Giữa Nantes và Rennes có một tuyến xe trạm với ba chuyến xe hằng tuần, xuất phát từ cả hai địa điểm, với giá hai mươi bốn livre - nghĩa là gần tương đương với một đồng guinea Anh - sẽ cho phép bạn vượt qua quãng đường bảy mươi dặm có lẻ của cuộc hành trình dài chừng mười bốn tiếng đồng hồ. Mỗi tuần một lần, một trong những chuyến xe, ở cả chiều đi lẫn chiều về, sẽ rẽ khỏi đường chính tới Gavrillac để mang thư, báo, và đôi khi cả những hành khách nữa. André-Louis vẫn hay đi về bằng chuyến xe trạm này mỗi khi có dịp. Tuy nhiên, vào lúc này anh đang quá vội để có thể mất một ngày ngồi đợi chuyến xe đó. Vậy là với một con ngựa thuê tại Breton arme, anh lên đường ngay sáng hôm sau; và một giờ phi nước đại dưới bầu trời xám xịt lạnh lẽo theo con đường đã bị hủy hoại đến một nửa chạy qua mười dặm đường giữa vùng thôn quê bằng phẳng tẻ nhạt đã đưa anh tới thành phố Rennes.
Anh phi ngựa qua cây cầu chính bắc ngang sông Vilaine, và đi vào khu thượng, cũng là khu vực chính của một thành phố quan trọng có ba mươi nghìn dân, phần lớn số dân cư, anh có thể đoán từ những đám đông đang sôi sục hò hét ầm ĩ chắn mất đường đi của anh ở khắp nơi, hẳn đã đổ ra đường ngày hôm ấy. Rõ ràng Philippe không hề nói quá khi nhắc tới sự phấn khích đang ngự trị tại thành phố này.
Anh cố xoay xở tiếp tục tiến lên, và cuối cùng cũng tìm tới quảng trường Hoàng Gia, nơi anh bắt gặp đám đông xúm lại đông đảo nhất. Từ trên chiếc bệ hình vuông của bức tượng Louis XV cưỡi ngựa, một thanh niên có khuôn mặt trắng bệch đang hô hào đám đông một cách đầy kích động. Sự trẻ tuổi và cách ăn mặc cho biết người thanh niên nọ là sinh viên, và một nhóm bạn hữu của anh, đóng vai đội cận vệ danh dự cho diễn giả, đứng bao lấy khu vực sát quanh bức tượng.
Qua đầu đám đông, André-Louis nghe loáng thoáng được vài câu vẳng lại từ phía vị diễn giả hăng hái.
“Đó là lời hứa của nhà vua... Bọn họ đang lăng nhục chính quyền lực của nhà vua... Bọn họ vô lý vơ về mình toàn bộ quyền lực ở Bretagne. Nhà vua đã giải tán bọn họ... Những kẻ quý tộc ngạo mạn này đang thách thức cả quân vương và dân chúng...”
Nếu không phải anh đã biết hết, từ những gì được Philippe kể, về những biến cố đã đưa Đẳng cấp Thứ ba tới ngưỡng cửa của một cuộc nổi dậy thực sự, chỉ vài câu nói vừa rồi hẳn cũng cung cấp cho anh đủ thông tin. Màn bày tỏ công khai sự bất bình của dân chúng này thật phù hợp với mục đích của anh, chàng luật sư trẻ thầm nghĩ. Và với hy vọng nó sẽ giúp ích cho anh bằng cách khiến viên Chưởng lý hiểu lý lẽ, anh tiếp tục ngược lên phố Hoàng Gia rộng rãi được lát đá tử tế, nơi dân chúng đã bớt tụ tập. Anh gửi con ngựa thuê tại quán Come de Cerf, rồi tiếp tục đi bộ tới Tòa án.
Có một đám đông đang ầm ĩ cạnh đám cột và giàn giáo quanh ngôi nhà thờ lớn, công việc sửa sang ở đây đã bắt đầu từ một năm trước. Nhưng anh không dừng lại để tìm hiểu rõ nguyên nhân cụ thể của cuộc tụ tập ồn ào này. Anh tiếp tục dấn bước, và cuối cùng cũng tới trước tòa dinh thự đẹp đẽ theo phong cách Italia, một trong số ít ỏi các tòa công thự thoát được vụ hỏa hoạn khủng khiếp sáu mươi năm trước.
