Phần lớn những chuyến đi của tôi đều thực hiện bằng đôi chân của mình, đến mức nếu tôi có máu cờ bạc, chắc hẳn tên tôi sẽ được ghi trong các tờ báo thể thao dưới một cái biệt danh đại loại như "Gã tân binh dẻo dai", thách thức toàn bộ nhân loại nặng mười một đá bước vào một cuộc thi đi bộ. Kỳ tích đặc biệt gần đây nhất của tôi là rời khỏi giường vào lúc hai giờ sáng, sau một ngày dài mệt mỏi cả về thể xác lẫn tinh thần, rồi đi bộ ba mươi dặm về vùng quê để ăn sáng. Con đường ban đêm vô cùng vắng vẻ, đến nỗi tiếng bước chân đều đặn bốn dặm một giờ của chính tôi đã ru tôi chìm vào giấc ngủ. Tôi cứ bước đi hết dặm này đến dặm khác mà chẳng hề thấy mệt mỏi chút nào, đầu óc cứ lơ mơ chìm trong giấc ngủ nặng nề và những giấc mơ liên miên. Chỉ đến khi tôi vấp ngã như một kẻ say rượu, hoặc bước chệch ra giữa đường để tránh một kỵ sĩ đang phi ngựa sát ngay lề đường — dù hoàn toàn không có ai cả — tôi mới bừng tỉnh và nhìn quanh.
Trời hửng sáng trong màn sương mờ ảo (đó là độ thu sang), và tôi cứ đinh ninh rằng mình phải leo qua những đỉnh núi và thung lMây mờ ấy, rằng đâu đó phía sau vầng thái dương có một tu viện trên dãy Alps, nơi tôi đang hướng đến để ăn sáng. Ý nghĩ ngái ngủ này bám rễ sâu đến mức lấn át cả những sự vật thực tế như những ngôi làng hay đống cỏ khô; thế nên, ngay cả khi mặt trời đã lên cao và tỏa sáng rực rỡ, khi tôi đã tỉnh táo hẳn và cảm thấy thích thú trước phong cảnh xung quanh, tôi đôi khi vẫn thấy mình ngẩn ngơ tìm kiếm những biển chỉ đường bằng gỗ để biết lối lên núi, và tự hỏi sao mãi vẫn chưa thấy tuyết.
Một điều kỳ lạ của những giấc ngủ chập chờn là trong chuyến đi bộ hôm đó, tôi đã sáng tác ra vô số vần thơ (tất nhiên là khi tỉnh táo thì tôi chẳng bao giờ làm được thơ cả), và tôi tuôn trào một thứ ngôn ngữ nào đó mà trước kia tôi từng khá quen thuộc, nhưng do lâu ngày không dùng nên suýt quên bén. Tôi đã trải nghiệm những hiện tượng này thường xuyên đến mức trong trạng thái giao động giữa tỉnh và mê, đôi khi tôi tự nhủ rằng chắc chắn mình chưa tỉnh, bởi vì nếu tỉnh thì sự nhanh nhạy của tôi chẳng thể bằng một nửa lúc đó. Sự nhanh nhạy ấy không phải là điều tưởng tượng, vì tôi thường nhớ lại được cả chuỗi dài những câu thơ và rất nhiều cách diễn đạt trôi chảy ngay cả khi đã tỉnh hẳn.
Những chuyến đi bộ của tôi chia làm hai loại: một là cắm cổ đi thẳng đến một đích đến xác định với bước chân dứt khoát; hai là không mục đích, lang thang và hoàn toàn phóng khoáng. Ở trạng thái thứ hai, chẳng có tay du mục nào trên đời này tự do phóng túng hơn tôi; điều đó đã ngấm vào máu thịt và trở thành bản năng mạnh mẽ đến mức tôi nghĩ chắc mình có họ hàng gần với một kẻ lang thang bất trị nào đó.
