Anh đã làm gãy cây thương một cách vô ích khi tấn công vào chiếc cối xay gió - hình ảnh ông de Kercadiou nhắc tới hiện lên rõ mồn một trong tâm trí anh - và anh nhận ra chỉ nhờ vận may anh mới tháo lui được mà không bị xây xát gì. Nhưng vẫn còn bản thân cơn gió - cơn gió lốc. Và những biến cố tại Rennes, âm vang của những sự kiện còn nghiêm trọng hơn diễn ra ở Nantes, đã khiến cho cơn lốc đó thổi theo hướng có lợi cho anh.
Chàng luật sư trẻ hối hả quay trở lại quảng trường Hoàng Gia, nơi có đông người tụ tập nhất, cũng chính là nơi, theo như anh đoán, ẩn chứa trái tim và khối óc của cơn phấn khích đang làm sôi sục cả thành phố.
Nhưng cơn phấn khích anh đã để lại sau lưng lúc đi qua quả thực không là gì so với không khí sôi sục anh thấy khi quay lại. Lúc trước đám đông còn tương đối im lặng để lắng nghe giọng nói của một diễn giả tố cáo các Đẳng cấp Thứ nhất và Thứ hai từ bệ bức tượng Louis XV. Còn giờ đây bầu không khí đang rung lên vì tiếng nói của chính đám đông, vang lên trong cơn phẫn nộ. Ở chỗ này chỗ kia, người ta đang ẩu đả bằng gậy và nắm đấm; khắp nơi tràn ngập tâm trạng kích động sôi sục, và đám hiến binh được ông Chưởng lý của nhà vua phái tới để tái lập và duy trì trật tự chẳng khác gì một đám rong dập dềnh bất lực giữa biển người bão tố đó.
Trong đám đông vang lên những tiếng hô “Tới Tòa án! Tới Tòa án! Lật đổ bọn sát nhân! Lật đổ bọn quý tộc! Tới Tòa án!”
Một người thợ thủ công đang vai kề vai với anh trong đám đông xô đẩy nhau khai sáng cho André-Louis về nguyên nhân làm sự kích động bùng lên dữ dội như thế.
“Bọn chúng đã bắn chết cậu ấy. Thi thể cậu ấy vẫn còn nằm nguyên ở chỗ nó rơi từ bệ tượng xuống. Và có một sinh viên nữa bị giết chưa đến một giờ trước ở đằng kia, ngay cạnh công trường tu sửa nhà thờ lớn. Tất nhiên rồi! Nếu bọn chúng không thắng được bằng cách này, chúng sẽ dùng cách khác.” Người đàn ông kích động khẳng định. “Chúng sẽ không từ việc gì. Nếu chúng không áp đảo được chúng ta, có Chúa chứng giám, chúng sẽ ám sát chúng ta. Chúng quyết tâm ép buộc Hội đồng các Đẳng cấp vùng Bretagne đi theo cách của chúng. Chúng sẽ chẳng tính đến quyền lợi của ai khác ngoài chính chúng.”
André-Louis bỏ mặc người đàn ông tiếp tục nói, lách qua biển người đông nghịt.
Dưới bệ tượng, anh bắt gặp một nhóm nhỏ sinh viên đứng bên thi thể chàng thanh niên bị sát hại, tất cả đang trong tâm trạng sợ hãi bất lực.
“Cậu ở đây, Moreau!” một giọng nói thốt lên.
Anh đưa mắt nhìn quanh, và nhận ra mình đang đứng đối diện với một người đàn ông gầy gò, da ngăm đen chừng ngoài ba mươi tuổi, có khuôn miệng cương nghị và chiếc mũi ngạo nghễ, đang nhìn anh với vẻ không tán thành. Đó là Le Chapelier, một luật sư ở Rennes, một thành viên nổi bật của Câu lạc bộ Học thuật thành phố này, một người đầy sức thuyết phục, dồi dào những ý tưởng cách mạng và có khiếu diễn thuyết hiếm có.
“A, hóa ra là anh, Chapelier! Tại sao anh không nói với họ? Tại sao anh không bảo cho họ biết cần làm gì? Lên trên kia đi chứ, anh bạn!” Và anh chỉ lên đỉnh bệ tượng.
Đôi mắt đen bồn chồn của Le Chapelier tìm kiếm trên khuôn mặt bình thản của người đối diện mình dấu vết sự mỉa mai mà anh ta ngờ là có. Về quan điểm chính trị, hai người khác nhau cũng xa như hai cực của địa cầu; và nếu như André-Louis bị tất cả bạn bè của anh tại Câu lạc bộ Học thuật Rennes ngờ vực, thì không ai ngờ vực anh nhiều hơn nhà cộng hòa kiên định này. Trên thực tế, nếu Le Chapelier có thể áp đảo được ảnh hưởng của chàng sinh viên chủng viện de Vilmorin, André-Louis hẳn từ lâu đã bị loại trừ khỏi cộng đồng của các trí thức trẻ ở Rennes này, những người rất bực bội khó chịu với anh vì những màn giễu cợt tuôn ra như suối nhằm vào các lý tưởng của họ.
