Những chuyến hải hành (trên những con thuyền giấy) của tôi giữa chốn hoang dã thường gợi lên cho tôi nhiều ngẫm nghĩ khi trở về nhà. Thật kỳ lạ khi ta nhận ra bóng dáng kẻ hoang dã ở con người văn minh, và thấy được sức mạnh của một số tập tục dã man ấy vẫn bám rễ trong những tầng lớp xã hội luôn tự hào rằng mình đã vượt xa chúng.
Tôi tự hỏi, chẳng lẽ không bao giờ tống cổ được vị Thầy cúng của người da đỏ Bắc Mỹ khỏi xứ sở Bắc Mỹ này sao? Lão cứ xông vào lều của tôi trong mọi hoàn cảnh, mang theo đủ mọi thứ "thuốc thang" ngớ ngẩn nhất. Tôi luôn thấy cực kỳ khó khăn, và thường là bất khả thi, để ngăn lão bước vào lều của mình. Với thứ "thuốc" pháp lý của lão, lão gắn lên đầu tóc của loài thú bốn chân, trét mỡ lên đó cùng thứ bột trắng bẩn thỉu, rồi lẩm bẩm một thứ tiếng bồi hoàn toàn xa lạ với những người đàn ông và phụ nữ trong bộ lạc của lão. Với thứ "thuốc" tôn giáo, lão khoác lên mình những chiếc tay áo phồng màu trắng, những chiếc tạp dề đen nhỏ, áo ghi-lê đen lớn được cắt may theo kiểu kỳ lạ, áo không cổ có những chiếc khuyết áo mang tính "thầy cúng", tất và giày cùng ống quyển "thầy cúng", và đội lên trên cùng một chiếc mũ "thầy cúng" kỳ dị hết chỗ nói. Quả thực, có một điểm duy nhất là tôi hoàn toàn thoát khỏi lão. Vào những dịp mà các Thầy cúng nói chung, cùng với đông đảo cư dân đủ mọi thể loại trong làng của lão, cả nam lẫn nữ, được diện kiến vị Thủ lĩnh tối cao, thứ "thuốc" bản địa của lão lại là một sự pha trộn buồn cười gồm những món đồ vụn vặt cũ kỹ (thuê của thương nhân) và những thứ mới mẻ nhưng theo kiểu dáng lỗi thời, cùng những mảnh vải đỏ (thứ mà lão đặc biệt yêu thích), cùng phấn vẽ mặt màu trắng, đỏ và xanh dương. Sự phi lý của vị "thuốc" đặc biệt này đạt đến đỉnh điểm trong một màn xung phong giả chiến, khiến nhiều phụ nữ trong bộ lạc được khiêng ra ngoài trong tình trạng tả tơi xơ xác. Tôi thiết tưởng không cần phải nói rõ điều này khác biệt thế nào với một buổi triều yết tại Cung điện St. James.
Tôi cũng thấy việc ngăn cản vị pháp sư châu Phi bén mảng vào lều của mình là vô cùng khó khăn. Sinh vật này giành lấy quyền giám sát các vụ tang ma, và thường xuyên khiến cả một gia đình khánh kiệt bởi những bùa chú kỳ quái của lão. Lão là kẻ ăn khỏe uống nhiều, luôn giấu một cái dạ dày hớn hở đằng sau một vẻ bề ngoài sầu thảm. Bùa chú của lão toàn là một đống vô tận những mảnh giẻ rách vô giá trị, thế mà lão lại thét giá rất cao. Lão tiêm nhiễm vào đầu những người bản địa tội nghiệp có người thân qua đời rằng: họ càng thuê nhiều môn đệ của lão mang những mảnh giẻ rách ấy trên người trong một hoặc hai giờ đồng hồ (mặc dù những kẻ đó chưa từng gặp người quá cố bao giờ trong đời, và thậm chí còn cảm thấy phấn khởi ra mặt trước cái chết của người đó), thì họ càng bày tỏ lòng tiếc thương người chết một cách danh dự và đạo đức bấy nhiêu. Khi những con người khỏ khổ ấy khuất phục trước tên thầy phù thủy này, một đám tang tốn kém được lập nên, trong đó nhữngh mẩu gậy, lông chim, cùng vô số vật vô nghĩa khác bôi nhọ bằng sơn đen, được khiêng theo một thứ trật tự rợn ngợp nào đó — mà chẳng ai hiểu ý nghĩa của nó là gì, nếu như nó từng có ý nghĩa — ra tận bờ huyệt, rồi lại được khiêng về.