Một trong những điều thú vị nhất mà tôi gần đây bắt gặp trong những cuộc lang thang qua các khu phố đô thị ít người qua lại và những cửa tiệm nhỏ, là trí tưởng tượng của một nghệ sĩ bình dân, được thể hiện qua hai bức chân dung vẽ ông Thomas Sayers của nước Anh và ông John Heenan của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Những nhân vật lừng lẫy này hiện lên với màu sắc sặc sỡ trong trang phục và tư thế sẵn sàng thượng đài. Để gợi lên bản chất điền viên và trầm mặc trong nghề nghiệp hòa bình của họ, ông Heenan được vẽ đang đứng trên thảm cỏ xanh ngắt, với hoa anh thảo và những loài hoa khiêm nhường khác mọc lên dưới đế những đôi bốt lửng của ông; trong khi ông Sayers thì đang tung ra cú đấm sở trường của mình — cú "Đấu giá viên" — dưới sự cổ vũ thầm lặng của một ngôi nhà thờ làng. Những ngôi nhà bình dị nước Anh, với đức tính gia đình và hiên nhà rợp bóng hoa kim ngân, thúc giục cả hai người anh hùng hãy xông lên và giành chiến thắng; và chim sơn ca cùng những loài chim ca hót khác xuất hiện trên bầu trời cao, ngây ngất cất tiếng ca tạ ơn Thiên đường vì một trận tỉ thí. Nhìn chung, những liên tưởng mà người nghệ sĩ này gắn kết với nghệ thuật quyền anh mang đậm phong cách của Izaak Walton.
Nhưng mục đích hiện tại của tôi lại gắn liền với những loài động vật tầm thường ở các con hẻm nhỏ và lối đi tắt. Còn về những nét sinh hoạt của con người, chúng ta có thể quay lại những khu phố đó khi có thời gian và cơ hội thích hợp.
Không có gì ở những khu phố vắng vẻ làm tôi bối rối hơn việc những chú chim lại chọn sai bạn mà chơi. Chim ngoại quốc thường hay hòa nhập vào tầng lớp thượng lưu, nhưng chim chóc Anh Quốc thì cứ dính như sam với những kẻ hạ lưu. Cả một dãy phố ở St. Giles ngập tràn loài chim như thế; và tôi luôn bắt gặp chúng ở những khu dân cư nghèo đói, đồi bại, nằm gần các quán rượu và tiệm cầm đồ. Chúng dường như lôi kéo con người ta vào chuyện chè chén, và ngay cả kẻ làm ra lồng cho chúng cũng thường xuyên bầm tím mắt. Tại sao lại thế? Thêm nữa, chúng sẵn sàng làm những việc cho những kẻ mặc áo nhung cộc tay đính khuy xương, hay mặc áo lê-gê có tay và đội mũ lông — những việc mà các tầng lớp đáng kính trong xã hội chẳng tài nào sai khiến được. Trong một cái sân tồi tàn ở Spitalfields, đã có lần tôi bắt gặp một chú chim yến hót đang tự kéo nước cho mình uống, và kéo nhiều đến mức trông như thể chú đang mắc chứng sốt phát ban. Chú chim yến hót ấy sống ở một cửa hàng chim, và sẵn sàng đổi lấy quần áo cũ, chai lọ rỗng, hay thậm chí cả đồ thừa nhà bếp bằng một văn bản viết tay. Quả là một hành động thấp h kém và một gu thẩm mỹ đồi trụy đối với bất kỳ loài chim sẻ nào! Tôi đã dùng tiền để mua chú chim yến đó về. Chú được mang về nhà, treo lên một chiếc đinh ngay trước bàn làm việc của tôi. Chú sống bên ngoài một ngôi nhà giả, mà (theo tôi suy luận) chắc là của một thợ nhuộm; nếu không thì thật khó giải thích tại sao chiếc sào đậu của chú lại chìa ra ngoài cửa sổ gác mái. Kể từ khi xuất hiện trong phòng tôi, hoặc là chú ta đã hết khát — vốn không nằm trong thỏa thuận — hoặc là chú không dám nghe tiếng chiếc gàu nhỏ rơi tõm trở lại giếng mỗi khi thả tay ra: một cú sốc mà ngay cả trong những ngày tháng huy hoàng nhất cũng khiến chú phải run rẩy. Chú không dám kéo giếng nữa mà chỉ dám làm lén lút dưới lớp áo choàng của màn đêm. Sau một khoảng thời gian chờ đợi trong vô vọng rồi tuyệt đối thất vọng, người buôn bán đã nuôi dạy chú liền được thỉnh giáo. Lão thương nhân ấy là một kẻ chân vòng kiềng, với chiếc mũi tẹt và mềm xốp như quả dâu tây mới hái. Lão đội mũ lông, mặc quần lửng, và mang đậm chất vải nhung đến tận xương tủy. Lão nhắn lại rằng sẽ 'ghé qua'. Lão đã ghé qua, xuất hiện ở khung cửa phòng tôi, và liếc một cái sắc lẹm đầy hiểm ác về phía chú chim yến. Lập tức, một cơn khát dữ dội bao trùm lấy chú chim; và khi cơn khát đã được dịu đi, chú vẫn tiếp tục kéo thêm mấy gàu nước chẳng cần thiết; để rồi cuối cùng, chú nhảy nhót quanh chiếc sào đậu và mài mỏ, cứ như thể chú vừa từ quán rượu gần nhất trở về và đang say mềm.