Vậy nên lúc này Le Chapelier nghi ngờ đang có sự giễu cợt ẩn sau lời kêu gọi đó, và vẫn tiếp tục nghi ngờ ngay cả khi anh ta không thể tìm thấy bất cứ dấu vết nào trên khuôn mặt André-Louis, vì anh ta đã học được từ lâu rằng đó không phải là một khuôn mặt có thể tin tưởng để làm manh mối dò xét những ý nghĩ thật đang ẩn chứa đằng sau nó.
“Các quan điểm của cậu và tôi về chuyện đó khó có thể coi là trùng khớp với nhau,” anh ta nói.
“Liệu có thể có hai quan điểm ở đây sao?“ André-Louis hỏi.
“Luôn có hai quan điểm bất cứ khi nào tôi và cậu ở cùng một chỗ, Moreau - nhất là lúc này, khi cậu đã được chỉ định làm đại diện cho một nhà quý tộc. Cậu thấy các bạn cậu đã làm gì rồi đấy. Hẳn cậu tán thành các phương pháp của bọn họ, không nghi ngờ gì nữa.” Anh ta nói với vẻ thù địch lạnh lùng.
André-Louis nhìn anh ta không chút ngạc nhiên. Vốn luôn đối nghịch với nhau trong các cuộc tranh luận học thuật, làm sao Le Chapelier có thể ngờ tới những dự định của anh lúc này?
“Nếu anh không nói cho họ biết cần làm gì, tôi sẽ nói,” anh nói.
“Chúa ơi! Nếu cậu muốn mời gọi một viên đạn từ phía bên kia, tôi sẽ không ngăn cản cậu đâu. Có thể như thế sẽ giúp cân bằng hai bên.”
Vừa dứt lời anh ta liền cảm thấy ân hận vì đã nói như thế; bởi như thể để đáp lại lời thách thức, André-Louis trèo lên trên bệ tượng. Lúc này anh ta đã trở nên hoảng hốt, vì anh ta chỉ có thể đoán André-Louis định diễn thuyết cho Đặc quyền, đẳng cấp đã công khai chọn anh làm đại diện, Le Chapelier tóm lấy chân anh để kéo anh trở xuống.
“A, không!” anh ta hét lên. “Xuống ngay, đồ ngốc. Cậu nghĩ chúng tôi sẽ để cậu làm hỏng tất cả vì trò hề của cậu chắc? Xuống ngay!”
André-Louis, giữ vững vị trí của mình bằng cách bám chặt lấy một chân con ngựa bằng đồng, cất cao giọng như một lời hiệu triệu trên đầu đám đông đang sôi sục.
“Hỡi các công dân Rennes, tổ quốc đang lâm nguy!”
Hiệu quả thật mạnh mẽ. Âm thanh lan đi, như một làn sóng trên mặt nước, lướt qua những khuôn mặt đang ngước lên, rồi theo sau là sự im lặng hoàn toàn. Trong sự im lặng đó, họ chăm chú nhìn vào chàng trai trẻ mảnh dẻ, đầu trần, những món tóc đen dài bay phất phơ trong làn gió nhẹ, khăn quàng cổ xộc xệch, khuôn mặt trắng bệch, đôi mắt như có lửa.
André-Louis đột nhiên cảm thấy hưng phấn trào dâng khi anh nhận ra bằng linh tính rằng chỉ với một câu nói anh đã thâu tóm được đám đông đó, và anh đã nắm chặt được họ bằng sức thu hút trong tiếng hô và sự táo bạo của mình.
Thậm chí cả Le Chapelier, cho dù vẫn nắm lấy cổ chân anh, cũng thôi không kéo anh nữa. Nhà cải cách, cho dù không thay đổi trong suy đoán về dự định của André-Louis, trong một khoảnh khắc vẫn bị sững sờ trước lời kêu gọi đầu tiên của anh.
Thế rồi, một cách chậm rãi, đầy ấn tượng, với một giọng nói vọng rõ tới tận các góc quảng trường, chàng luật sư trẻ của Gavrillac bắt đầu lên tiếng.
“Rùng mình ghê tởm trước những tội ác bẩn thỉu đã xảy ra ở đây, giọng nói của tôi yêu cầu được các bạn lắng nghe. Các bạn đã chứng kiến hành động sát nhân xảy ra ngay trước mắt các bạn - hành động sát hại một con người cao quý, không có bất cứ ý nghĩ nào vị kỷ, đã lên tiếng tố cáo những bất công đã áp bức tất cả chúng ta. Sợ hãi giọng nói ấy, khiếp sợ sự thật như những thứ xấu xa bẩn thỉu sợ ánh sáng, những kẻ áp bức chúng ta đã cử tay chân chúng đến để dùng cái chết buộc anh im lặng.”
Cuối cùng Le Chapelier cũng buông tay khỏi cổ chân André-Louis, ngước mắt lên nhìn anh chăm chăm một cách ngỡ ngàng. Dường như anh chàng trẻ tuổi kia đang rất chân thành; và lần đầu tiên tỏ ra nghiêm chỉnh; lần đầu tiên đứng về phía lẽ phải. Có chuyện gì đã xảy ra với anh ta vậy?
