Gần đây, tôi vô tình lang thang qua những chốn từng gắn liền với những năm tháng đầu đời của mình; những khung cảnh mà tôi đã rời xa từ khi còn là một đứa trẻ, và mãi đến khi trưởng thành tôi mới có dịp quay lại. Đây không phải là một cơ may hiếm hoi gì, mà là điều có thể xảy đến với bất cứ ai trong chúng ta vào bất cứ lúc nào; có chăng, việc cùng độc giả chia sẻ những cảm nhận về một trải nghiệm quá đỗi quen thuộc cùng một hành trình đầy tính phi thương mại ấy cũng có chút ít thú vị.

Tôi gọi quê hương thời thơ ấu của mình là Dullborough (và mỗi khi nhắc đến cái tên này, tôi lại có cảm giác như một nam danh ca trong một vở opera Anh quốc). Hầu hết những ai xuất thân từ một thị trấn tỉnh lẻ đều đến từ Dullborough.

Vì rời Dullborough vào thời điểm xứ sở này chưa có đường sắt, tôi đã đi trên một cỗ xe ngựa chuyển phát. Suốt bao nhiêu năm trôi qua kể từ dạo ấy, liệu tôi có bao giờ quên được mùi rơm ẩm mốc mà người ta đã nhồi nhét tôi vào—tựa như một con thú săn—rồi gửi đi, đã trả trước cước phí, đến quán trọ Cross Keys, phố Wood, khu Cheapside, Luân Đôn? Không còn hành khách nào khác ở khoang trong, tôi lủi thủi gặm chiếc bánh mì kẹp của mình trong sự cô đơn và buồn tẻ, trời thì mưa tầm tã suốt cả chặng đường, và tôi thấy cuộc đời này ảm đạm hơn nhiều so với những gì mình từng tưởng tượng.

Mang theo ký ức đầy êm đềm ấy, hôm nọ tôi bỗng bị đẩy một cách phũ phàng trở lại Dullborough bằng tàu hỏa. Vé của tôi đã bị thu từ trước, tựa như việc thu thuế vậy, còn chiếc vali mới tinh sáng loáng của tôi thì bị dán một mẩu giấy to tướng lên trên, và theo Đạo luật Nghị viện, tôi bị cấm tuyệt đối không được có ý kiến gì về cách họ đối xử với nó hay với chính tôi, nếu không muốn chịu mức phạt không dưới bốn mươi shilling và không quá năm bảng, hoặc có thể bị quy đổi thành án tù. Sau khi gửi món đồ đạc đã bị bôi nhọ ấy về khách sạn, tôi bắt đầu rảo mắt quan sát xung quanh; và phát hiện đầu tiên tôi nhận ra là nhà ga đã nuốt chửng cả khoảng sân chơi.

Nó đã biến mất. Hai cây táo gai tuyệt đẹp, hàng rào, thảm cỏ, cùng biết bao nhiêu là hoa cúc dại đã phải nhường chỗ cho con đường đá lổn nhổn, xóc nảy; trong khi đó, ở phía bên kia nhà ga, cái miệng há hốc của một cái hầm tối tăm, gớm ghiếc cứ mở rộng ra, như thể nó đã nuốt trọn tất cả và vẫn còn thèm khát sự tàn phá nhiều hơn nữa. Chiếc xe ngựa từng chở tôi đi từng mang cái tên mỹ miều là “Thiếu nữ mắt xanh của Timpson”, thuộc sở hữu của ông Timpson ở văn phòng xe ngựa phía đầu phố; còn đầu máy xe lửa đưa tôi trở lại lại được gọi một cách khô khan là Số 97, thuộc quyền quản lý của công ty đường sắt S.E.R., đang khạc nhổ tàn tro và nước nóng xuống mảnh đất tiêu điều.