Lại nói về loài lừa. Tôi biết những khu phố vắng nơi con lừa hiên ngang bước qua cửa trước và dường như sống ở trên lầu, bởi vì tôi đã nghía qua hàng rào nhìn cái sân sau mà chẳng tài nào tìm thấy nó đâu. Giới quý tộc, vương giả có cạy miệng cũng chẳng thể sai khiến con lừa làm những việc mà nó làm cho một kẻ bán hàng rong. Hãy cho nó ăn yến mạch loại đắt nhất, đặt một vị hoàng tử và công chúa nhỏ vào hai chiếc giỏ hai bên lưng nó, chỉnh sửa bộ yên cương tinh xảo cho thật vừa vặn, dẫn nó đến những sườn đồi thoai thoải nhất ở Windsor và xem bạn có thể bắt nó đi nhanh đến mức nào. Thế nhưng, hãy để nó chết đói, cứ mặc sức tròng nó vào một chiếc xe kéo chở hàng ọp ẹp, rồi xem nó phi nước đại từ Whitechapel đến Bayswater. Dường như chẳng có sự đồng cảm ngầm nào giữa loài chim và loài lừa trong tự nhiên; nhưng ở những khu phố hẻo lánh, bạn sẽ luôn thấy chúng rơi vào cùng một tay chủ và luôn dốc hết sức mình cho những kẻ tồi tệ nhất. Tôi từng quen một con lừa — chỉ qua mặt thôi, chúng tôi không nói chuyện với nhau — sống ở phía bên kia cầu London thuộc khu vực Jacob’s Island và Dockhead. Thói quen của con vật đó là khi không phải bận việc công, nó sẽ lững thững đi chơi một mình. Tôi từng gặp nó cách nhà cả dặm, lang thang khắp các con phố; và biểu cảm trên khuôn mặt nó lúc bấy giờ trông thật đồi bại hết chỗ nói. Nó thuộc quyền sở hữu của một bà cụ bán ốc sên, và cứ mỗi tối thứ Bảy, nó lại đứng cạnh một quán rượu cùng chiếc xe đẩy chứa đầy món quà vặt ấy, vanh vách dựng tai lên mỗi khi có khách đến mua và chắc chắn là nó đang vô cùng đắc ý khi biết khách bị đong thiếu. Bà chủ của nó thỉnh thoảng hay say xỉn. Lần cuối cùng tôi nhìn thấy nó (khoảng năm năm trước), nó đang lâm vào hoàn cảnh khó khăn chính vì cái tật xấu này của bà chủ. Bị bỏ lại một mình với chiếc xe đẩy ốc sên rồi bị quên bẵng đi, nó bèn lững thững bỏ đi lang thang. Nó lang thang quanh những chốn hạ lưu quen thuộc một thời gian để thỏa mãn cái sở thích đồi trụy của mình, cho đến khi — quên mất vướng bận phía sau là chiếc xe đẩy — nó cố rẽ vào một con hẻm nhỏ và thế là mắc kẹt cứng ngắc. Nó bị cảnh sát bắt giữ, và vì bãi xe Green Yard của khu vực nằm ngay gần đó, nó bị đẩy lùi vào cái nơi giam cầm ấy. Đúng vào thời điểm khủng hoảng đó, tôi đã chạm trán nó; cái vẻ bướng bỉnh toát lên từ nó — nói giảm nói tránh đi là — một gã vô lại, mà tôi chưa từng thấy ai ở loài người vượt qua được. Một ngọn nến chập chờn trong chiếc lồng giấy cắm giữa đám ốc sên đã phơi bày trước mắt tôi một kẻ trông thật nhếch nhác và trơ trẽn: bộ yên cương rách rưới, chiếc xe vỡ nát tơi tả, miệng giật giật và cái đầu rũ rượi lắc lư, đích thực là bức tranh hoạ bì của sự nhục nhã và lì lợm. Tôi đã từng thấy mấy đứa nhóc bị tống vào đồn cảnh sát, trông chúng chẳng khác nào anh em ruột của nó vậy.