“Các bạn còn có thể trông mong gì ngoài những hành động sát nhân từ những kẻ sát nhân? Tôi có một câu chuyện để kể, câu chuyện đó sẽ cho thấy điều các bạn đã chứng kiến tại đây hôm nay chẳng phải là điều gì mới mẻ; nó sẽ cho các bạn thấy các bạn đang phải đối diện với những thế lực nào. Ngày hôm qua...”
Đến đây anh bị cắt lời. Một giọng nói trong đám đông, cách đó chắc chừng hai mươi bước chân, lớn tiếng:
“Và thêm một kẻ nữa đây!”
Ngay sau giọng nói là một phát súng ngắn, và một viên đạn đập thẳng vào khuôn mặt bằng đồng phía sau André-Louis.
Ngay lập tức một cuộc hỗn loạn xảy ra trong đám đông, nhốn nháo nhất ở chỗ phát súng vừa được bắn ra. Kẻ tấn công là một thành viên trong nhóm chống đối khá đông đảo, nhóm này ngay lập tức nhận ra họ bị bao vây theo mọi hướng, bèn đổ dồn lại để bảo vệ kẻ nổ súng.
Từ dưới chân tượng vang lên giọng nói của các sinh viên, lặp lại lời Le Chapelier, người đang giục André-Louis tìm chỗ trú ẩn.
“Xuống đi! Xuống ngay đi! Chúng sẽ ám hại anh như chúng đã ám hại La Rivière.”
“Cứ để chúng làm!” Anh dang rộng hai cánh tay trong một cử chỉ đậm chất sân khấu, và phá lên cười. “Tôi đứng đây trong tầm ngắm của chúng. Hãy cứ để chúng, nếu chúng muốn, thêm máu của tôi vào dòng máu rồi ngay sau đây sẽ dâng lên bóp nghẹt chúng. Hãy cứ để chúng ám sát tôi. Đó là một thứ công việc chúng đã quá quen thuộc. Nhưng cho tới khi chúng làm điều đó, chúng sẽ không thể ngăn cản tôi nói với các bạn, không thể ngăn cản tôi cho các bạn hay có thể tìm thấy gì ở chúng.” Và một lần nữa anh lại bật cười, không chỉ vì sự phấn khích như những người đang đứng dưới quan sát anh nghĩ, mà còn cả vì cảm giác thú vị. Và cảm giác đó của anh xuất phát từ hai nguồn gốc. Thứ nhất là việc khám phá ra anh có thể thoải mái đến thế nào trong việc nói ra những lời chính xác để thổi bùng lên cảm xúc của một đám đông; thứ hai là việc anh nhớ lại chuyện ông Hồng y de Retz cáo già, nhằm tạo ra sự thông cảm của dân chúng dành cho ông ta, từng có thói quen thuê người bắn vào xe mình. Anh vừa mới ở vào đúng trường hợp như tay chính khách già đời đó. Mặc dù anh không thuê gã đã bắn ra phát súng đó; nhưng anh vẫn mang ơn hắn ta, và sẵn sàng tận dụng tối đa lợi thế có được từ hành động này.
Nhóm người tìm cách bảo vệ kẻ đó vẫn đang vật lộn tìm cách mở đường thoát ra khỏi sức ép của đám đông đầy phẫn nộ.
“Cứ để bọn họ đi!” André-Louis gọi xuống... “Thêm hay bớt một kẻ sát nhân đâu có quan trọng gì? Cứ để bọn họ đi, và hãy nghe tôi nói, hỡi các công dân!”
Ngay sau đó, khi trật tự ít nhiều được vãn hồi, anh bắt đầu thuật lại câu chuyện của mình. Bằng thứ ngôn ngữ đơn giản, song với sự mãnh liệt và thẳng thắn đi trực tiếp vào từng chi tiết, anh đã khiến trái tim họ phải rung động trước những gì đã xảy ra ở Gavrillac ngày hôm trước. Anh khiến họ rơi nước mắt trước bức tranh anh mô tả về bà góa Mabey và ba đứa con nhỏ dại túng bấn, đói khát “bị đẩy vào cảnh mồ côi để trả thù cho cái chết của một con gà lôi” và bà mẹ mất con của de Vilmorin, một sinh viên ở Rennes mà nhiều người ở đây có biết, người đã chết trong một nỗ lực cao cả để bảo vệ quyền lợi cho một thành viên cùng khổ thuộc đẳng cấp bị áp bức của họ.
“Hầu tước de La Tour d’Azyr nói về anh rằng anh có một khiếu hùng biện quá nguy hiểm. Để làm câm lặng giọng nói can đảm của anh mà ông ta đã giết anh. Nhưng ông ta đã thất bại trong mục đích của mình. Vì tôi, một người bạn của Philippe de Vilmorin xấu số, đã kế thừa vai trò người khai sáng của anh, và hôm nay, tôi nói với các bạn bằng giọng của anh.”
Đó là một lời giải thích cuối cùng cũng cho phép Le Chapelier hiểu, ít nhất là một phần, sự thay đổi bất ngờ của André-Louis, khiến anh đoạn tuyệt với đẳng cấp anh đang phụng sự.