Khi được thả ra ở cửa sân ga, hệt như một tù nhân được gã cai ngục miễn cưỡng phóng thích, tôi lại nhìn qua bức tường thấp để hướng về khung cảnh của những vinh quang xưa cũ. Nơi đây, vào mùa thu hoạch cỏ, tôi từng được giải cứu khỏi ngục tối Seringapatam—một đống khổng lồ (gồm các đống cỏ khô)—bởi chính những người đồng bào của mình, những người Anh bách chiến bách thắng (đứa bé nhà bên cạnh và hai người họ hàng của nó), và đã được nhận diện trong sự ngất ngây bởi người vợ đính ước của tôi (cô Green), người đã lặn lội từ tận nước Anh (ngôi nhà thứ hai trong dãy phố) đến để chuộc tôi về và cưới tôi làm vợ. Nơi đây, tôi từng lần đầu tiên nghe kể trong vòng bí mật từ một đứa trẻ có người cha làm quan to trong chính phủ về sự tồn tại của một băng cướp khủng khiếp mang tên “Cấp tiến”, với những chủ trương rằng Nhiếp chính vương mặc áo nịt ngực, rằng chẳng ai có quyền hưởng lương bổng, và rằng quân đội lẫn hải quân nên bị dẹp bỏ—những nỗi kinh hoàng khiến tôi run lập cập trên giường ngủ, sau khi đã cầu xin cho bọn Cấp tiến sớm bị bắt và đem đi treo cổ. Nơi đây nữa, chính vào lúc chúng tôi, những cậu bé của trường Boles, đấu một trận cricket với những cậu bé của trường Coles, khi mà Boles và Coles thực sự chạm trán trên sân, thay vì lao vào tẩn nhau một cách điên cuồng như tất cả chúng tôi hằng mong đợi và hy vọng, thì những kẻ hèn nhát đó lại lần lượt cất lời: “Tôi hy vọng bà Boles vẫn bình an,” và “Tôi hy vọng bà Coles và đứa nhỏ đang khỏe mạnh tuyệt vời.” Chẳng lẽ sau tất cả những chuyện ấy, và còn nhiều hơn thế nữa, Sân chơi nay đã biến thành một Nhà ga, và đầu máy Số 97 lại phì ra nước nóng cùng than hồng lên trên đó, và toàn bộ nơi này nay thuộc về công ty S.E.R. theo Đạo luật Nghị viện ư?

Vì sự thật đúng là như vậy, tôi nặng lòng rời khỏi nơi đó để đi bộ một vòng quanh thị trấn. Và điểm đến đầu tiên là văn phòng của Timpson ở phía đầu phố. Khi tôi rời Dullborough trong vòng tay ngập rơm của chiếc xe “Thiếu nữ mắt xanh của Timpson”, văn phòng ấy vốn là một trạm xe ngựa có kích thước vừa phải (thực ra là một trạm xe nhỏ), với một tấm biển kính hình bầu dục ở cửa sổ trông vô cùng đẹp mắt vào ban đêm, khắc họa hình ảnh một chiếc xe của Timpson đang lao vun vút vượt qua một cột mốc trên con đường dẫn tới Luân Đôn, bên trong lẫn bên ngoài chật ních hành khách, và ai nấy đều ăn mặc theo mốt thời trang tân thời nhất, đang tận hưởng niềm vui tột đỉnh. Giờ đây, tôi chẳng còn tìm thấy nơi nào gọi là tiệm của Timpson nữa—chẳng còn những viên gạch hay khung xà ấy, chưa nói đến cái tên—chẳng còn công trình nào như thế trên mặt đất đông đúc này. Hãng Pickford đã đến và san bằng tiệm của Timpson. Pickford không chỉ san bằng tiệm của Timpson, mà còn đánh sập hai, ba ngôi nhà ở mỗi bên của tiệm đó, rồi gộp tất cả lại thành một cơ ngơi rộng lớn với một đôi cổng lớn, nơi mà ngày nay những chiếc xe vận tải của hắn (Pickford) luôn ì ầm ra vào, với những người đánh xe ngồi cao đến mức họ có thể nhìn thẳng vào cửa sổ tầng hai của những ngôi nhà cổ kính trên phố High khi họ làm rung chuyển cả thị trấn. Tôi không có vinh dự quen biết Pickford, nhưng tôi cảm thấy hắn đã gây tổn hại cho tôi, thậm chí có thể coi là phạm tội ngộ sát tuổi thơ tôi, khi hắn giày vò quá khứ của tôi một cách thô bạo như vậy; và nếu có ngày tôi bắt gặp Pickford đang lái một trong những cỗ xe quái dị của hắn và vừa ngậm tẩu thuốc (đó là thói quen của nhân viên hãng hắn), thì qua ánh mắt của tôi, nếu vô tình chạm phải mắt hắn, hắn sẽ biết rằng giữa chúng tôi đang có vấn đề lớn.

Hơn nữa, tôi cảm thấy Pickford không có quyền xông vào Dullborough và tước đoạt của thị trấn một bức tranh công cộng. Hắn đâu phải là Napoléon Bonaparte. Khi dỡ bỏ chiếc xe ngựa kính trang trí, đáng lẽ hắn phải biếu thị trấn một chiếc xe vận tải bằng kính. Với một niềm tin ảm đạm rằng Pickford hoàn toàn là kẻ thực dụng và thiếu trí tưởng tượng, tôi tiếp tục bước đi.