Tôi nhận thấy lũ chó ở những khu phố hẻo lánh thường tránh né việc nô đùa và rất tự ti về sự nghèo khó của mình. Tất nhiên, nếu có thể chúng cũng tránh cả việc lao động; đó là bản chất của muôn loài. Tôi có vinh dự được quen biết một chú chó ở một con hẻm nhỏ thuộc khu vực Walworth, kẻ từng tạo được tiếng vang lớn trong các vở kịch nhỏ và thường mang theo bức chân dung của chính mình mỗi khi đi lưu diễn để minh họa trên áp-phích. Bức chân dung của chú ta (trông chẳng giống chú chút nào) vẽ cảnh chú đang quật ngã xuống đất một tên thổ dân phản bội — kẻ được cho là đã dùng rìu chiến tấn công, hoặc mưu toan tấn công, một sĩ quan Anh. Thiết kế đó mang tính chất thơ ca thuần túy, bởi vì trong vở kịch chẳng có tên thổ dân nào như thế, và cũng chẳng có sự cố nào tương tự. Đó là một chú chó giống Newfoundland, mà tôi dám đứng ra bảo lãnh về độ trung thực của nó ở bất kỳ mức tiền nào; nhưng về trí tuệ khi kết hợp với kịch nghệ thì tôi không đánh giá cao. Quả thực, chú ta quá trung thực so với nghề nghiệp mà mình đã dấn thân. Mùa hè năm ngoái, khi đến một thị trấn ở Yorkshire và nhìn thấy tên chú xuất hiện trên áp-phích biểu diễn đêm đó, tôi đã đến xem. Màn mở đầu của chú thành công rực rỡ; nhưng vì nó chỉ diễn ra trong vòng một tích tắc (và vỏn vẹn năm dòng trên áp-phích), nên chẳng đủ cơ sở để đưa ra một đánh giá bình tĩnh và chín chắn về năng lực của chú. Chú chỉ đơn giản là sủa, chạy ra sân khấu, rồi nhảy qua cửa sổ một quán trọ để rượt đuổi một tên hề đang trốn chạy. Màn tiếp theo có tầm quan trọng đối với cốt truyện lại bị giảm bớt phần hấp dẫn do sự quá nhiệt tình của chú; bởi vì trong lúc người chủ (một người lính lạc lối trong hang ổ cướp vào một đêm bão tố) đang tha thiết than thở về sự vắng mặt của chú chó trung thành, nhấn mạnh việc chú đang cách xa tới ba mươi dặm, thì chú chó trung thành ấy lại đang sủa vang trời trong... hộp nhắc tuồng và rõ ràng là đang tự bóp cổ mình bằng chiếc vòng cổ. Nhưng đỉnh điểm là trong màn diễn vĩ đại nhất, tính trung thực của chú lại hại chú. Chú phải bước vào một khu rừng rậm rậm rạp không có lấy một lối mòn, lần theo dấu vết của tên sát nhân, và lao vào hắn khi phát hiện hắn đang nghỉ chân dưới gốc cây với nạn nhân đã bị trói giò sẵn sàng chờ làm thịt. Hôm đó là một đêm oi ả, và chú bước vào rừng từ một hướng hoàn toàn bất ngờ, với tâm trạng cực kỳ vui vẻ, nhở nhơ bước đều thong thả mà chẳng hề tỏ ra phấn khích chút nào; chú thè lưỡi đi thẳng đến chỗ đèn chiếu sân khấu; rồi ngồi phịch xuống đó, thở hồng hộc, thân thiện đảo mắt nhìn khán giả, với chiếc đuôi đập thình thịch xuống sàn gỗ giống hệt một chiếc đồng hồ quả lắc kiểu Hà Lan. Trong khi đó, tên sát nhân, đang sốt ruột chờ đợi bản án dành cho mình, liền cất giọng gọi lớn: "Lại... đâ...y!", còn nạn nhân thì đang vùng vẫy với dây trói, tuôn ra những lời lẽ cay độc nhất mắng mỏ chú. Chính vì những chuyện đó mà khi cuối cùng chú cũng bị thuyết phục bước đến xé xác tên sát nhân ra thành từng mảnh, chú lại biến màn trả thù kinh hoàng ấy (dưới góc độ sân khấu) trở nên quá lộ liễu rằng chú thực hiện hành động trừng phạt ấy bằng cách liếm bơ dính trên đôi tay đẫm máu của hắn.