Ở Quần đảo Tonga, người ta cho rằng vạn vật đều có linh hồn, thế nên khi một chiếc rìu bị hỏng không thể sửa chữa được, họ liền nói: "Phần bất tử của nó đã ra đi; nó đã về miền săn bắn hạnh phúc." Niềm tin này dẫn đến hệ quả logic rằng khi một người được chôn cất, một số vật dụng ăn uống và một số binh khí của người đó phải bị đập vỡ và chôn theo. Thật mê tín và sai lầm, nhưng chắc chắn đó là một sự mê tín đáng tôn trọng hơn việc đi thuê những mảnh giẻ rách lố lăng cho một nghi lễ hoàn toàn vô nghĩa, chẳng dựa trên bất kỳ niềm tin thành khẩn nào.
Hãy để tôi dừng bước trên con đường Xa lạ của mình, để liếc nhanh qua một số nghi thức tang lễ mà tôi từng chứng kiến nơi mà người ta cho rằng người da đỏ Bắc Mỹ, các Pháp sư châu Phi và dân đảo Tonga không hề có mặt.
Thuở nọ, tôi từng sống ở một thành phố Ý, nơi có một thời gian ngắn chung sống với tôi là một người Anh bản tính khả ái, vô cùng nhiệt tình nhưng lại hoàn toàn thiếu thận trọng. Người bạn này phát hiện ra một người tha hương đang đau khổ vì cái chết bất ngờ của một người rất mực thân yêu, trong một ngôi nhà cô độc giữa những vườn nho ở một ngôi làng hẻo lánh. Hoàn cảnh tang gia vô cùng đau thương; và người ở lại, hãy còn lạ lẫm với người dân quê và xứ sở này, rất đỗi cần sự giúp đỡ khi phải thui thủi một mình bên thi hài. Bằng chút ít khó khăn, nhưng với ảnh hưởng mạnh mẽ từ một mục đích vừa dịu dàng, vô tư lại vừa kiên quyết, bạn tôi — ngài Kindheart — đã tiếp cận được người đang chịu tang, và nhận đứng ra lo liệu việc chôn cất.
Có một nghĩa trang Tin Lành nhỏ nằm gần tường thành, và khi ngài Kindheart quay trở lại tìm tôi, anh ấy đã ghé qua đó và chọn một mảnh đất. Anh ấy lúc nào cũng phừng phừng phấn khích mỗi khi làm được một việc tốt mà không cần ai giúp đỡ, và tôi thừa biết rằng để làm anh ấy hạnh phúc, tôi phải đứng ngoài những việc anh ấy nhúng tay vào. Thế nhưng khi vào bữa tối, men theo sự ấm áp của việc làm tốt ban ngày, anh ấy nảy ra ý tưởng rực rỡ là an ủi người tang chủ bằng "một đám tang kiểu Anh", tôi bỗng đánh bạo ngỏ ý rằng cái thể thức ấy, vốn dĩ ở quê nhà cũng chẳng lấy gì làm siêu việt cho lắm, có thể sẽ chuốc lấy thất bại thảm hại khi rơi vào tay người Ý. Mặc dù vậy, ngài Kindheart vẫn quá đỗi mê mẩn với ý tưởng của mình đến mức anh liền viết thư giục giã vào thị trấn, yêu cầu một tay thợ bọc nệm nào đó phải có mặt lúc rạng sáng ngày mai. Tay thợ bọc nệm này nổi tiếng vì nói cái phương ngữ địa phương khó hiểu (của chính hắn) theo một cách còn khó hiểu hơn bất kỳ ai trên đời.