Thật là may mắn khi cửa nhà tôi không gắn một ngọn đèn đỏ xanh cùng chiếc chuông gọi ban đêm, bởi vì từ khi còn rất nhỏ, tôi đã được dẫn đi thăm các sản phụ nhiều đến mức tôi ngạc nhiên vì sao mình không trở thành một nạn nhân chuyên nghiệp của những chuyến thăm ấy trong quãng đời sau này. Chắc hẳn tôi đã có một người vú em rất hay thương người, quen biết rộng rãi với hội những người đã có gia đình. Dù thế nào đi nữa, khi tiếp tục tản bộ qua Dullborough, tôi nhận ra rất nhiều ngôi nhà trong tâm trí tôi chỉ gắn liền với mối quan tâm đặc biệt này. Tại một cửa hàng bán rau củ nhỏ nằm lùi xuống vài bậc thềm so với mặt đường, tôi nhớ mình từng ghé thăm một người phụ nữ vừa sinh bốn đứa con (tôi không dám viết là năm, dù tôi hoàn toàn tin đó là năm đứa) trong một lần vượt cạn. Người phụ nữ đáng kính ấy đã tổ chức hẳn một buổi tiếp khách trong căn phòng của bà vào buổi sáng tôi được dẫn đến đó, và cảnh tượng ấy đã khắc họa sâu đậm vào tâm trí tôi hình ảnh bốn (năm) sinh linh bé bỏng vừa qua đời nằm song song trên một tấm khăn sạch đặt trên chiếc tủ kéo; gợi nhắc tôi bằng một sự liên tưởng bình dị—mà tôi nghi ngờ là do màu da của chúng góp phần tạo nên—giống như những chiếc chân giò lợn thường được bày biện tại một cửa hàng lòng xào gọn gàng. Rượu vang nóng pha nến được chuyền tay nhau trong buổi họp mặt ấy, và khi đứng ngắm nghía tiệm rau củ đó, tôi còn nhớ rõ một khoản quyên góp đã được quyên từ những người có mặt, điều khiến tôi vô cùng hoảng hốt khi sực nhớ trong người mình đang có tiền tiêu vặt. Biết được sự thật ấy qua người dắt tôi đi, bất kể bà ta là ai, tôi đã được khuyên nhủ nhiệt tình hãy đóng góp, nhưng tôi đã kiên quyết từ chối: hành động đó khiến những vị khách vô cùng ghê tởm, họ ngầm cho tôi hiểu rằng tôi hãy dập tắt mọi hy vọng được lên Thiên đàng.

Làm sao lại có chuyện khi mọi thứ khác đều đổi thay bất cứ nơi nào người ta đặt chân tới, thì ở bất cứ nơi đâu, dường như vẫn có một vài con người chẳng bao giờ thay đổi? Khi hình ảnh ngôi nhà của người bán rau gợi lại những vụn vặt từ thuở xa xưa ấy, chính người bán rau dạo nọ đã xuất hiện trên bậc thềm, hai tay đút túi quần và tựa vai vào khung cửa, hệt như đôi mắt trẻ thơ của tôi từng chứng kiến bao lần; quả thực, vết tích cũ của ông ta vẫn còn hằn trên khung cửa, như thể cái bóng của ông ta đã mọc rễ ở đó vậy. Chính là ông ta; trước đây ông ta có thể là một người trẻ có khuôn mặt già dặn, hoặc giờ đây ông ta có thể là một người già với gương mặt trẻ trung, nhưng ông ta vẫn ở đó. Khi đi dọc con phố, tôi vẫn đang vô ích tìm kiếm một gương mặt quen thuộc, hoặc dẫu chỉ là một gương mặt phảng phất nét huyết thống; thế mà ở đây lại chính là người bán rau từng cân đong và cầm nắm những chiếc giỏ hàng vào buổi sáng của buổi tiếp khách ngày ấy. Khi sự nhận ra lờ mờ hiện về trong tôi rằng ông ta chẳng có chút liên quan sở hữu nào với đám trẻ sơ sinh ngày đó, tôi bèn băng qua đường và bắt chuyện với ông ta về chủ đề này. Ông ta chẳng hề tỏ ra phấn khích, vui mừng hay chút nào hứng khởi trước trí nhớ chính xác của tôi, mà chỉ đáp rằng, Ừ, có một chuyện gì đó khác thường—ông ta chẳng nhớ nổi là mấy đứa (như thể chênh lệch nửa tá trẻ sơ sinh chẳng có gì khác biệt)—đã xảy ra với một bà nào đó từng trọ ở đây—nhưng ông ta không tài nào nhớ rõ chi tiết. Bực bội trước thái độ điềm nhiên đến lạnh lùng ấy, tôi thông báo với ông ta rằng tôi đã rời thị trấn từ khi còn là một đứa trẻ. Ông ta chậm rãi đáp lại, hoàn toàn dửng dưng và không giấu vẻ tự đắc mỉa mai rằng: Thế à? Ồ! Và tôi có thấy thị trấn vẫn sống sót khá ổn mà không có tôi đấy chứ? Đó chính là sự khác biệt (tôi nghĩ thầm khi đã bỏ lại ông ta phía sau vài trăm dặm và tâm trạng đã khá hơn nhiều) giữa việc rời đi khỏi một nơi và việc ở lại nơi đó. Tôi tự nhủ, mình chẳng có quyền gì mà nổi giận với người bán rau vì sự thiếu quan tâm của ông ta, tôi chẳng là gì đối với ông ta cả: trong khi ông ta đối với tôi lại chính là thị trấn, là nhà thờ lớn, là cây cầu, dòng sông, là tuổi thơ tôi, và là một phần to lớn trong cuộc đời tôi.