Trong một con hẻm vắng phía sau Long-acre, có hai chú chó chân chính đang sinh sống, chuyên biểu diễn trong gánh hát rối Punch. Tôi mạn phép nói rằng mình có mối thâm tình với cả hai, và chưa từng thấy chú nào phạm phải cái tội lỗi là không cúi xuống nhìn gã đàn ông ẩn mình bên trong sân khấu rối trong suốt buổi biểu diễn. Khó khăn mà những chú chó khác gặp phải trong việc thấu hiểu hai chú chó này dường như chẳng bao giờ phai mờ theo thời gian. Những chú chó khác cứ phải chạm trán chúng hết lần này đến lần khác khi chúng lủi thủi lê bước trong những giờ nghỉ giải lao, lững thững phía sau đôi chân của gánh xiếc và sát bên cây trống; thế nhưng tất cả loài chó dường như đều hoài nghi bộ cổ rún và áo khoác của chúng, cứ hít hít ngửi ngửi cứ như thể chúng nghĩ những món đồ trang hoàng thân thể đó là một chứng bệnh lở loét — hay có lẽ là một thứ gì đó giống như bệnh ghẻ lở vậy. Ngay ngày hôm trước, từ ô cửa sổ nhìn xuống khu chợ Covent-garden này, tôi đã để ý thấy một chú chó nhà quê theo chân một chiếc xe chở hàng đến khu chợ Covent-garden, rồi đứt dây xích và vẫn còn lê lết một đoạn dây thừng theo sau. Chú ta lang thang quanh các góc của bốn con phố hướng ra ô cửa sổ nhà tôi; rồi những chú chó xấu tính ở London đến gần, rỉ tai chú những lời dối trá mà chú chẳng đời nào tin; và những chú chó còn tồi tệ hơn ở London lại đến rủ rê chú đi ăn trộm trong chợ, nhưng những nguyên tắc sống của chú đã từ chối; sự xô bồ của thành phố khiến chú bối rối, thế là chú lủi thủi bước sang một bên và nằm bẹp xuống một bậc cửa. Chú vừa chợp mắt được một tí thì Punch xuất hiện cùng chú Toby. Chú định lao đến chỗ Toby để tìm kiếm sự an ủi và lời khuyên, nhưng khi nhìn thấy chiếc cổ rún, chú sững lại giữa đường, hoảng sợ tột cùng. Sân khấu được dựng lên, Toby lùi ra sau lớp màn che, khán giả tụ tập đông đủ, tiếng trống và kèn vang lên. Chú chó nhà quê của tôi vẫn bất động, chăm chú trân trân nhìn những cảnh tượng kỳ lạ đó, cho đến khi Toby mở màn bằng cách xuất hiện trên gờ gỗ của mình, rồi Punch bước ra nhét một chiếc tẩu thuốc vào miệng Toby. Trước cảnh tượng ấy, chú chó nhà quê ngẩng phắt đầu lên, tru lên một tiếng ghê rợn, rồi cắm cổ chạy thẳng về hướng tây.
Chúng ta hay nói về chuyện con người nuôi chó, nhưng đôi khi nói theo cách biểu cảm hơn thì phải là chó nuôi con người. Tôi biết một chú chó sục bò ở một góc khuất Hammersmith đang nuôi một gã đàn ông. Nó bắt gã đàn ông phải ở lẩn khuất trong sân, bắt gã phải lê la đến các quán rượu để cá cược cho nó, bắt gã phải đứng tựa vào cột đèn để ngắm nhìn nó, ép gã phải bê trễ công việc vì nó và kiềm kẹp gã dưới một sự kìm kẹp vô cùng ngặt nghèo. Tôi từng quen một chú chó sục kiểng nuôi một quý ông — hơn nữa lại là một quý ông từng học ở Oxford. Chú chó nuôi gã quý ông hoàn toàn chỉ để làm bóng bề thế cho mình, và gã quý ông thì chẳng bao giờ mở miệng nói về bất cứ thứ gì khác ngoài chú chó sục ấy. Tuy nhiên, đây không phải là một khu phố vắng, thế nên đó chỉ là một chi tiết đi lạc đề.