Sáng hôm sau, khi vừa tắm xong và tình cờ nghe được ngài Kindheart cùng tay thợ bọc nệm đang hội ý trên đỉnh một cầu thang vọng âm; khi nghe ngài Kindheart dịch các thuật ngữ tang lễ tiếng Anh sang một thứ tiếng Ý cực kỳ chắt lọc, còn tay thợ bọc nệm thì đáp lời bằng những thứ ngôn ngữ xa lạ nào đó; và khi tôi sực nhớ lại rằng các đám tang địa phương chẳng có điểm gì giống tang lễ kiểu Anh; thâm tâm tôiâm thầm đâm ra lo lắng. Thế nhưng ngài Kindheart đã thông báo với tôi trong bữa sáng rằng mọi biện pháp đã được tiến hành nhằm đảm bảo một thắng lợi vang dội.
Vì đám tang diễn ra vào lúc hoàng hôn, và tôi biết nó phải hướng về phía cánh cổng thành nào, nên tôi đã đi ra khỏi cổng đó khi mặt trời lặn, và bước đi trên con đường bụi mù mịt. Tôi đi chưa được bao xa thì bắt gặp đoàn đưa tang này:
1. Ngài Kindheart, vô cùng ngượng ngùng, cưỡi trên một con ngựa xám khổng lồ.
2. Một cỗ xe ngựa màu vàng rực rỡ kéo bởi hai con ngựa, do một gã đánh xe mặc quần cộc nhung màu đỏ rực và áo ghi-lê điều khiển. (Đây là quan niệm có sẵn của người địa phương về sự Trọng thể.) Cả hai cửa xe đều bị cỗ quan tài chặn đứng không đóng lại được, vì quan tài nằm nghiêng ở bên trong và nhô hẳn ra ở cả hai phía.
3. Ngay sau xe ngựa là người tang chủ — kẻ mà cỗ xe vốn dành cho ông ta — đang lủi thủi đi trong bụi đất.
4. Nấp đằng sau cái giếng bên đường dùng để tưới vườn, tay Thợ bọc nệm khó hiểu đang đứng ngắm nhìn đầy thán phục.
Giờ thì điều đó chẳng còn quan trọng nữa. Xe ngựa đủ mọi màu sắc đối với tội nghiệp Kindheart đều là một giuộc cả, và giờ anh đang yên nghỉ ở phía Bắc xa xôi của nghĩa trang nhỏ có hàng cây bách, bên những bức thành phố nơi Địa Trung Hải vô cùng tươi đẹp.