Dĩ nhiên thị trấn đã thu nhỏ lại một cách đáng sợ kể từ khi tôi còn là một đứa trẻ ở đó. Tôi từng mang ấn tượng rằng phố High rộng ít nhất cũng bằng phố Regent ở Luân Đôn hay Đại lộ Ý ở Pa-ri. Giờ tôi thấy nó chẳng khác gì một con hẻm nhỏ. Ở đó có một chiếc đồng hồ công cộng, thứ mà tôi từng đinh ninh là chiếc đồng hồ đẹp nhất thế giới: thế mà giờ đây hóa ra nó lại là một chiếc đồng hồ vô hồn, mặt tròng trĩnh ngớ ngẩn và tệ hại nhất mà tôi từng thấy. Nó thuộc về Tòa thị chính, nơi tôi từng chứng kiến một người Ấn Độ (giờ đây tôi đoán chắc không phải người Ấn Độ) nuốt một thanh gươm (mà giờ đây tôi đoán chắc là hắn không hề nuốt). Vào những ngày đó, tòa nhà ấy hiện lên trong mắt tôi là một kiến trúc lừng lẫy đến nỗi tôi từng chọn nó làm hình mẫu để Thần Đèn xây cung điện cho Aladdin. Thế mà nay nó chỉ là một đống gạch vụn thảm hại, trông giống như một nhà nguyện phát điên, với vài gã ngáp ngắn ngáp dài mang xà cạp da, đang vật vã không có việc gì làm, cứ đứng lang thang trước cửa với hai tay đút túi quần và tự xưng là Sở giao dịch Ngũ cốc!

Khi gặng hỏi người bán cá—người đang bày bán một lô hàng gọn gàng trên khung cửa sổ gồm một con cá bơn và một vắt tôm—tôi được biết Nhà hát vẫn còn tồn tại, và tôi quyết định sẽ đến đó xem để vỗ về tâm hồn mình. Vở Richard Đệ tam, với chiếc áo choàng vô cùng khó chịu, từng lần đầu xuất hiện trước mắt tôi ở đó, và đã khiến tim tôi thối thẫm vì kinh hãi khi hắn lùi sát vào chiếc lô-gô nơi tôi đang ngồi, trong lúc đang vật lộn sinh tử với chàng Richmond chính trực. Chính trong những bức tường ấy, tôi đã học được như từ một trang sử Anh quốc, rằng vị Vua độc ác nọ đã ngủ qua thời chiến trên một chiếc ghế dài quá ngắn so với cơ thể ông ta, và lương tâm đã dằn vặt đôi ủng của ông ta đáng sợ thế nào. Nơi đó cũng là chốn tôi từng lần đầu bắt gặp anh chàng nhà quê vui tính nhưng mang những nguyên lý cao cả, khoác chiếc áo lê-gát thêu hoa, vò nát chiếc mũ nhỏ rồi ném xuống đất, cởi phăng áo khoác và thách thức: “Đồ khốn, nhà ngươi bước ra đây đấu tay đôi với ta!” Khiến cho người thiếu nữ xinh đẹp yêu anh ta (người thường đi mót lúa với chiếc tạp dề bằng vải muslin trắng tinh khôi viền năm dải ruy băng năm màu khác nhau) hoảng sợ đến mức ngất xỉu vì lo cho anh ta. Bao điều kỳ diệu của Tự nhiên tôi từng được lĩnh hội trong thánh đường ấy: trong đó những điều khủng khiếp nhất chính là việc các phù thủy trong vở Macbeth mang một sự giống kỳ lạ với các lãnh chúa và những cư dân chân chính khác của xứ Xcốt-len; và rằng vị Vua Duncan nhân hậu chẳng tài nào yên nghỉ trong mồ, mà cứ liên tục trèo lên gọi mình là ai đó khác. Do đó, tôi tìm đến Nhà hát để tìm kiếm sự an ủi. Nhưng tôi chẳng tìm được là bao, bởi nơi ấy đang tàn tạ và suy vi. Một tay buôn rượu vang và bia đóng chai đã chen chân nhét công việc kinh doanh của mình vào ngay phòng vé, và tiền bán vé xem kịch—nếu có khách—thì được cất vào một thứ như chiếc tủ đựng thịt ở lối đi. Hắn ta hẳn cũng đã luồn lách cả xuống dưới sân khấu; bởi hắn thông báo rằng hắn có đủ các loại đồ uống có cồn “đang ủ trong thùng gỗ”, và chẳng còn chỗ nào khác để chứa những thùng gỗ đó nữa. Rõ ràng, hắn đang dần gặm nhấm cơ ngơi này đến tận xương tủy và chẳng mấy chốc sẽ độc chiếm toàn bộ nơi đây. Nơi đó đang treo biển Cho thuê, và hoàn toàn tuyệt vọng đối với mục đích ban đầu; đã lâu lắm rồi chẳng có hoạt động giải trí nào diễn ra bên trong những bức tường ấy ngoại trừ một buổi chiếu tranh Toàn cảnh (Panorama); và ngay cả buổi trình diễn đó cũng được quảng cáo là “mang tính giáo dục một cách thú vị”, mà tôi thì quá hiểu cái ý nghĩa chết chóc và cái âm hưởng nặng nề của những cụm từ đáng sợ ấy. Không, chẳng có sự an ủi nào ở Nhà hát cả. Nó đã biến mất một cách kỳ bí, hệt như tuổi trẻ của tôi vậy. Không giống như tuổi trẻ của tôi, có lẽ nó sẽ quay lại vào một ngày nào đó; nhưng chẳng có chút hứa hẹn nào cho điều đó cả.