Có rất nhiều chú chó ở những khu phố vắng đang nuôi những đứa nhóc. Tôi đang để mắt tới một con chó lai ở Somerstown đang nuôi tận ba đứa nhóc. Nó phỉnh phờ rằng mình có thể bắn rơi chim sẻ và đào hang bắt chuột (dù chẳng làm được việc nào), rồi dẫn lũ nhóc ra các loại đồng ruộng ngoại ô với cái cớ đi săn. Nó cũng khiến chúng tin rằng nó sở hữu một thứ kiến thức huyền bí về nghệ thuật câu cá, và chúng cho rằng bộ đồ nghề đi câu ở các ao hồ Hampstead của mình với một cái lọ đựng dưa muối và cái chai miệng rộng sẽ chẳng thể xem là đầy đủ nếu thiếu đi sự hiện diện của nó cùng những tiếng sủa vang trời. Có một chú chó đang cư ngụ tại khu Borough thuộc Southwark đang nuôi một lão mù. Hầu như ngày nào người ta cũng thấy nó ở phố Oxford, lôi xềnh xệch lão mù đi vào những cuộc thám hiểm hoàn toàn nằm ngoài dự tính và vượt quá tầm hiểu biết của lão; hoàn toàn do một tay chú chó tự nghĩ ra và thực hiện. Ngược lại, khi lão mù có chương trình riêng, chú chó sẽ ngồi phịch xuống một giao lộ đông đúc và trầm ngâm suy nghĩ. Ngày hôm qua tôi đã nhìn thấy nó, đeo cái khay đựng tiền quanh cổ như một chiếc vòng cổ rộng rãi thay vì chìa ra cho thiên hạ, lôi lão đi trái ý muốn theo lời rủ rê của một con chó hoang đồi bại, có lẽ là để đi thăm một chú chó ở Harrow — nó tỏ ra vô cùng quyết tâm hướng về phía đó. Bức tường phía bắc của Vườn Nhà triển lãm Burlington, nằm giữa khu nhà vòm Arcade và khu Albany, là một địa điểm kín đáo cho các cuộc hẹn hò giữa những người mù vào khoảng hai hoặc ba giờ chiều. Họ ngồi (với tư thế vô cùng khó chịu) trên một phiến đá nghiêng ở đó và trao đổi thông tin với nhau. Vào thời điểm ấy, người ta luôn có thể nhìn thấy những chú chó của họ đang công khai nói xấu lẫn nhau về những gã đàn ông mà chúng đang nuôi, đồng thời bàn tính xem lát nữa sẽ dẫn chủ của mình đi đâu khi bắt đầu di chuyển trở lại.
Tại một cửa hàng thịt nhỏ ở một khu phố vắng (chẳng có lý do gì phải giấu tên cả; nó nằm gần Notting-hill và hướng ra khu vực gọi là Potteries), tôi quen một chú chó lông xù đen trắng đang nuôi một tên thợ lùa gia súc. Đó là một chú chó có tính cách dễ dãi và quá thường xuyên để cho tên thợ lùa này say xỉn. Những lúc như thế, thói quen của chú chó là ngồi bên ngoài quán rượu, canh chừng vài con cừu và trầm ngâm suy nghĩ. Tôi từng thấy chú ta nhẩm tính sáu con cừu trong đầu, rõ ràng là đang tính xem lúc rời chợ mình bắt đầu với bao nhiêu con và đã bỏ lại số còn lại ở những tụ điểm nào. Tôi từng thấy chú bối rối vì không tài nào giải thích nổi sự biến mất của một vài con cừu cụ thể nào đó. Rồi một tia sáng dần lóe lên trong đầu, chú chợt nhớ ra mình đã gửi chúng ở hàng thịt nào, và trong một phút cao hứng đầy thỏa mãn, chú chộp ngay một con ruồi đậu trên mũi mình, trông nhẹ nhõm đi hẳn. Nếu có lúc nào đó tôi còn hoài nghi về việc chính chú mới là kẻ nuôi gã thợ lùa chứ không phải ngược lại, thì điều đó đã được minh chứng hùng hồn qua cách chú hoàn toàn đơn độc gánh vác trách nhiệm trông chừng sáu con cừu, khi gã thợ lùa bước ra với bộ dạng dính đầy đất son đỏ cùng hơi men, rồi ra những chỉ dẫn sai bét nhè mà chú chẳng thèm đếm xỉa tới. Chú hoàn toàn tự mình tiếp quản bầy cừu, chỉ điềm tĩnh thốt lên một câu với vẻ cương quyết đầy tôn trọng: ‘Mấy cái chỉ dẫn đó sẽ tống chúng gầm xe buýt mất; tốt hơn là anh nên lo thân mình đi — anh sẽ cần đến từng chút sức lực đấy;’ rồi lùa bầy gia súc đi mất, với sự lanh lợi của đôi tai cái đuôi cùng một sự am hiểu công việc tuyệt đỉnh, bỏ lại gã chủ ngốc nghếch của mình ở một khoảng cách vô cùng, vô cùng xa phía sau.