Đám tang đầu tiên của tôi — một đám tang mang tính đại diện khá điển hình cho thể loại của nó — là đám tang của người chồng của một người hầu đã kết hôn, từng là vú em của tôi. Bà ta lấy chồng vì tiền. Sally Flanders, sau một hoặc hai năm hôn nhân, đã trở thành góa phụ của Flanders, một thầu xây dựng nhỏ; và hoặc là bà ta, hoặc là Flanders đã ban cho tôi vinh dự khi bày tỏ mong muốn rằng tôi nên "đi theo". Lúc ấy chắc tôi mới bảy, Tám tuổi; — đủ nhỏ để cảm thấy khá hoảng sợ trước cụm từ đó, vì chẳng biết lời mời ấy sẽ kéo dài đến tận đâu, và tôi được kỳ vọng phải đi theo người quá cố Flanders đến mức nào. Sau khi được sự đồng ý của những người bề trên trong nhà, tôi bị nhét vào thứ mà ở nhà người ta gọi là tang phục chỉnh tề (gồm cả chiếc áo sơ mi của ai khác nữa, nếu trí nhớ tôi không đánh lừa tôi), và bị răn đe rằng nếu đến lúc đám tang diễn ra mà tôi đút tay vào túi quần, hay rời mắt khỏi chiếc khăn tay, thì bản thân tôi sẽ tiêu đời và gia đình sẽ mang nhục. Vào ngày trọng đại đó, sau khi đã cố gắng đẩy bản thân vào một tâm trạng thê thảm và tự đánh giá bản thân rất thấp vì mãi không khóc nổi, tôi liền đến nhà Sally. Sally là một sinh linh tuyệt vời, từng là một người vợ hiền của lão Flanders, nhưng ngay khoảnh khắc nhìn thấy bà ta, tôi thừa biết bà ta không ở trong trạng thái tự nhiên thực sự của mình. Bà ta tựa như một Huy hiệu Quý tộc được sắp đặt xung quanh gồm: một lọ hít muối thơm, một chiếc khăn tay, một quả cam, một lọ giấm, em gái của Flanders, em gái ruột của bà, vợ của anh trai Flanders, và hai bà hàng xóm nhiều chuyện — tất cả đều mặc đồ tang, và tất cả đều sẵn sàng đỡ lấy bà bất cứ lúc nào bà ngất xỉu. Thoáng thấy tôi, một thằng bé nghèo khổ nhỏ bé, bà liền trở nên vô cùng xúc động (khiến tôi còn hoảng hốt hơn nhiều), và sau khi thốt lên: "Ôi, cậu chủ Xa lạ quý mến đây rồi!", bà liền lên cơn cuồng loạn và ngất lịm đi như thể chính tôi là kẻ đoạt mạng bà vậy. Một cảnh tượng cảm động diễn ra sau đó, trong đó tôi bị chuyền tay qua lại và bị đủ mọi kẻ thọc vào người bà, cứ như thể tôi là lọ muối thơm vậy. Hồi tỉnh lại một chút, bà ôm chầm lấy tôi, thốt lên: "Cậu biết rõ ông ấy lắm, thưa cậu chủ Xa lạ quý mến, và ông ấy cũng biết cậu!", rồi lại ngất lịm lần nữa: điều này, như những thành viên còn lại trong Huy hiệu Quý tộc đã an ủi nói, là "mang lại vinh dự cho bà ấy". Giờ thì, tôi thừa biết rằng bà chẳng cần phải ngất nếu không thích, và bà sẽ chẳng ngất xỉu trừ phi đó là điều người ta trông đợi ở bà, điều này tôi rõ mười mươi hệt như lúc này vậy. Nó khiến tôi cảm thấy khó chịu và thêm phần giả tạo nữa. Tôi không chắc liệu có phải phép lịch sự không nếu tôi ngất theo, và tôi tự nhủ phải canh chừng ông chú của Flanders, nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào ông ta định làm thế, tôi cũng sẽ ngất theo một cách lịch sự. Nhưng ông chú của Flanders (một lão chủ tiệm tạp hóa bán lẻ nhỏ bé nhút nhát) chỉ có độc một ý định duy nhất trong đầu, đó là tất cả chúng tôi đều thèm trà; và lão