Vì thị trấn tràn ngập những tấm áp phích nhắc đến Viện Cơ khí Dullborough, tôi nghĩ mình sẽ ghé qua cơ sở đó tiếp theo. Vào thời niên thiếu của tôi, chẳng có chốn nào như thế ở thị trấn này, và tôi chợt nghĩ rằng sự thịnh vượng tột bậc của nó có lẽ đã mang lại tai họa cho Kịch nghệ. Tôi tìm được Viện Cơ khí với một chút khó khăn, và suýt chút nữa đã không nhận ra nếu chỉ đánh giá qua diện mạo bên ngoài; nhưng điều này là do nó chưa bao giờ được xây xong và chẳng có mặt tiền: kết quả là nó phải sống một cuộc đời khiêm nhường và ẩn dật ở sâu trong một cái sân chuồng ngựa. Đó là (như tôi tìm hiểu được) một Viện rất thịnh vượng và mang lại lợi ích cao nhất cho thị trấn: hai thành tựu mà tôi rất vui khi hiểu rằng không hề bị suy giảm chút nào bởi những bất lợi tưởng chừng như không có thợ cơ khí nào là thành viên của nó, và rằng nó đang ngập chìm trong nợ nần tận những cái ống khói. Nó có một phòng lớn, dẫn lên bằng một chiếc thang tre ọp ẹp: vì nhà thầu đã từ chối thi công chiếc cầu thang đúng thiết kế nếu không được trả trước bằng tiền mặt, thứ mà Dullborough (dù đánh giá vô cùng cao Viện này) có vẻ lại ngượng ngùng một cách khó hiểu trong việc quyên góp. Căn phòng lớn đó đã ngốn—hoặc sẽ ngốn, khi trả hết nợ—năm trăm bảng Anh; và nó chứa nhiều vữa trát cùng nhiều tiếng vang hơn người ta tưởng có thể đổi lấy bằng số tiền ấy. Nó được trang bị một bục phát biểu và các công cụ diễn thuyết thông thường, bao gồm một chiếc bảng đen lớn có diện mạo đe dọa. Khi xem lại danh sách các khóa giảng bài từng diễn ra tại Hội trường thịnh vượng này, tôi chợt thấy phảng phất một sự e dè trong việc thừa nhận rằng bản chất con người lúc rảnh rỗi lại có bất kỳ mong muốn nào được giải tỏa và tiêu khiển; cùng với sự len lỏi lén lút của bất kỳ tiết mục giải trí nghèo nàn nào, đầy vẻ ngượng ngùng và lấp ló. Do đó, tôi nhận thấy các hội viên bắt buộc phải bị nện cho bầm dập đầu óc với Gas, Không khí, Nước, Thực phẩm, Hệ Mặt Trời, Các kỷ địa chất, Phê bình về Milton, Động cơ hơi nước, John Bunyan, và Chữ khắc hình nêm, trước khi họ có thể được cù lét bởi những ca sĩ da màu kỳ lạ trong trang phục cung đình thời vua George đúp-lô thứ Hai. Tương tự, họ phải bị choáng váng bởi một câu hỏi nặng ký rằng liệu có bằng chứng nội tại nào trong các tác phẩm của Shakespeare để chứng minh rằng người chú bên ngoại của ông đã sống vài năm tại Stoke Newington hay không, trước khi họ được cứu tỉnh bởi một Buổi hòa nhạc Hỗn hợp. Quả thực, việc ngụy trang các hoạt động giải trí và giả vờ nó là thứ gì khác—giống như cách người ta ngụy trang những chiếc giường khi buộc phải đặt chúng trong phòng khách và giả vờ chúng là tủ sách, ghế bô-pha, tủ kéo, miễn không phải là giường—thể hiện rõ ngay cả trong cái vẻ ảm đạm mà chính những nghệ sĩ biểu diễn bất đắc dĩ cũng cảm thấy có trách nhiệm phải trưng ra khi họ đến đây. Một nam ca sĩ chuyên nghiệp rất dễ mến, đi lưu diễn cùng hai nữ danh ca, thừa thông minh để không giới thiệu bất kỳ vị nữ nghệ sĩ nào hát bản ballad “Comin’ through the Rye” mà không tự mình mở đầu bằng vài lời nhận xét chung chung về lúa mì và cỏ ba lá; và ngay cả lúc đó, anh ta cũng chẳng dám đời nào gọi bài hát ấy là bài hát, mà lại ngụy trang nó trong tờ chương trình là một “Minh họa”. Trong thư viện cũng vậy—được trang bị các kệ sách chứa ba nghìn đầu sách và hiện có hơn một phần bảy mươi cuốn (hầu hết là sách được tặng), đang mủn dần các mép trong lớp vữa ẩm mốc—có một danh sách báo cáo đầy đau đớn và mang tính thanh minh về 62 kẻ phạm tội đã đọc Sách Du ký, Tiểu sử Phổ thông, và những cuốn tiểu thuyết tầm thường miêu tả khát vọng của trái tim và tâm hồn những con người bình thường như họ; cùng với một màn trưng bày phô trương công phu về 2 tấm gương sáng đã miệt mài đọc sách Euclid sau một ngày lao động và giam mình; 3 kẻ đã đọc Sách Siêu hình học sau đó; 1 kẻ đã đọc Sách Thần học sau đó; và 4 kẻ đã vật lộn cùng Ngữ pháp, Kinh tế học chính trị, Thực vật học, và Lô-ga-rít cùng một lúc sau đó đến mức tôi nghi ngờ rằng cái tầng lớp kiêu hãnh ấy thực chất chỉ là một gã độc đinh được thuê để diễn trò mà thôi.