Anh khó nhọc lách qua đám đông để tới khu đại sảnh được biết dưới cái tên Salle des Pas Perdus, tại đây anh phải đứng đợi cả nửa tiếng đồng hồ sau khi đã tìm được một người gác cửa kẻ cả chịu vui lòng đi báo cho vị chúa tể đang ngự trị tại thánh địa của Công lý này rằng có một luật sư từ Gavrillac tới khẩn thiết xin được thưa chuyện về một vụ việc vô cùng nghiêm trọng.
Việc vị chúa tể cao ngạo hạ cố chịu gặp anh có lẽ xuất phát từ tình trạng lộn xộn tột độ của thời điểm đó. Sau một thôi dài, anh được dẫn lên cầu thang rộng bằng đá, và đưa vào một gian tiền phòng rộng rãi, bài trí sơ sài, để gia nhập vào một đám đông những người đang chờ đợi, phần lớn là đàn ông.
Tại đây anh phải đợi thêm nửa giờ đồng hồ nữa và sử dụng quãng thời gian này để cân nhắc xem chính xác thì anh nên nói gì. Hồi suy nghĩ này khiến anh nhận ra sự việc anh định trình bày sẽ khó có được sức nặng trước một người có cái nhìn về pháp luật và đạo đức nhuốm đẫm định kiến do địa vị xã hội của ông ta mang lại.
Cuối cùng, anh cũng được dẫn qua một cánh cửa hẹp, nặng nề và được trang trí cầu kỳ vào một gian phòng đẹp sáng sủa, với nhiều mảng thếp vàng và xa tanh trang trí, chẳng kém gì buồng ngủ của một quý bà thời thượng.
Đó quả là cách bài trí thật tầm thường với một vị Chưởng lý của nhà vua, song về bản thân ngài Chưởng lý - ít nhất là với những con mắt thông thường - không hề có chút tầm thường nào. Ở phía cuối gian phòng, bên phải một trong những khung cửa sổ cao nhìn xuống sân trong, trước một chiếc bàn viết chân quỳ có những mảng trang trí của Watteau được khảm đầy đồng giả vàng, là nơi nhân vật quyền thế này đang ngồi. Phía trên chiếc áo khoác màu huyết dụ cài một chiếc huân chương lấp lánh nơi ngực, cùng với một búi đăng ten đính các hạt kim cương sáng lên lấp lánh như những giọt nước, tọa lạc cái đầu to với mái tóc giả rắc bột của ông de Lesdiguieres. Cái đầu lúc này đang ngả ra sau cau có nhìn vị khách với vẻ chờ đợi ngạo mạn khiến André-Louis gần như tự hỏi liệu có phải anh được trông đợi phải quỳ gối xuống hay không.
Trông thấy một chàng thanh niên dáng người gầy gò với quai hàm hơi nhô ra, mái tóc đen để thẳng rũ xuống, mặc trên người chiếc áo choàng cưỡi ngựa màu nâu và quần ống bó bằng da hoẵng màu vàng, đôi ủng cao tới đầu gối lấm đầy bùn, vẻ cau có trên khuôn mặt oai vệ đó càng hằn lên rõ hơn tới độ nó kéo đôi lông mày đen rậm ngự trên chiếc mũi diều hâu to đính sát vào nhau.
“Anh tự xưng mình là một luật sư ở Gavrillac có việc quan trọng cần trình bày,” đức ông gầm gừ. Một mệnh lệnh cương quyết để buộc vị khách trình bày việc cần thông báo mà không làm lãng phí thời gian quý báu của Chưởng lý Hoàng gia, sự quan trọng ghê gớm của đức ông được chứa đựng trong đó còn hơn ở lời bóng gió đơn thuần. Ông de Lesdiguieres tự coi mình là một nhân vật đầy uy quyền, và có mọi lý do để làm như vậy, vì trong sự nghiệp của mình đức ông đã từng thấy không ít kẻ khốn khổ sợ đến chết ngất trước âm hưởng sấm sét trong giọng nói của ông.