liên tục chuyền những tách trà cho mọi người, mặc kệ chúng tôi có từ chối hay không. Có sự hiện diện của một người cháu trai trẻ tuổi của Flanders ở đó, người mà thiên hạ đồn đại đã được Flanders để lại cho mười chín đồng ghine. Cậu cháu trai này đã uống sạch số trà được mời — tính ra chắc phải đến vài vắt — và ăn đẫy bánh ngọt mận khô tùy thích; nhưng cậu cảm thấy theo phép tang lễ thì thỉnh thoảng cậu phải dừng ngang miếng bánh, và tỏ ra quên bẵng đi việc miệng mình đang đầy ụ bánh để chìm đắm trong hồi ức về người chú. Tôi cảm thấy tất cả những điều này đều là lỗi của tay giám tang, kẻ đang chìa găng tay trên một chiếc khay đựng trà cứ như thể chúng là bánh nướng muffin, và tròng áo choàng cho chúng tôi (áo của tôi dài quá nên phải ghim lại tứ tung), vì tôi biết rõ hắn đang chế nhạo. Thế nên, khi chúng tôi bước ra đường, và tôi liên tục làm rối loạn đám tang bằng cách vấp ngã dúi dụi vào những người đi trước vì chiếc khăn tay che khuất tầm nhìn, rồi làm những người đi sau ngã chổng vó vì chiếc áo choàng quá dài, tôi cảm thấy tất cả chúng tôi đang bị đem ra làm trò hề. Tôi thực sự thương tiếc cho Flanders, nhưng tôi biết đó chẳng phải là lý do để tất cả chúng tôi (bọn phụ nữ đội những chiếc mũ trùm đầu trông như cái hốt than với mặt màu đen quay ra ngoài) phải cố bước cho đều nhịp với một kẻ đeo khăn tang, đang cầm một thứ trông giống như ống nhòm đi tang mà lát nữa hắn sẽ giương lên để quét qua đường chân trời. Tôi biết chúng tôi sẽ không đời nào cùng nói lên một giọng điệu đều đặn do tay giám tang định sẵn nếu như chúng tôi không đang đùa cợt. Ngay cả bộ mặt của mỗi chúng tôi cũng giống hệt tay giám tang cứ như thể chúng tôi là người một nhà với hắn vậy, và tôi nhận ra điều này không thể xảy ra nếu chúng tôi không cùng hùa nhau chế nhạo. Khi chúng tôi quay trở lại nhà Sally, mọi chuyện vẫn y một một giuộc. Sự phi lý kéo dài của việc không thể sống thiếu bánh mận khô; sự xuất hiện mang tính nghi thức của một đôi bình đựng rượu vang đỏ và rượu sherry cùng nút bẩy; em gái của Sally ngồi bên bàn trà, khua khỏa bộ ấm chén đẹp nhất và lắc đầu ảo não mỗi khi nhìn xuống ấm trà, cứ như thể nó là nấm mồ vậy; cái Huy hiệu Quý tộc lại hiện diện và Sally vẫn y như trước; cuối cùng là những lời an ủi dành cho Sally khi người ta cho rằng đã đến lúc cô ta nên "hồi phục lại tinh thần": rằng người quá cố đã có một "đám tang thoải mái hết chỗ nói!"
Từ ngày đó đến nay, tôi đã chứng kiến những đám tang khác bằng đôi mắt của một người trưởng thành, và gánh nặng của chúng vẫn y chang gánh nặng thời thơ ấu ấy. Trò chế nhạo. Nỗi đau thực sự, nỗi buồn và sự trang nghiêm thực chất đã bị xúc phạm, và đám tang được "trình diễn". Sự lãng phí vốn là đặc điểm nổi bật trong tập tục tang ma của nhiều bộ tộc hoang dã cũng đeo bám những nghi lễ tang ma văn minh này; và có một, hai lần, tôi từng thầm ước rằng nếu sự lãng phí là điều bắt buộc, thì thà họ cứ để tay giám tang chôn số tiền ấy đi, còn tôi sẽ tự tay chôn cất người bạn của mình.