Cũng giống như loài chó ở những khu phố vắng thường hay phơi bày cái vẻ lấm lét của kẻ đang lâm vào cảnh nghèo túng — phần lớn thể hiện qua ánh sự lo âu, sự vụng về khi nô đùa và nỗi sợ thầm kín rằng sắp có ai đó tròng mình vào một thứ gì đó để kiếm sống — thì loài mèo ở những khu phố hẻo lánh cũng bộc lộ một xu hướng mạnh mẽ muốn thoái hóa trở lại thời kỳ hoang dã. Không chỉ trở nên hung dữ một cách ích kỷ do cứ mải nghiền ngẫm về số lượng dân cư đông đúc xung quanh và tình trạng chật ních của mọi ngả đường dẫn đến hàng thịt mèo; không chỉ mang trên mình vẻ tiều tụy về mặt đạo đức và kinh tế chính trị bắt nguồn từ những suy ngẫm đó; mà chúng còn thể hiện sự suy giảm về mặt thể chất. Bộ lông của chúng không hề sạch sẽ và trông vô cùng xơ xác; màu đen của chúng ngả sang màu rỉ sét giống như đồ tang cũ; chúng khoác lên mình thứ lông thú hạng xoàng và chuyển sang dùng loại nhung bông tồi tàn nhất thay vì nhung lụa mịn màng. Tôi có mối quan hệ quen biết với bầy mèo ở vài con phố nhỏ quanh đài tưởng niệm Obelisk ở Saint George’s Fields, cũng như ở vùng lân cận Clerkenwell-green và các khu dân cư phía sau Drury-lane. Về ngoại hình, chúng trông rất giống những người phụ nữ mà chúng sống cùng. Chúng có vẻ như vừa lết từ những chiếc giường ẩm thấp ra đường mà chẳng hề chuẩn bị gì. Chúng mặc kệ đám con đàn cháu đống lết nhết bò lê bò càng ngoài rãnh nước chẳng ai giúp đỡ, trong khi bản thân thì xù đầu bù tóc cãi vã, chửi bới, cào cấu và khạc nhổ ở các góc phố. Đặc biệt, tôi nhận thấy khi chúng chuẩn bị sinh nở (một sự kiện diễn ra thường xuyên), sự tương đồng ấy lại càng được thể hiện rõ nét qua vẻ lếch thếch đầy bụi bặm, cái dáng vẻ lẹp nhẹp lười biếng bê bối và sự buông xuôi nói chung đối với hoàn cảnh. Tôi không dám chắc là mình từng thấy một mụ mèo cái nào thuộc tầng lớp này chịu rửa mặt trong lúc đang mang thai cả.
Để không kéo dài thêm những ghi chép về chuyến hành trình phi thương nhân giữa những loài động vật tầm thường ở các khu phố vắng này bằng cách bàn luận dài dòng về tâm trạng cáu kỉnh của những chú mèo đực và sự tương đồng của chúng về nhiều mặt với con người — những người anh em — tôi xin kết lại bằng đôi lời về loài gia cầm tại những vùng đất tương tự.
Việc một sinh vật nở ra từ quả trứng và mang trên mình đôi cánh lại có thể rơi vào cảnh bước xuống chiếc thang đi vào tầng hầm một cách mãn nguyện rồi gọi đó là về nhà, quả là một tình huống kỳ diệu đến mức chẳng còn gì để mà ngạc nhiên thêm nữa trong chuyện này. Nếu không thì tôi đã phải ngạc nhiên trước sự cách ly hoàn toàn của đám gia cầm này khỏi tất cả các loài chim trên bầu trời — chúng đã quen với việc lê la giữa những viên gạch vữa và bùn lầy — quên bén đi những tán cây xanh mướt, và biến những tấm biển hiệu cửa hàng, xe cút kít, thùng hào, mạn thuyền cho đến những chiếc bàn chải lau chân thành chốn ngủ nghỉ của mình. Tôi chẳng ngạc nhiên về bất cứ điều gì liên quan đến chúng nữa và cứ thế chấp nhận chúng như chúng vốn có. Tôi thản nhiên xem như đó là sản phẩm của Tự nhiên và là điều hiển nhiên đối với một gia đình gà Bantam nhỏ bé quen thuộc trên đường Hackney, những kẻ cứ la cà suốt ngày ở tiệm cầm đồ. Tôi không dám nói rằng chúng đang tận hưởng cuộc sống, bởi vì chúng mang tâm trạng u