Và lúc này ngài Chưởng lý trông đợi được chứng kiến điều tương tự xảy ra với anh chàng luật sư mặt búng ra sữa từ Gavrillac đến. Nhưng đức ông đã chờ đợi uổng công vô ích.
André-Louis thấy ông ta thật lố bịch. Anh biết tính tự phụ chẳng qua chỉ là chiếc mặt nạ che đậy sự tầm thường và yếu đuối. Và tại đây anh đang được chiêm ngưỡng hiện thân của sự tự phụ. Điều đó có thể thấy rõ trên tư thế kênh kiệu của cái đầu, trên cặp lông mày cau có, trong điệu bộ của giọng nói sấm sét kia. Trở thành người hùng với gã hầu của mình ta - với người đã tận mắt chứng kiến từng phần riêng rẽ tạo nên cái tổng thể oai vệ này - thậm chí còn dễ hơn việc trở thành người hùng trong mắt một người đã nghiên cứu kỹ càng về con người, một người cũng đã tận mắt chứng kiến từng phần riêng rẽ của con người nhưng là theo một cách thức khác.
André-Louis ngang nhiên bước lên phía trước - một cách xấc xược, ông de Lesdiguieres thầm nghĩ.
“Ngài là Chưởng lý của hoàng thượng tại vùng Bretagne này,” anh nói - và dường như với vị chúa tể oai nghiêm nắm trong tay sự sống và cái chết, gã quê mùa kia đã mặt dày mày dạn một cách không thể tin nổi khi dám nói với ông như thể một thường dân nói chuyện với một thường dân. “Ngài là người thực thi công lý cao cả của nhà vua trong tỉnh này.”
Vẻ ngạc nhiên lan ra khắp khuôn mặt điển trai vàng bủng nằm dưới mái tóc giả rắc đầy bột.
“Liệu việc của anh có can hệ gì với cuộc bạo loạn đáng nguyền rủa của bọn khố rách hay không?” ông ta hỏi.
“Không hề, thưa ngài.”
Đôi lông mày đen nhánh nhướng lên. “Vậy thì quỷ tha ma bắt, ý anh muốn gì khi quấy rầy ta vào thời điểm tất cả sự chú ý của ta đang phải tập trung vào chuyện giải quyết ngay vụ việc ô nhục kia?”
“Vụ việc đưa tôi tới đây cũng ô nhục và cần được giải quyết ngay.”
“Nó sẽ phải đợi!” ngài Chưởng lý quyền uy bực bội gầm lên, và vừa vén búi đăng ten to tướng ở cổ tay lên, ông ta vừa đưa tay về phía chiếc chuông bạc nhỏ trên bàn.
“Xin hãy đợi đã, thưa ngài!” giọng André-Louis đầy vẻ kiên quyết. Ông de Lesdiguieres sững sờ vì ngạc nhiên trước sự hỗn hào này. “Tôi có thể trình bày nó hết sức ngắn gọn...”
“Chẳng phải ta đã nói rồi...”
“Và khi ngài đã nghe xong vụ việc,” André-Louis tiếp tục, thản nhiên cắt ngang ý định cắt ngang của ông ta, “ngài sẽ đồng ý với tôi về tính chất cấp thiết của nó”.
Ông de Lesdiguieres nhìn anh nghiêm khắc.
“Tên anh là gì?” ông ta hỏi.
“André-Louis Moreau.”
“Được lắm, André-Louis Moreau, nếu anh có thể trình bày lời thỉnh cầu của mình thật ngắn gọn, ta sẽ lắng nghe anh. Nhưng ta cảnh cáo anh rằng ta sẽ rất giận dữ nếu anh không biện minh được cho sự láo xược khi khăng khăng quấy rối ta vào một thời điểm không phải lúc như thế này.”
“Ngài sẽ là người đưa ra phán quyết về việc đó, thưa ngài,” André-Louis nói, và anh lập tức bắt đầu trình bày vụ kiện của mình, bắt đầu từ việc Mabey bị bắn chết, rồi sau đó chuyển sang việc de Vilmorin bị giết hại. Nhưng anh đã giữ lại tới phút chót cái tên của nhà quý tộc quyền thế anh đang khởi kiện trước công lý, biết chắc rằng nếu để lộ nó ra sớm hơn hẳn anh sẽ không được phép nói tiếp.