Nhìn chung, ở Pháp, những nghi lễ này được điều tiết hợp lý hơn, bởi vì nhìn chung chúng ít tốn kém hơn. Tôi không thể nói rằng mình từng được truyền cảm hứng gì từ tập tục treo chiếc yếm và tạp dề trước ngôi nhà có tang, hay bản thân tôi lại tha thiết muốn được chở về mộ trên một cỗ xe tròng trành gật gù, trông giống như một chiếc giường bốn cọc ọp ẹp, do một sinh vật đen như mực đội mũ sừng bò điều khiển. Nhưng có lẽ về mặt bản chất, tôi hoàn toàn trơ lỳ trước những đức tính của chiếc mũ sừng bò ấy. Ở vùng tỉnh lẻ nước Pháp, các nghi thức tuy khá kỳ dị nhưng lại ít ỏi và rẻ tiền. Bạn bè và người dân trong thị trấn của người đã khuất, trong trang phục thường ngày của họ chứ không đóng giả thành viên dưới sự bảo trợ của Pháp sư châu Phi, vây quanh chiếc cáng cầm tay và thường là những người trực tiếp khiêng nó. Người ta không coi việc làm nghẹt thở những người khiêng tang là điều không thể thiếu, hay thậm chí phải nâng chiếc đòn khiêng cao lên vai họ; nhờ thế mà người ta dễ dàng nhấc lên, đặt xuống, và khiêng đi qua các con đường mà không gặp phải cảnh lảo đảo, lê lết đến nao lòng như ta thấy ở quê nhà. Một hoặc hai gã linh mục bẩn thỉu và một hoặc hai tên giúp lễ bẩn thỉu hơn chẳng mang lại chút vẻ duyên dáng đặc biệt nào cho buổi lễ; và tôi dành sự thù địch cá nhân cho cây kèn bassoon, thứ cứ chốc chốc lại được thổi lên bởi gã linh mục chân to (luôn là một gã linh mục chân to thổi kèn bassoon), khi đồng bọn của hắn cùng hòa vào một giọng rên rỉ ảm đạm, vạm vỡ. Nhưng trong việc này, bóng dáng của tên Phù thủy và Thầy cúng ít hơn rất nhiều so với những hoàn cảnh tương tự ở đây. Những cỗ xe tang ảm đạm mà chúng ta dành riêng cho những buổi biểu diễn như thế hoàn toàn không tồn tại; nếu nghĩa trang nằm ở tít ngoài thị trấn, những chiếc xe ngựa được thuê cho các mục đích sinh hoạt khác trong đời sống sẽ được thuê cho mục đích này; và mặc dù những phương tiện chân chính ấy không làm bộ làm tịch là đang đau đớn khôn nguôi, tôi chưa từng thấy những người ngồi trên xe lại vì thế mà tồi tệ đi chút nào. Ở Ý, những Hội viên trùm đầu mặc áo choàng tham dự tang lễ trông thật thảm hại và xấu xí; nhưng những dịch vụ họ cung cấp ít ra cũng là do tự nguyện, không làm ai khánh kiệt và chẳng tốn một xu. Tại sao một nền văn minh cao độ và tình trạng hoang dã thấp hém lại có lúc gặp nhau ở điểm biến chúng thành một tập hợp những hình thức lãng phí ngông cuồng và đáng khinh bỉ đến thế?
Có lần tôi mất đi một người bạn qua đời, sinh thời người ấy từng bị quấy rầy bởi Thầy cúng lẫn Phù thủy, và trên nguồn tài chính có hạn của người ấy có vô số trát đòi nợ. Tên Phù thủy đoan chắc với tôi rằng tôi dứt khoát phải "đi theo", và cả hắn lẫn Thầy cúng đều không mảy may nghi ngờ việc tôi phải ngồi trong một cỗ xe màu đen và phải diện những "phụ kiện tang lễ". Tôi phản đối đám phụ kiện vì chúng chẳng dính dáng gì đến tình bạn của tôi, và tôi phản đối cỗ xe đen vì xét theo nhiều nghĩa, nó chẳng khác gì một vụ mưu lợi trục lợi. Thế nên, tôi chợt nảy ra ý định thử xem điều gì sẽ xảy ra nếu tôi lẳng lặng đi bộ, theo cách riêng của mình, từ nhà mình đến nơi an nghỉ của bạn tôi, đứng bên cạnh huyệt mộ đang mở của anh ấy trong trang phục và nhân dạng thường ngày, thành kính lắng nghe những lời kinh tuyệt vời nhất. Hóa ra điều đó làm tâm trí tôi thỏa mãn, hoàn toàn chẳng kém gì việc tôi ngụy trang trong một chiếc dải băng mũ và khăn tang thuê dài lê thê chấm gót chân, và tốn kém của những đứa trẻ mồ côi — vào lúc chúng khốn cùng nhất — mười đồng ghine.