“Tôi không có mặt tại đây,” André-Louis tiếp tục, “chỉ đơn thuần để kêu gọi các bạn trút sự báo thù lên những kẻ đã sát hại Philippe de Vilmorin. Tôi có mặt tại đây để nói cho các bạn những gì đáng ra anh sẽ nói với các bạn hôm nay nếu anh còn Sống.”
Ít nhất là cho tới lúc này, anh đã thành thật. Nhưng anh dẫu sao cũng không nói thêm rằng đó là những điều bản thân anh không hề tin, những điều mà anh coi là lời lẽ đạo đức giả của một giới tư sản đầy tham vọng - được phát ngôn qua miệng của các luật sư, thế lực đại diện cho họ - đang tìm cách tận dụng tình thế rối ren hiện tại để phục vụ cho lợi ích của họ. Anh đặt các thính giả trong niềm tin tự nhiên rằng quan điểm anh phát ngôn ra cũng chính là quan điểm của bản thân anh.
Và lúc này, với một giọng nói khủng khiếp, với tài hùng biện khiến chính bản thân anh kinh ngạc, anh tố cáo sự trì trệ của công lý Hoàng gia trước những tội ác nghiêm trọng. Bằng những lời lẽ mỉa mai cay độc, anh nói về ông Chưởng lý của nhà vua, ông de Lesdiguieres.
“Liệu các bạn còn có thể băn khoăn,” anh hỏi họ, “trước việc ông de Lesdiguieres chủ trì công lý theo cách khiến nó luôn nghiêng hẳn về phía có lợi cho các nhà quý tộc quyền thế của chúng ta? Liệu có công bằng, có hợp lý không nếu ông ta chủ trì nó theo cách khác đi?” Anh ngừng lời để những lời mỉa mai của mình có thời gian phát huy tác dụng. Nó đã một lần nữa đánh thức sự ngờ vực của Le Chapelier, và làm anh này hoài nghi sự tin tưởng của mình vào sự chân thành của André-Louis. Anh ta đang định đi tới đâu vậy?
Anh này không phải ngờ vực lâu. Tiếp tục, André-Louis nói như anh nghĩ Philippe de Vilmorin hẳn sẽ nói. Anh đã tranh luận quá thường xuyên với bạn mình, tham dự quá thường xuyên các buổi thảo luận ở Câu lạc bộ Học thuật, đến mức anh nắm gọn trong lòng bàn tay mọi lý lẽ của những người theo trường phái cải cách - những điều về mặt bản chất dẫu sao cũng hoàn toàn đúng.
“Và cuối cùng, hãy nghĩ tới thành phần dân cư của nước Pháp chúng ta. Một triệu dân cư của nó là thành viên của các đẳng cấp có đặc quyền. Họ tạo thành nước Pháp. Họ chính là nước Pháp. Vì tất nhiên các bạn không thể coi phần còn lại là thứ gì đó có ý nghĩa. Không thể vờ tưởng rằng hai mươi bốn triệu linh hồn còn lại có bất cứ ý nghĩa nào, hay rằng họ có thể là đại diện cho đất nước vĩ đại này, hay họ tồn tại vì một mục đích nào khác ngoài để phục dịch một triệu người được lựa chọn.”
Đám đông rung lên bật cười chua chát, đúng như anh mong muốn. “Nhìn thấy những đặc quyền của họ đang có nguy cơ bị giành giật bởi hai mươi bốn triệu còn lại kia - phần lớn là những kẻ tiện dân; có thể do Chúa tạo ra, đúng vậy thật, nhưng rõ ràng là được tạo ra để làm nô lệ cho giới Đặc quyền - các bạn liệu còn ngạc nhiên khi thấy việc thực thi công lý Hoàng gia lại được trao vào những bàn tay cứng rắn như của ông Lesdiguieres, người chẳng hề có óc để suy nghĩ hay trái tim để cảm động? Hãy thử suy nghĩ về những gì cần phải được bảo vệ trước sự tấn công của những kẻ như chúng ta - những kẻ tiện dân. Hãy thử nghĩ tới số ít những đặc quyền phong kiến đang có nguy cơ bị mất đi nếu giới Đặc quyền nhượng bộ, thậm chí là nhượng bộ trước mệnh lệnh từ nhà vua của họ; và phải thừa nhận Đẳng cấp Thứ ba có quyền bầu cử bình đẳng với họ.