Anh có khiếu diễn thuyết, dẫu toàn bộ sức mạnh của nó anh vẫn chưa ý thức được đầy đủ, cho dù không bao lâu nữa định mệnh sẽ khiến anh nhận ra. Anh thuật lại câu chuyện của mình rất rõ ràng, không phóng đại, mặc dù vậy vẫn ẩn chứa một sức lôi cuốn mạnh mẽ, không thể cưỡng lại. Dần dà, khuôn mặt của vị đại quan mất đi vẻ khắc nghiệt cấm đoán. Trên đó bắt đầu hiện lên vẻ quan tâm, dần dà chuyển thành sự đồng cảm.
“Và ai, thưa anh, là người anh buộc tội đã gây ra hành động này?”
“Hầu tước de La Tour d’Azyr.”
Cái tên đáng gờm này lập tức gây ra hiệu ứng. Vẻ tức giận xuất phát từ sợ hãi, cùng thái độ cao ngạo còn rõ ràng hơn lúc trước, hoàn toàn thay thế vẻ đồng cảm ông Chưởng lý vừa để lộ ra.
“Ai kia?” ông ta gầm lên, và không buồn đợi một câu trả lời. “Chao ôi, thật hỗn xược,” ông ta tiếp tục gay gắt, “dám đến trước mặt ta với một lời buộc tội như thế hòng chống lại một nhà quý tộc quyền thế như ông de La Tour d’Azyr! Sao anh dám cả gan nói ông ấy là một kẻ hèn nhát.”
“Tôi nói ông ta là một tên sát nhân,” chàng trai trẻ sửa lại. “Và tôi yêu cầu công lý trừng phạt ông ta.”
“Anh yêu cầu điều đó ư? Chúa ơi, tiếp theo là gì nữa?”
“Điều đó là để dành cho ngài, thưa ngài.”
Câu nói làm nhà quý tộc quyền cao chức trọng bị bất ngờ, phải luống cuống cố gắng ít nhiều trấn tĩnh lại.
“Để ta cảnh tỉnh cho anh hay rằng,” ông ta gằn giọng, “đưa ra những lời buộc tội điên rồ chống lại một nhà quý tộc không phải là việc làm khôn ngoan đâu. Bản thân việc đó đã là một sự vu khống đáng bị trừng trị, như anh rồi sẽ thấy. Giờ hãy nghe ta nói đây. Trong vụ Mabey - nếu giả thiết rằng những gì anh trình bày về vụ việc này là chính xác - người gác rừng có thể đã vượt quá phận sự của hắn; nhưng ít đến nỗi không đáng phải nhắc đến. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng dù thế nào đi nữa, vụ này cũng không thuộc thẩm quyền Chưởng lý của nhà vua, hay của bất kỳ tòa án nào khác, ngoài tòa án lãnh chúa của chính ông de La Tour d’Azyr. Một vụ việc như thế cần được đưa ra xét xử trước các quan tòa do chính hầu tước chỉ định, vì nó hoàn toàn liên quan tới quyền lực lãnh chúa của ông ấy. Là một luật sư, đáng ra anh không cần phải được giảng giải nhiều đến thế.”
“Là một luật sư, tôi được trang bị sẵn sàng để tranh biện về điểm này. Nhưng, với tư cách luật sư, tôi cũng nhận ra rằng nếu vụ việc được đưa ra xét xử, nó cũng chỉ có thể kết thúc bằng hình phạt bất công giáng xuống đầu một gã coi rừng khốn khổ, kẻ chẳng làm gì ngoài việc thi hành những mệnh lệnh nhận được, nhưng bất chấp điều đó sẽ vẫn bị lôi ra làm vật thế thân, nếu cần tới vật thế thân. Tôi không bận tâm việc treo cổ Benet lên giá treo cổ đáng ra phải dành cho ông de La Tour d’Azyr.”
Ông de Lesdiguieres giận dữ đập mạnh xuống bàn. “Lạy Chúa!” ông ta kêu lên, rồi hạ giọng nói thêm, với ngụ ý đe dọa, “Anh là một kẻ xấc xược hiếm có đấy, luật sư.”