Liệu có ai từng chứng kiến những trò lố bịch kinh hoàng xoay quanh sự kiện "Thông điệp từ các Lãnh chúa" tại Hạ Viện, lại có thể quay sang chê trách vị Thầy cúng của những người da đỏ tội nghiệp cơ chứ? Lão ta có thứ "thuốc" nào trong chiếc túi da khô ấy ngớ ngẩn tột cùng bằng hai Vị Chưởng ấn giơ những chiếc váy đen lên và húc cái đầu giả ngu ngốc của họ vào ngài Chủ tịch Quốc hội không? Thế nhưng có vô số cơ quan chức năng khẳng định với tôi — hệt như có vô số cơ quan chức năng trong số người da đỏ khẳng định với họ — rằngớ cái mớ vô nghĩa đó là không thể thiếu, và việc bãi bỏ nó sẽ dẫn đến những hậu quả vô cùng khủng khiếp. Bất kỳ sinh vật lý trí nào chưa từng nghe đến những thứ "phụ kiện" tư pháp và pháp lý sẽ nghĩ thế nào về Tòa án Cân Phá Án vào ngày đầu tiên của Nhiệm kỳ? Hoặc với một ý thức hài hước đã được đánh thức, người ta sẽ đọc bản tường thuật của Livingstone về một cảnh tượng tương tự ra sao, nếu như lớp lông thú, vải đỏ, lông dê, lông ngựa, bột phấn trắng và những miếng dán đen trên đỉnh đầu đều xuất hiện ở Tala Mungongo thay vì Westminster? Vị nhà truyền giáo mẫu mực và là người dũng cảm tốt bụng ấy ít nhất đã tìm thấy một bộ lạc da đen có khiếu hài hước rất mạnh mẽ, đến mức mặc dù là một dân tộc khả ái và dễ bảo, họ chưa bao giờ có thể nhìn các Nhà truyền giáo khuỵu chân hay nghe họ bắt đầu hát một bài thánh ca hợp xướng mà không phá lên cười sằng sặc không thể kìm nén được. Thật đáng hy vọng rằng sẽ không có thành viên nào của bộ lạc hài hước này lại có ngày lạc bước đến nước Anh và bị tống giam vì tội khinh miễu Tòa án.
Ở Quần đảo Tonga đã nhắc đến ở trên, có một nhóm nhân vật gọi là Mataboos — hoặc một cái tên đại loại thế — những kẻ nắm quyền kiểm soát mọi nghi lễ công cộng, và là những người biết rõ vị trí chính xác mà mỗi tù trưởng phải ngồi khi diễn ra một cuộc họp công cộng trang nghiêm: một cuộc họp mang nét gia phong giống với Bữa tối Công cộng của chúng ta ở chỗ phần chính của nghi thức yêu cầu mọi quý ông có mặt đều phải uống một thứ gì đó vô cùng khó nuốt. Những Mataboos này là một tầng lớp đặc quyền, bởi vì sứ mệnh của họ quá ư quan trọng, và họ tận dụng tối đa các chức năng cao cả của mình. Cách xa Quần đảo Tonga vạn dặm, thực ra là khá gần Quần đảo Anh, há chẳng phải mới đây thôi người ta đã phải triệu tập các Mataboos để giải quyết một câu hỏi về thứ bậc có sức rung chuyển địa cầu đó sao? Và há chẳng có một ý kiến nặng ký nào được đưa ra từ phía các Mataboos mà nếu đem dịch cho bộ tộc da đen bất hạnh có khiếu hài hước kia nghe, thì chắc chắn sẽ làm toàn bộ dân chúng ở đó cười lăn cười bò không ngớt hay sao?