“Khi đó quyền thu thuế ruộng lúa, vườn cây ăn quả, hay mùa nho sẽ ra sao? Sẽ thế nào với quyền lao dịch cho phép họ ép buộc người khác phải làm công phục dịch, quyền cấm hái nho cho phép họ thu hoạch vụ nho đầu tiên, quyền ưu tiên bán rượu cho phép họ kiểm soát việc bán rượu vang theo hướng có lợi cho mình? Sẽ thế nào với quyền của họ trong việc bòn rút những đồng xu tiền thuế cuối cùng từ dân chúng để duy trì lãnh địa giàu có cho mình; rồi tô đất, thuế nhượng ruộng, vốn nuốt chửng đến một phần năm giá trị đồng ruộng mang lại, thuế đồng cỏ cần phải trả thì mới được chăn thả gia súc, thuế bụi để bồi thường cho họ vì bụi đất bay lên trên đường của họ khi những bầy gia súc được đưa tới chợ, thuế hàng đánh vào bất cứ thứ gì mang ra chợ bán, rồi quyền cân đo, và tất cả các quyền khác? Sẽ thế nào với những đặc quyền của bọn họ trên người và gia súc dùng làm sức kéo, trên những chiếc phà qua sông, cầu qua suối, trên các giếng nước, hang động, với việc dùng lửa, thứ luật cuối cùng này cho phép họ thu được một khoản thuế từ mỗi lò sưởi của nông dân? Sẽ thế nào với đặc quyền tuyệt đối của họ về đánh cá, săn bắn, những thứ đặc quyền mà việc vi phạm gần như là tử tội?
“Và sẽ thế nào với những thứ quyền khác, ghê tởm tới mức không thể nói thành lời, trên cả sự sống và thể xác của đồng bào họ, những thứ quyền, cho dù hiếm khi được viện đến, vẫn chưa bao giờ bị xóa bỏ. Tới tận ngày hôm nay, nếu một nhà quý tộc quay về sau khi đi săn có giết hai nông nô của ông ta để sưởi ấm chân trong máu của họ, ông ta vẫn có thể viện ra đủ lý lẽ để biện minh cho mình rằng hành động đó hoàn toàn được phép theo đặc quyền phong kiến tuyệt đối của ông ta.
“Đeo đinh thúc bằng sắt, một triệu kẻ có đặc quyền này cưỡi lên linh hồn và thể xác của hai mươi bốn triệu kẻ tiện dân tồn tại chỉ để thỏa mãn bọn họ. Khốn khổ khốn nạn cho kẻ nào dám dù chỉ là cất giọng phản đối nhân danh lòng nhân đạo chống lại một hành động vượt quá mức những sự ngược đãi vốn đã quá quắt này. Tôi đã kể cho các bạn về một người đã bị sát hại một cách máu lạnh không chút hối hận chỉ vì làm điều đó. Chính mắt các bạn đã chứng kiến vụ ám sát một nạn nhân khác ngay trên chiếc bệ này, một người khác nữa ngay đằng kia, chỗ công trường nhà thờ, và hành động nhắm vào mạng sống của tôi.
“Giữa các thủ phạm và công lý đáng ra phải dành cho chúng trong những trường hợp như thế đang đứng sừng sững những ông Lesdiguiere, những ông Chưởng lý của nhà vua; không phải là công cụ của công lý, mà là những bức tường được dựng lên để che chở cho Đặc quyền và Bạo ngược ở bất cứ nơi đâu chúng vượt quá giới hạn của những quyền lợi quá đáng đến quái gở của chúng.
“Liệu các bạn còn băn khoăn rằng bọn họ sẽ không chịu lùi dù một phân; rằng bọn họ sẽ chống lại việc bầu ra một đoàn đại biểu của Đẳng cấp Thứ ba với quyền bỏ phiếu đủ sức để cuốn phăng hết những đặc quyền này đi, để buộc Đặc quyền phải chấp nhận một sự bình đẳng công bằng trước pháp luật như những kẻ tiện dân thấp hèn nhất họ từng quen giày xéo dưới gót chân, để tạo ra những khoản tiền cần thiết cho phép cứu đất nước này khỏi cảnh phá sản mà chính bọn họ đã đẩy nó tới mấp mé bờ vực thông qua việc đánh một thứ thuế mà chính bọn họ cũng phải chịu một mức tương tự như những người khác hay không?
“Thay vì phải nhượng bộ nhiều đến thế, bọn họ thà chống lại thậm chí cả chỉ dụ của nhà vua.”
Một câu nói vụt đến với anh, từng được Vilmorin sử dụng hôm trước, một câu nói anh đã từ chối thừa nhận tầm quan trọng khi nó được đưa ra lúc ấy. Giờ đây, chính anh đang dùng tới nó, “Khi làm như thế, bọn họ đang tấn công vào chính nền móng của ngai vàng. Những gã ngốc đó không nhận ra nếu cái ngai vàng đó đổ xuống, chính bọn họ, những kẻ đứng gần nó nhất, sẽ bị đè bẹp.”
Một tràng reo hò long trời vang lên tán thưởng bài diễn thuyết. Căng cứng, run rẩy vì cảm giác phấn khích đang chạy khắp người anh, và từ anh truyền tới đám đông thính giả, anh đứng mỉm cười đầy mỉa mai trong khoảnh khắc. Sau đó anh vẫy tay ra hiệu cho họ im lặng, và qua sự tuân thủ lập tức của đám đông, anh hiểu ra mình đã nắm được họ tới mức nào. Vì trong giọng nói anh đang nói ra lúc này, mỗi người đều nhận ra giọng của chính mình, cuối cùng cũng đang nói ra những ý nghĩ từ nhiều tháng, nhiều năm qua đã sôi sục trong đầu óc đơn giản của từng người.