“Tôi không hề có ý đó, thưa ngài, tôi xin cam đoan là vậy. Tôi là một luật sư đang thỉnh cầu về một vụ án - vụ sát hại ông de Vilmorin. Vì việc ông ấy bị sát hại mà tôi tới đây khẩn cầu công lý của nhà vua.”
“Nhưng chính anh đã nói đó là một cuộc quyết đấu đấy thôi!” ông Chưởng lý thốt lên, vừa bực bội vừa bối rối.
“Tôi đã nói nó được dàn xếp để có vẻ là một cuộc quyết đấu. Có một sự khác biệt rõ rệt, như tôi sẽ chỉ ra cho ngài thấy, nếu ngài vui lòng nghe tôi nói hết.”
“Vậy thì mời anh cứ tự nhiên, luật sư!” ông de Lesdiguieres, người trong suốt quãng thời gian giữ chức chưa từng trải qua chuyện gì tương tự, mỉa mai nói.
André-Louis tảng lờ ngụ ý đằng sau lời nói của ông ta. “Tôi xin cảm ơn ngài, thưa ngài,” anh nghiêm trang trả lời, và đưa ra lý lẽ của mình. “Có thể dễ dàng chứng minh ông de Vilmorin chưa bao giờ tập đấu kiếm trong đời mình, và ông de La Tour d’Azyr lại có tiếng là một tay kiếm ngoại hạng. Thưa ngài, liệu có thể gọi là một cuộc quyết đấu hay không khi chỉ một trong hai đấu thủ được vũ trang? Vì nếu so sánh kỹ năng tương ứng giữa hai người họ thì hoàn toàn có thể coi là như thế.”
“Khó có cuộc quyết đấu nào diễn ra mà người ta không thể viện ra thứ lý sự vô giá trị này.”
“Nhưng không phải lúc nào nó cũng được viện đến với cùng sự chính xác. Và ít nhất cũng có một trường hợp nó từng được viện dẫn thành công.”
“Thành công ư? Lúc nào vậy?”
“Mười năm trước, ở Dauphiny. Tôi đang nhắc tới vụ ông de Gesvres, một quý tộc tỉnh này, khiêu khích để gây ra một cuộc quyết đấu với ông de La Roche Jeannine, và giết chết ông này. Ông de Jeannine là thành viên của một gia đình quyền thế, và gia đình này đã khởi kiện đòi công lý. Họ đã đưa ra đúng những lập luận vừa được viện ra chống lại ông de La Tour d’Azyr. Và như ngài hẳn còn nhớ, các quan tòa phán xử rằng sự gây hấn đã bắt nguồn từ dụng ý của ông de Gesvres; họ tuyên án ông ta phạm tội giết người có chủ ý, và ông ta đã bị treo cổ.”
Ông de Lesdiguieres lại đùng đùng nổi giận. “Quỷ tha ma bắt!” ông ta gầm lên. “Anh lại dám táo gan đề xuất rằng ông de La Tour d’Azyr nên bị treo cổ ư? Anh dám ư?”
“Nhưng tại sao lại không, thưa ngài, nếu đó là luật, và đã có tiền lệ tương tự, như tôi vừa trình bày với ngài, và nếu có thể xác định được những gì tôi nói ra là sự thật - và việc này có thể xác định được chẳng khó khăn gì?”
“Anh dám hỏi ta tại sao không ư? Anh lại đủ to gan hỏi ta như thế sao?”
“Tôi dám, thưa ngài. Ngài có thể trả lời tôi không? Nếu ngài không thể, thưa ngài, tôi sẽ hiểu rằng trong khi một gia đình quyền thế như gia đình La Roche Jeannine có thể khiến pháp luật ra tay, công lý cần phải thờ ơ dửng dưng với những kẻ vô danh không có ảnh hưởng, cho dù họ có bị một nhà quý tộc quyền thế hãm hại tàn bạo đến thế nào đi nữa.”
Ông de Lesdiguieres nhận ra bằng lý lẽ ông ta sẽ chẳng đạt được gì trước chàng trai trẻ bướng bỉnh, kiên quyết này. Thái độ đe dọa của ông ta trở nên dữ dội hơn.
“Ta khuyên anh hãy cuốn xéo khỏi đây ngay lập tức, và hãy lấy làm mừng vì còn cơ hội quay về nguyên vẹn.”