Tuy nhiên, ý thức công lý của tôi đòi hỏi phải thừa nhận rằng đây không phải là một vấn đề một chiều. Nếu chúng ta ngoan ngoãn phục tùng Thầy cúng và Phù thủy, và không vì thế mà trở nên cao cả hơn, thì những kẻ hoang dã có thể vặn lại chúng ta rằng chúng ta hành động dại dột hơn họ trong những vấn đề khác khi chúng ta không bắt chước họ. Có một tập tục lan truyền rộng rãi giữa các bộ lạc hoang dã, khi họ tụ họp để thảo luận về bất kỳ vấn đề quan trọng nào của công chúng, là thức trắng đêm tạo ra những tiếng động kinh hoàng, nhảy múa, thổi tù và (trong những trường hợp họ rành về súng ống) chạy túa ra khoảng trống và nổ súng tơi bời. Thật đáng nghi ngờ liệu các hội đồng lập pháp của chúng ta có nên học hỏi một chút từ điều này hay không. Tịch và tù và không phải là một loại nhạc cụ hơi du dương, và nó đơn điệu; nhưng nó cũng du dương hệt như, và không hề đơn điệu hơn, chiếc kèn tự thổi của người bạn Danh dự của tôi, hoặc chiếc kèn mà ông ấy thổi hì hục hết mình vì Bộ trưởng. Sự vô ích của việc tranh cãi với bất kỳ kẻ ủng hộ Chính phủ hay Phe đối lập nào là điều ai cũng rõ. Hãy thử nhảy múa xem. Đó là một bài tập tốt hơn và có một ưu điểm không thể tả nổi là nó không thể bị ghi biên bản. Thành viên danh dự thuộc bộ tộc hoang dã nào đang có sẵn một khẩu súng đạn lên nòng và cảm thấy mất kiên nhẫn với các cuộc tranh luận, sẽ lao ra ngoài cửa, bắn một phát lên trời, rồi trở lại phòng họp Palaver trong trạng thái bình tĩnh và im lặng. Hãy để vị thành viên danh dự mang tư tưởng văn minh cũng đang chất chứa một bài diễn văn tương tự, lao vào hành lang tu viện Westminster trong đêm tối tĩnh lặng, xả hết bài diễn văn của mình ra đấy, rồi quay về mà chẳng hại ai. Nhìn thoáng qua thì việc vẽ một vệt màu xanh lam bản rộng ngang mũi và cả hai má, một vệt màu đỏ bản rộng từ trán xuống cằm, gắn vài cân gỗ vào môi dưới, cắm xương cá vào tai và đeo một chiếc khoanh rèm bằng đồng lên mũi, rồi xoa đẫy dầu ôi khắp người như một bước chuẩn bị trước khi bước vào công việc, vốn không phải là một tập tục hợp lý cho lắm. Nhưng đây là vấn đề về gu thẩm mỹ và nghi lễ, và đồng phục Windsor cũng thế. Cách thức bước vào chính công việc lại là một câu chuyện khác. Một hội đồng gồm sáu trăm quý ông hoang dã hoàn toàn không phụ thuộc vào thợ may, ngồi xéo chân thành vòng tròn, hút thuốc và thỉnh thoảng gừ lên, theo kinh nghiệm tôi tích lũy được trong các chuyến hải hành và du lịch, lại có cách nào đó hoàn hoàn thành điều mà họ tụ họp lại để làm; trong khi đó lại hoàn toàn không phải là kinh nghiệm chung của một hội đồng gồm sáu trăm quý ông văn minh rất phụ thuộc vào thợ may và ngồi trên những cỗ máy cơ khí. Thà rằng một Nghị viện làm hết sức mình để tự vây quanh mình trong làn khói, còn hơn là hướng nỗ lực của họ vào việc vây quanh công chúng trong làn khói; và tôi thà rằng họ chôn nửa trăm chiếc rìu còn hơn là chôn vùi một vấn đề duy nhất đang đòi hỏi sự chú ý.