Ngay sau đó anh lên tiếng trở lại, nói khẽ hơn, với nụ cười mỉa mai hiện lên mỗi lúc một rõ hơn nơi khóe miệng:
“Khi cáo từ ông Lesdiguieres, tôi đã cảnh báo ông ta về một trang của lịch sử tự nhiên. Tôi nói với ông ta rằng khi những con sói lang thang đơn độc trong rừng phát chán việc bị hổ săn lùng, chúng đã tập hợp lại thành bầy, và quay lại săn lùng hổ. Ông Lesdiguieres đã khinh khỉnh trả lời tôi rằng ông ta không hiểu ý tôi. Nhưng trí thông minh của các bạn tốt hơn ông ta nhiều. Các bạn hiểu tôi, tôi nghĩ là vậy? Phải không nào?”
Lại thêm một tràng hò reo rung trời nữa, lần này pha lẫn những tiếng cười tán thưởng, vang lên trả lời anh. Anh đã đưa họ tới một mức độ kích động nguy hiểm, và họ đã sẵn sàng cho bất cứ hành động bạo lực nào anh hối thúc họ làm. Nếu anh từng thất bại với cối xay gió, chí ít giờ đây anh đang làm chủ cơn gió.
“Tới Tòa án!” Đám đông reo hò, vẫy tay, vung những cây can lên, và đây đó có cả những thanh kiếm. “Tới Tòa án! Đánh đổ de Lesdiguieres! Chưởng lý của nhà vua phải chết!”
Anh đang làm chủ cơn gió, quả vậy. Năng khiếu diễn thuyết nguy hiểm của anh - một năng khiếu không ở đâu có thể có sức mạnh lớn hơn tại nước Pháp, vì không ở đâu khác cảm xúc của con người lại nhanh chóng đáp lại sự kêu gọi của những bài diễn thuyết đến thế - đã mang tới cho anh quyền làm chủ này. Theo lời kêu gọi của anh, cơn gió lốc sẽ cuốn phăng đi chiếc cối xay gió anh đã hoài công khi tự mình công phá. Nhưng điều đó, như anh sắp hé lộ ra một cách rõ ràng, không phải là ý định của anh.
“A, đợi đã!” Anh vẫy gọi họ. “Thứ công cụ khốn khố của chế độ mục nát này liệu có xứng đáng để nhận cơn phẫn nộ cao cả của các bạn không?”
Anh hy vọng những lời nói của mình sẽ được báo lại cho ông Lesdiguieres. Anh nghĩ sẽ rất tốt cho linh hồn của ông Lesdiguieres khi ít nhất một lần được nghe sự thật chưa bị bóp méo về bản thân ông ta.
“Chính bản thân chế độ quân chủ mới là thứ các bạn cần tấn công và lật đổ; không phải chỉ là một công cụ - một con bù nhìn màu mè thảm hại như ông ta. Và hấp tấp sẽ làm hỏng mọi thứ. Trên hết, hỡi những người con, không bạo lực!”
Hỡi những người con! Giá cha đỡ đầu của anh nghe thấy những gì anh nói!
“Các bạn đã nhiều lần thấy kết quả của bạo lực hấp tấp ở những nơi khác trên đất Bretagne, và các bạn cũng từng nghe về chúng từ những nơi khác trên đất Pháp. Bạo lực từ phía các bạn sẽ mời gọi bạo lực từ phía bọn họ. Bọn họ sẽ thích thú đón nhận cơ hội để xác lập quyền lực của họ bằng một ách áp bức còn nghiệt ngã hơn từ trước tới nay. Quân đội sẽ được điều tới. Các bạn sẽ phải đối diện với lưỡi lê của những tên lính đánh thuê. Đừng khiêu khích bọn họ, tôi kêu gọi các bạn. Đừng đặt cơ hội ấy vào tay bọn họ, đừng cho họ cái cớ mà họ sẽ đón lấy để nhận chìm các bạn trong máu của chính các bạn.”
Từ sự im lặng đã trùm lên đám đông lại vang lên những câu hỏi:
“Vậy phải làm gì khác đây? Làm gì?”
“Tôi sẽ nói cho các bạn biết,” anh trả lời họ. “Sự giàu có và sức mạnh của Bretagne nằm ở Nantes - một thành phố tư sản, một trong những thành phố giàu có nhất vương quốc này, nó được như vậy nhờ năng lực của tầng lớp tư sản và mồ hôi công sức của dân chúng. Chính tại Nantes phong trào này đã khởi nguồn, và nhờ kết quả của nó nhà vua đã ra đạo dụ giải tán Đại hội các Đẳng cấp như nó được cấu thành hiện nay - một đạo dụ mà những kẻ có được sức mạnh dựa trên Đặc quyền và Bạo ngược đã không ngần ngại phản đối. Hãy để Nantes được biết tình hình chính xác, và hãy không làm gì hết tại đây cho tới khi Nantes dẫn dắt chúng ta. Thành phố này có sức mạnh - thứ tại Rennes chúng ta không có - để ý muốn của nó giành phần thắng, như chúng ta từng thấy. Hãy để nó thể hiện sức mạnh đó thêm một lần nữa, và chờ tới khi Nantes làm như thế, các bạn hãy giữ vững hòa bình tại Rennes. Làm như vậy, các bạn sẽ chiến thắng. Làm như vậy, những bất công diễn ra dưới mắt các bạn sẽ được báo thù trọn vẹn và dứt khoát.”