“Vậy ra, thưa ngài, tôi buộc phải hiểu rằng sẽ không có cuộc điều tra nào trong trường hợp này sao? Và không gì tôi nói ra có thể lay chuyển được ngài?”
“Anh phải hiểu rằng nếu anh còn nấn ná lại đây hai phút nữa, sự tình sẽ còn tồi tệ hơn nhiều với anh đấy.” Nói rồi ông de Lesdiguieres rung chiếc chuông tay bằng bạc trên bàn.
“Tôi đã thông báo với ngài, thưa ngài, rằng một sự việc được gọi dưới cái tên quyết đấu đã xảy ra, và một người bị giết. Dường như tôi cần nhắc nhở ngài, người chăm lo công lý của nhà vua, rằng các cuộc quyết đấu đều trái luật, và bổn phận của ngài là phải mở một cuộc điều tra. Tôi đến với tư cách người đại diện hợp pháp cho người mẹ đau khổ của ông de Vilmorin để yêu cầu ngài phải mở cuộc điều tra đó.”
Cánh cửa sau lưng André-Louis nhẹ nhàng mở ra. Ông de Lesdiguieres, mặt tái nhợt vì tức giận, cố gắng kìm mình một cách khó khăn.
“Anh định tìm cách ép buộc chúng ta chăng, đồ nhãi ranh vô liêm sỉ kia?” ông ta gầm lên. “Anh cho rằng công lý của nhà vua phải cung cúc nghe theo lời của bất cứ gã dân đen hạ tiện nào chắc? Ta lấy làm ngạc nhiên vì sự kiên nhẫn của ta dành cho anh. Nhưng ta cảnh cáo anh lần cuối cùng, quý luật sư, hãy cẩn thận hơn với cái lưỡi xấc xược của anh, nếu không anh sẽ phải cay đắng hối tiếc vì sự ba hoa của nó đấy.” Ngài Chưởng lý phẩy một bàn tay khinh khỉnh đeo đầy trang sức và nói với người gác cổng đứng sau lưng André. “Dẫn ra cửa!” ông ta ra lệnh ngắn gọn.
André-Louis do dự một giây. Rồi anh nhún vai quay lưng đi. Đây quả đúng là chiếc cối xay gió, và anh là chàng hiệp sĩ lang thang khốn khổ với bộ dạng đáng thương hại. Tấn công nó sát sườn hơn sẽ đồng nghĩa với việc bị xé tan thành từng mảnh. Tuy thế, đến ngưỡng cửa anh vẫn quay lại.
“Ngài de Lesdiguieres,” anh nói, “tôi có thể kể cho ngài một sự thật rất thú vị trong lịch sử tự nhiên không? Con hổ là một vị chúa tể hùng mạnh trong rừng rậm, và trong suốt nhiều thế kỷ nó là nỗi kinh hoàng của những con vật nhỏ hơn, kể cả chó sói. Con sói, vốn dĩ cũng là một kẻ săn mồi, dần dà phát chán cảnh bị săn đuổi. Nó liên kết lại với những con sói khác, và sau đó lũ sói, bị đẩy tới chỗ họp lại thành bầy để tự vệ, đã khám phá ra sức mạnh của bầy đàn, và quay sang săn lùng con hổ, tạo ra kết quả thật thê thảm cho chúa sơn lâm. Ngài đáng ra nên nghiên cứu Buffon[1], ngài de Lesdiguieres.”
“Ta nghĩ ta đã nghiên cứu quá kỹ về một gã hề sáng hôm nay rồi,” ông de Lesdiguieres nhếch mép cười khinh bỉ đáp lại. Nhưng nếu coi mình là thông minh, có lẽ Chưởng lý đã không hạ cố trả lời làm gì. “Ta không hiểu anh,” ông ta nói thêm.
“Nhưng rồi ngài sẽ hiểu thôi, ngài de Lesdiguieres. Ngài sẽ hiểu,” André-Louis nói, rồi bước đi.
❀ ❀ ❀
[1] Geogre-Louis Leclerc, bá tước de Button (1707-1788): nhà tự nhiên học, nhà toán học và nhà thiên văn học nổi tiếng của Pháp. “Button” đọc chệch đi là “buffoon”, có nghĩa là thằng hề (tác giả chơi chữ).