Bước ra khỏi Viện Cơ khí và tiếp tục tản bộ quanh thị trấn, tôi vẫn nhận thấy ở khắp mọi nơi sự thịnh hành đến kinh ngạc của thói quen che giấu nhu cầu tự nhiên về giải trí, giống như những người nội trợ luộm thuộm quét rác đi rồi giả vờ như nó đã được dọn sạch. Thế nhưng nhu cầu ấy vẫn được đáp ứng, một cách buồn tẻ và chết yểu, bởi chính những kẻ đã dựng lên vở kịch giả tạo này. Ngó vào cái gọi là “tiệm sách trang nghiêm” ở Dullborough, nơi thời thơ ấu tôi từng ngắm nghía khuôn mặt của bao vị nhân sinh được khắc họa trên bục phát biểu với một ngọn đèn gas ở mỗi bên, và lướt mắt qua những trang in của vài bài diễn thuyết được trưng bày ở đó, tôi tìm thấy rất nhiều sự cố gắng pha trò và tạo kịch tính, ngay cả trong những trang sách ấy—vâng, quả thật vậy, ngay cả từ phía một vị giảng sư đầy phẫn nộ từng nguyền rủa cay đắng một rạp xiếc nghèo nàn nọ. Tương tự, trong các tài liệu đọc được cung cấp cho giới trẻ gia nhập hội “Vòng dây tình ái” và các đoàn thể xuất sắc khác, tôi thấy các tác giả thường mang một cảm giác bứt rứt rằng họ phải bắt đầu (bằng mọi giá) giống như những người kể chuyện, và lừa dối giới trẻ rằng họ sắp sửa được đọc những thứ thú vị. Khi tôi đứng nhìn vào cửa sổ tiệm này đúng hai mươi phút theo đồng hồ, tôi có đủ tư cách để đưa ra một lời quở trách thân thiện—không nhắm vào điểm cụ thể này—dành cho các họa sĩ thiết kế và khắc họa những bức tranh trong các ấn phẩm đó. Liệu họ đã cân nhắc đến những hậu quả khủng khiếp có thể phát sinh từ cách họ miêu tả về Đức hạnh chưa? Liệu họ đã tự hỏi mình câu hỏi, rằng viễn cảnh kinh hoàng khi phải gánh chịu cái vẻ tròn ủng đáng sợ của cái đầu, sự cồng kềnh của đôi tay, sự yếu ớt lỏng lẻo của đôi chân, sự xoăn tít của mái tóc và sự quá khổ của cổ áo sơ mi—những thứ mà họ mô tả là không thể tách rời khỏi Sự tốt lành—liệu có thể có xu hướng đẩy những kẻ dao động nhạy cảm sa vào Con đường tội lỗi hay không? Một ví dụ vô cùng ấn tượng (nếu tôi tin vào nó) về cái kết cục mà một gã phu hốt rác và một thủy thủ có thể đạt tới khi họ cải hóa bản thân, đã được bày ra ngay trước cửa sổ tiệm sách này. Khi họ đang dựa người (họ là bạn thân của nhau) vào một cột đèn, say khướt và bất cần đời, với những chiếc mũ xấu đến đỉnh điểm và mái tóc xõa trước trán, trông họ khá là nên thơ và có vẻ như là những gã đàn ông dễ mến, nếu như họ chịu thôi làm những con quái vật. Thế nhưng, khi họ đã từ bỏ được những thói hư tật xấu, và hệ quả là đầu của họ phình ra đáng sợ, tóc của họ xoăn tít lại đến nỗi nâng bổng cả hai bên má phúng phính lên, cổ tay áo của họ dài đến mức chẳng bao giờ còn làm nổi việc gì nữa, và đôi mắt của họ trợn trừng đến nỗi chẳng bao giờ có thể chợp mắt được nữa, họ đã bày ra một cảnh tượng đủ sức đẩy một bản chất nhút nhát rơi xuống tận cùng của Sự nhục nhã.