Cũng đột ngột như khi anh leo lên bệ tượng, lúc này anh nhảy xuống. Anh đã nói xong. Anh đã nói tất cả - có lẽ còn nhiều hơn tất cả - những gì hẳn người bạn đã khuất sẽ nói bằng giọng nói anh đang kế thừa. Nhưng đám đông không hề muốn anh biến mất như thế. Những tiếng hoan hô của họ vang lên như sấm trong không gian đến độ điếc tai. Anh đã chơi với cảm xúc của họ - lần lượt theo từng cung bậc - như một nghệ sĩ đàn hạc tài năng chơi trên các dây đàn của mình. Và lúc này họ đang rung lên trong âm hưởng của cảm xúc anh đã thổi bùng lên, cũng như nốt hy vọng cao vút anh đã dùng để kết thúc bản giao hưởng của mình.
Một tá sinh viên ôm lấy anh khi anh tụt xuống, nâng anh lên vai họ, và ở trên đó anh lại xuất hiện trong tầm mắt của cả đám đông đang hoan hô.
Anh chàng Le Chapelier mảnh dẻ đến sát bên cạnh anh với khuôn mặt đỏ bừng, đôi mắt rực sáng.
“Chàng trai,” anh ta nói với chàng luật sư trẻ, “hôm nay cậu đã thổi bùng lên một ngọn lửa rồi đây sẽ lan ra khắp nước Pháp trong một cơn bão lửa của tự do.” Rồi sau đó, quay sang các sinh viên, anh ta nghiêm giọng ra lệnh. “Tới Câu lạc bộ Học thuật - ngay lập tức. Chúng ta cần đưa ra các biện pháp cần thiết ngay bây giờ, sau đó cần cử một phái viên tới Nantes, để gửi tới các bạn chúng ta ở đó thông điệp từ nhân dân Rennes.”
Đám đông lùi lại, mở ra một lối đi qua đó đám sinh viên mang người hùng của thời đại đi. Vẫy tay với họ, anh kêu gọi họ hãy giải tán mà về nhà, và kiên nhẫn chờ đợi những điều sẽ sớm diễn ra tiếp theo.
“Các bạn đã chịu đựng nhiều thế kỷ với một sự kiên cường đã trở thành một mẫu mực của thế giới,” anh tán dương họ. “Hãy cố gắng chịu đựng thêm chút nữa. Đoạn kết, các bạn của tôi, cuối cùng đã ở trong tầm mắt.”
Họ mang anh rời khỏi quảng trường, ngược theo phố Hoàng Gia tới một ngôi nhà cũ, một trong vài ngôi nhà cũ còn sót lại trong thành phố đã mọc lên trở lại từ đống tro tàn của chính nó, tại đây, trong một căn phòng trên gác được chiếu sáng nhờ những khuôn cửa kính màu vàng hình thoi, Câu lạc bộ Học thuật thường tổ chức các cuộc họp mặt của mình. Theo sau anh là các thành viên khác của Câu lạc bộ đang hối hả tìm đến theo lời triệu tập Le Chapelier đã ra lệnh nhắn đi trên đường.
Đằng sau những cánh cửa đóng kín là một nhóm chừng năm mươi con người với khuôn mặt đỏ bừng đang hết sức phấn khích, phần lớn đều còn trẻ, đầy nhiệt huyết, và bừng bừng khí thế với ảo tưởng về tự do, đón chào André-Louis như một con chiên lạc bầy đã trở về, và dành cho anh những lời chúc mừng cùng cảm ơn.
Sau đó họ ngồi xuống bàn bạc về những việc cần thực hiện ngay, trong khi những cánh cửa bên dưới được canh gác bởi một đội bảo vệ danh dự vừa được ứng biến tập hợp từ đám đông. Và đây là việc rất cần thiết. Vì Câu lạc bộ vừa nhóm họp thì ngôi nhà liền bị đám hiến binh của ông de Lesdiguieres tấn công, những kẻ này đã được vội vã cử đi để bắt giữ kẻ đầu têu kích động dân chúng Rennes nổi loạn. Toán hiến binh gồm năm mươi tên. Năm trăm tên cũng vẫn là quá ít. Đám đông đập gãy những khẩu súng trường của bọn chúng, đánh vỡ đầu vài tên, và quả thực chắc sẽ xé đám hiến binh ra từng mảnh nếu đám này không kịp thời rút lui một cách rất sáng suốt khỏi kiểu loạn đả mà bọn chúng còn chưa quen.
Và trong khi chuyện này đang xảy ra dưới phố, tại căn phòng trên gác, nhà hùng biện Le Chapelier đang nói chuyện với các bạn cùng chí hướng trong Câu lạc bộ Học thuật. Tại đây, không còn viên đạn nào để phải sợ, và cũng không có ai thuật lại những lời anh ta nói tới nhà cầm quyền, Le Chapelier có thể cho phép màn hùng biện của mình thoải mái tuôn trào không chút e dè. Và màn diễn thuyết đáng chú ý này thật thẳng thắn và tàn nhẫn dù cho người phát ngôn ra nó thật mảnh khảnh và lịch thiệp.