sầu; nhưng chút niềm vui ít ỏi mà chúng có thể cảm nhận được lại bắt nguồn từ việc chen chúc nhau trong lối đi bên hông tiệm cầm đồ. Ở đó, người ta luôn bắt gặp chúng trong trạng thái phập phồng yếu ớt, cứ như thể chúng vừa sa cơ lỡ vận và sợ bị ai đó nhận diện. Tôi quen một gã hạ lưu vốn có dòng dõi danh giá từ Dorking, kẻ dẫn cả hậu cung của mình đi thành một hàng dọc bước vào cửa hàng bán rượu của một quán rượu lộn xộn gần Haymarket, luồn lách chúng qua đôi chân của đám khách khứa, rồi lôi ra ngoài qua lối bán chai lọ và cứ thế trải qua cuộc đời mình; hiếm khi nào vào mùa cao điểm mà gã chịu đi ngủ trước hai giờ sáng. Phía bên kia cầu Waterloo, có một cặp gà già lốm đốm xác xơ (chúng thuộc về ngành kinh doanh giường gỗ kiểu Pháp, chậu rửa mặt và giá phơi khăn) lúc nào cũng cố gắng chui vào cửa một nhà thờ. Không biết là bà cụ gà, dưới sự hoang tưởng gợi nhớ đến bà Southcott, có ý định phó thác một quả trứng cho giáo phái đặc biệt đó, hay chỉ đơn giản là hiểu rằng mình chẳng có phận sự gì trong tòa nhà này nên đang phát cuồng lên vì muốn xông vào, thì tôi không thể tài nào đoán nổi; nhưng mụ ta cứ liên tục tìm cách khoét sâu vào cánh cửa chính: trong khi người bạn đời của mụ, vốn đi đứng yếu ớt, lại cứ đi qua đi lại để cổ vũ mụ ta và thách thức cả vũ trụ. Thế nhưng, gia đình mà tôi thân thiết nhất kể từ sau sự ra đi khỏi cõi đời đầy thử thách này của một bầy gà kiểng Trung Hoa ở Brentford, lại cư trú ở nơi đông đúc nhất của Bethnal-green. Sự tách biệt của chúng khỏi những vật thể xung quanh mà chúng đang sống, hay đúng hơn là niềm tin của chúng rằng tất cả những vật thể đó sinh ra đều là để phục vụ riêng cho loài gà, đã khiến tôi say mê đến mức tôi đã thực hiện rất nhiều chuyến viếng thăm vào các thời điểm khác nhau. Sau khi quan sát kỹ lưỡng hai vị chúa tể và mười vị phu nhân tạo nên gia đình này, tôi đi đến kết luận rằng quan điểm của chúng được đại diện bởi vị chúa tể đầu đàn và vị phu nhân đầu đàn: vị phu nhân, theo tôi đánh giá, là một nhân vật lớn tuổi, đang phải chịu đựng tình trạng thưa thớt lông và lộ rõ những ống lông, khiến bà trông giống như một bó bút văn phòng. Khi một chiếc xe tải chở hàng của đường sắt có thể nghiền nát một con voi phóng qua khúc cua, lao rầm rầm qua đám gà này, chúng vẫn thản nhiên bước ra từ gầm những con ngựa mà chẳng hề hấn gì, hoàn toàn thỏa mãn với ý nghĩ rằng cả trận cuồng phong vừa rồi chỉ là một luồng không khí thoáng qua, biết đâu lại để lại thứ gì đó ăn được ở phía sau. Chúng coi những chiếc giày cũ, những mảnh ấm nồi vỡ và những mảnh mũ rác rưởi như một thứ thiên thạch rơi xuống để cho loài gà mổ xẻ. Những con quay và vòng tròn, theo tôi nghĩ, được chúng coi như một dạng mưa đá; còn những quả cầu lông thì giống như mưa hoặc sương. Ánh đèn gas đối với chúng cũng tự nhiên như bất kỳ thứ ánh sáng nào khác; và tôi còn nghi ngờ hơn thế nữa rằng trong tâm trí của hai vị chúa tể, cái quán rượu mở cửa sớm ở góc phố đã thay thế luôn cả mặt trời. Tôi đã xác định được một sự thật chắc chắn rằng chúng luôn bắt đầu cất tiếng gáy ngay khi những cánh cửa chớp của quán rượu được tháo ra, và chúng chào đón cậu nhóc rót rượu ngay khoảnh khắc cậu xuất hiện để làm công việc đó, cứ như thể cậu chính là hiện thân của thần Phổ-hê vậy.