Thế nhưng, chiếc đồng hồ đã suy đồi nhường ấy kể từ lần cuối tôi nhìn thấy đã nhắc nhở tôi rằng mình đã ở đây đủ lâu; và tôi tiếp tục bước chân đi.

Tôi chưa đi được năm mươi bước dọc theo con phố thì bất ngờ khựng lại bởi hình ảnh một người đàn ông bước ra từ chiếc xe ngựa nhỏ hai bánh trước cửa nhà vị bác sĩ và đi thẳng vào trong nhà. Ngay lập tức, bầu không khí tràn ngập mùi hương của cỏ bị giẫm đạp, và khung cảnh của những năm tháng cũ mở ra, ở điểm tận cùng của nó là một hình bóng nhỏ bé của người đàn ông này đang giữ gót khung thành, và tôi thốt lên: “Lạy Chúa tôi! Joe Specks!”

Trải qua bao thăng trầm và bận rộn, tôi vẫn giữ được một niềm tình cảm đối với ký ức về Joe, bởi lẽ chúng tôi từng cùng nhau nghiền ngẫm cuốn Roderick Random và từng đinh ninh rằng nhân vật này chẳng phải là một kẻ côn đồ, mà là một anh hùng chất phác và cuốn hút. Khinh bỉ việc phải hỏi cậu bé bỏ lại trên chiếc xe ngựa xem đó có thực sự là Joe hay không, thậm chí khinh bỉ cả việc đọc tấm biển đồng trên cửa—vì tôi quá chắc chắn—tôi bấm chuông và thông báo với cô hầu rằng có một người lạ muốn diện kiến ông Specks. Tôi được dẫn vào một căn phòng, nửa là phòng khám nửa là phòng làm việc, để đợi ông ấy đến, và qua một loạt những sự tình cờ được sắp đặt công phu, tôi thấy nơi đây bày la liệt những minh chứng về Joe. Chân dung ông Specks, tượng bán thân ông Specks, chiếc cúp bạc từ một bệnh nhân biết ơn tặng ông Specks, bài giảng do mục sư địa phương dâng tặng, bài thơ đề tặng từ nhà thơ địa phương, thiệp mời ăn tối từ quý tộc địa phương, tiểu luận về cán cân quyền lực từ một người tị nạn địa phương, với lời đề tặng Hommage de l’auteur à Specks.