Anh ta ca ngợi sự mạnh mẽ và vĩ đại của màn diễn thuyết họ đã được nghe từ người bạn Moreau của họ. Hơn hết, anh ta ca ngợi sự sáng suốt của nó. Những lời Moreau nói là một điều đáng ngạc nhiên đối với họ. Cho tới lúc này, họ chưa bao giờ biết anh ở vai trò nào khác ngoài một nhà phê bình cay nghiệt với các dự định cải cách và cải tạo của họ; mà mới gần đây họ còn được biết, và không khỏi cảm thấy nghi ngại, việc anh được cử làm đại diện cho một nhà quý tộc tại Hội đồng vùng Bretagne. Nhưng họ đã biết được lời giải thích cho sự chuyển biến của anh. Việc người bạn thân thiết Vilmorin của họ bị sát hại đã tạo ra sự thay đổi này. Trong tội ác tàn bạo ấy, Moreau rốt cuộc cũng nhận ra mức độ nguy hại của thứ hồn ma ghê tởm họ đã thề sẽ bài trừ khỏi nước Pháp. Và ngày hôm nay anh đã chứng tỏ mình là nhà truyền bá đức tin mới kiên định nhất trong số họ. Anh đã chỉ ra cho họ con đường sáng suốt và hữu ích duy nhất. Ví dụ minh họa anh vay mượn từ lịch sử tự nhiên quả thực rất thích hợp. Trên hết, họ hãy tập hợp lại như những con sói, và để đảm bảo sự thống nhất trong hành động của toàn bộ nhân dân Bretagne, cần lập tức cử một phái viên tới Nantes, nơi đã chứng tỏ nó chính là trung tâm quyền lực của toàn vùng Bretagne. Nhưng vẫn còn việc chỉ định người phái viên đó, và Le Chapelier đề xuất mọi người hãy lựa chọn.
André-Louis, ngồi trên một băng ghế sát cửa sổ, phần nào đang bị tác động bởi nhu cầu muốn phản kháng, ngỡ ngàng lắng nghe tràng diễn thuyết hùng hồn đó.
Khi tiếng hoan hô lắng xuống, anh nghe thấy một giọng nói lớn tiếng:
“Tôi đề nghị với các bạn là chúng ta sẽ chọn thủ lĩnh của chúng ta ở đây, Le Chapelier, làm người phái viên đến Nantes.”
Le Chapelier, cho tới lúc đó đang cúi đầu xuống suy nghĩ, liền ngửa mái tóc kiểu cách ra sau, và có thể thấy khuôn mặt anh ta tái nhợt. Các ngón tay anh ta bồn chồn mân mê một chiếc viễn kính mạ vàng.
“Các bạn của tôi,” anh ta chậm rãi nói, “tôi rất cảm kích trước vinh dự các bạn dành cho tôi. Nhưng nếu chấp nhận nó, tôi sẽ tước đoạt đi niềm vinh dự đúng ra thuộc về một người khác. Ai có thể đại diện cho chúng ta tốt hơn, ai xứng đáng được đại diện cho chúng ta để mang tới những bạn bè tại Nantes tiếng nói của Rennes, hơn con người can đảm ngay hôm nay đây đã cất vang tiếng nói của thành phố vĩ đại này một cách không ai so sánh được? Hãy trao vinh dự được làm người phát ngôn của các bạn cho con người xứng đáng với nó - cho André-Louis Moreau.”
Đứng dậy để đáp lại tràng hoan hô vang dội hưởng ứng lời đề nghị, André-Louis cúi đầu và chấp nhận ngay lập tức. “Cứ như vậy đi,” anh nói thẳng thắn. “Có lẽ cũng thích hợp khi tôi hoàn tất việc tôi đã khởi đầu, mặc dù cả tôi cũng có ý kiến rằng Le Chapelier sẽ là một người đại diện xứng đáng hơn. Tôi sẽ lên đường tối nay.”
“Cậu phải lên đường ngay lập tức, chàng trai,” Le Chapelier nói với anh, và hé lộ nguyên nhân mà một đầu óc nghiệt ngã rất có thể sẽ cho rằng đó mới là nguồn gốc đích thực dẫn tới sự rộng lượng của anh ta. “Sẽ không an toàn với cậu nếu lưu lại dù chỉ một giờ tại Rennes sau những gì đã diễn ra. Và cậu phải đi một cách bí mật. Và không ai trong các bạn được phép để lộ ra việc cậu ấy đã lên đường. Tôi không hề muốn cậu gặp rủi ro vì việc này, André-Louis. Nhưng cậu cũng phải thấy những nguy cơ mình đang đối diện, và nếu muốn được an toàn tiếp tục đóng góp vào sự nghiệp giải thoát cho tổ quốc đang lầm than của chúng ta, cậu phải viện tới sự thận trọng, đi lại một cách bí mật, thậm chí giấu kín danh tính của mình. Nếu không ông de Lesdiguieres sẽ cho người bám sát theo cậu, và với cậu như thế có nghĩa là chấm hết.”