Khi người bạn học cũ bước vào, và tôi mỉm cười thông báo rằng mình không phải là bệnh nhân, có vẻ như anh ấy lúng túng không tìm ra lý do gì để cười liên quan đến sự thật đó, và bèn hỏi tôi đến đây vì vinh hạnh gì. Tôi lại mỉm cười hỏi anh ấy xem có còn nhớ tôi chút nào không. Anh ấy đáp (rằng) không có vinh hạnh đó. Tôi bắt đầu có cái nhìn kém cỏi về ông Specks, thì anh ấy trầm ngâm nói: “Mà hình như cũng có gì đó quen lắm.” Ngay khoảnh khắc đó, tôi nhìn thấy một ánh sáng thời niên trực lấp lánh trong đôi mắt anh ấy trông rất được, và tôi liền hỏi anh ấy liệu có thể cho tôi biết, với tư cách là một người lạ muốn tìm hiểu mà không có tài liệu tham khảo nào sẵn trong tay, tên của vị tiểu thư đã kết hôn với anh chàng Random là gì không. Nghe vậy, anh ấy liền thốt lên “Narcissa”, và sau một thoáng trố mắt nhìn, anh gọi tên tôi, bắt tay tôi, rồi phá lên cười ha hả. “Ồ, dĩ nhiên là cậu phải nhớ Lucy Green chứ,” anh ấy nói sau khi chúng tôi trò chuyện một lát. “Đương nhiên rồi,” tôi đáp. “Cậu đoán xem cô ấy lấy ai?” anh ấy hỏi. “Cậu à?” tôi đoán mò. “Tớ chứ ai,” Specks nói, “và cậu sẽ được gặp cô ấy.” Thế là tôi đã gặp cô ấy, và cô ấy đã béo phì, và nếu tất cả số cỏ khô trên đời này chất đống lên người cô ấy, chắc cũng chẳng thể biến dạng khuôn mặt cô ấy nhiều hơn những gì Thời gian đã làm thay đổi so với ký ức của tôi về gương mặt từng cúi nhìn tôi xuống dưới những hầm tối ngập ngụa hương thơm của Seringapatam. Nhưng khi đứa con út của họ bước vào sau bữa tối (vì tôi đã ăn tối cùng gia đình họ, và chúng tôi chẳng có vị khách nào khác ngoài Specks Trẻ, Cử nhân Luật, người đã rời đi ngay khi dọn mâm để đi tìm vị tiểu thư mà anh ta sắp cưới vào tuần tới), tôi lại bắt gặp ở cô con gái nhỏ ấy gương mặt thuở nào ngoài đồng cỏ, vẫn nguyên vẹn không đổi thay, và nó khiến trái tim khờ dại của tôi vô cùng xúc động. Chúng tôi trò chuyện không dứt, Specks, vợ anh ấy và tôi, và chúng tôi nói về những bản ngã thuở xưa của mình cứ như thể chúng đã chết đi và mất hút, và quả thực, quả thực là thế—đã chết đi và mất hút hệt như cái sân chơi đã biến thành một vùng hoang vu toàn sắt rỉ và thuộc quyền sở hữu của công ty S.E.R.

Tuy nhiên, Specks đã thắp sáng Dullborough bằng những tia nắng hứng khởi mà tôi hằng mong muốn và suýt đã bỏ lỡ ở nơi này, đồng thời kết nối hiện tại của nó với quá khứ bằng một sợi dây xích vô cùng dễ chịu. Và trong bầu bạn với Specks, tôi lại có dịp quan sát thêm một điều mà trước đây tôi từng nhận thấy trong những cuộc hội ngộ tương tự giữa những người đàn ông khác. Tất cả những bạn học cũ và những người khác thuở xưa mà tôi gặng hỏi đều hoặc là thành công rực rỡ, hoặc là thất bại thảm hại—hoặc đã phá sản không được xóa nợ, hoặc đã phạm tội hình sự và bị đày đi biệt xứ; hoặc đã đạt được những bước tiến lớn trong đời và làm nên những điều kỳ diệu. Và điều này phổ biến đến mức tôi chẳng bao giờ có thể tưởng tượng nổi tất cả những con người tầm thường thời niên thiếu của mọi người đã trôi dạt về đâu—nhất là khi xét đến việc chúng ta chẳng hề thiếu thốn kiểu người ấy khi đã trưởng thành. Tuy nhiên, tôi đã không nêu ra thắc mắc này với Specks, bởi chẳng có khoảng lặng nào trong cuộc trò chuyện tạo cho tôi cơ hội. Hơn nữa, tôi chẳng thể tìm ra một tì vết nào ở vị bác sĩ tốt bụng này—khi đọc những dòng này, anh ấy sẽ đón nhận bản ghi chép mang thiện ý này một cách thân thiện—ngoại trừ việc anh ấy đã quên béng cuốn Roderick Random của mình, và anh ấy lại nhầm lẫn giữa Strap với Trung úy Hatchway; kẻ chưa từng quen biết Random, dù có thân thiết với Pickle đến đâu đi nữa.

Khi tôi một mình đi bộ ra ga tàu để bắt chuyến về vào ban đêm (Specks định đi cùng tôi, nhưng bất ngờ có việc gọi đi gấp), tâm trạng của tôi đối với Dullborough đã trở nên rộng lượng hơn nhiều so với suốt cả ngày qua; và thẳm sâu trong tim, tôi cũng đã yêu quý nơi này suốt cả ngày rồi. Ôi! Tôi là ai mà dám trách cứ thị trấn vì đã đổi thay đối với tôi, khi chính bản thân tôi quay trở lại nơi đây cũng mang theo biết bao đổi thay! Mọi trang sách thuở nhỏ và mọi tưởng tượng thời thơ ấu của tôi đều bắt nguồn từ chốn này, và tôi đã mang chúng rời đi với sự ngây thơ và niềm tin trong trẻo biết bao, để rồi giờ đây khi mang chúng trở lại, chúng đã rách rưới tả tơi, khôn ngoan hơn biết bao mà cũng tồi tệ đi biết mấy!