‘Đây chẳng phải là một vùng đất hùng vĩ cũng chẳng phong phú đa dạng,’ tôi tự nhủ, ‘vùng đất này vốn mang ba phần tư hơi hướng Flanders và một phần tư chất Pháp; thế nhưng nó cũng có những nét cuốn hút riêng. Dẫu những tuyến đường sắt lớn chạy qua đây, những đoàn tàu vẫn bỏ mặc nơi này mà xình xịch lao về Paris và miền Nam, sang Bỉ và Đức, đến bờ biển phía bắc nước Pháp rồi hướng tới nước Anh, và chỉ thoáng thả chút khói qua khi lướt qua. Hơn nữa, tôi chưa từng biết đến nơi này, và đó là một lý do chính đáng để có mặt ở đây; tôi lại chẳng thể phát âm nổi một nửa những cái tên dài dòng kỳ lạ được khắc trên các cửa hàng, và đó lại là một lý do hay ho khác để ở lại, bởi lẽ dĩ nhiên tôi cần phải học cho biết cách.’ Tóm lại, tôi đang ‘ở đây,’ và tôi cần một cái cớ để không rời khỏi nơi này, thế là tôi tự bịa ra một lý do vừa ý để rồi cứ thế ở lại.

Việc Monsieur P. Salcy có tác động phần nào đến quyết định của tôi hay không thì chẳng có gì to tát, dẫu tôi phải thú nhận rằng mình đã nhìn thấy tên vị quý ông ấy trên một tấm áp phích đỏ dán tường trước khi tôi đưa ra quyết định. Monsieur P. Salcy, ‘được sự cho phép của ngài Thị trưởng,’ đã lập ra gánh hát của mình tại Tòa thị chính được quét vôi trắng, và tôi đang đứng ngay trên những bậc thềm của tòa kiến trúc lừng lẫy ấy. Và Monsieur P. Salcy, giám đốc đặc quyền của gánh hát ấy, tọa lạc tại ‘quận kịch nghệ thứ nhất của tỉnh Miền Bắc,’ đã ngỏ lời mời nhân dân vùng Pháp-Flanders đến thưởng thức bữa tiệc tri thức do gia đình nghệ sĩ kịch nghệ của ông khoản đãi, bao gồm mười lăm thành viên.

‘Gia đình P. Salcy,

gồm các nghệ sĩ kịch nghệ,

với tổng số mười lăm thành viên.’

Lại nói, đây không phải là một vùng đất hùng vĩ hay phong phú, đồng thời cũng là một nơi khá bừa bộn, nhưng đi dạo qua thì cũng khá thú vị, miễn là những con đường lát đá băng qua các vùng đất phẳng và trũng không bị ngập quá sâu trong lớp bùn đen. Một vùng đất thưa dân đến mức tôi tự hỏi những người nông dân cày cấy, gieo hạt và gặt hái ngoài kia rốt cuộc sống ở đâu, và bằng thứ khinh khí cầu tàng hình nào mà họ được chuyên chở từ những ngôi nhà xa xôi ra đồng từ lúc bình minh rồi lại quay về khi hoàng hôn buông xuống. Vài mái tranh và nông trại nghèo thưa thớt ở vùng này chắc chắn không thể là chỗ che chở cho số lượng nhân công cần thiết để canh tác, dẫu cho công việc được tiến hành cực kỳ thong thả, đến mức vào một ngày mùa dài đằng đẵng, trên quãng đường dài mười dặm, tôi đã chứng kiến số lượng đàn ông và đàn bà (tính tổng cộng) gặt lúa và bó lúa chỉ vỏn vẹn chừng ấy. Thế nhưng, tôi lại thấy nhiều gia súc hơn, nhiều cừu, nhiều lợn hơn, và tất cả đều có vẻ mập mạp, khỏe mạnh hơn những vùng nói tiếng Pháp chuẩn mực hơn, cùng với những đống rơm rạ trông đẹp mắt hơn—những đống rơm hình củ ấu tròn vo, phình to ở giữa, được lợp mái rất kỹ càng; chứ không phải một đống màu nâu méo mó hình thù kỳ dị, trông giống như miếng bánh mì nướng của Người khổng lồ được găm xuống đất bằng một chiếc xiên lấy từ nhà bếp của hắn. Họ cũng có một phong tục hay ở vùng này, đó là kéo dài phần mái ngói dốc của nông trại hoặc nhà tranh sao cho nó nhô ra ba hoặc bốn thước, giúp che mưa và tạo thành một nơi phơi phóng lý tưởng để treo các loại thảo mộc, nông cụ hay đủ thứ khác. Một phong tục tuyệt vời hơn cả thói quen phổ biến là để đống rác và vũng nước tù ngay trước cửa nhà: thứ mà, dù tôi có sơn ngôi nhà của mình rực rỡ đến đâu đi nữa (và ở quanh đây, nó chẳng bao giờ là quá xanh đối với tôi), vẫn sẽ rước cơn sốt vào tận ngưỡng cửa. Đàn gia cầm kỳ diệu của xứ sở Pháp-Flanders ơi, sao các ngươi lại phải nhọc công làm gia cầm làm gì? Sao không dừng lại ở giai đoạn là những quả trứng cho rồi, để rồi tuyệt chủng luôn cho xong? Hôm nay tôi đã thấy những con gà mái mẹ, đi theo sau là những đàn con khốn khổ của chúng, chẳng bới nổi thứ gì từ đống bùn với một vẻ điệu nghệ—chúng lảo đảo trên những đôi chân gầy guộc và yếu ớt đến mức từ ngữ hào hùng ‘đùi gà’ trở thành một trò hề khi áp dụng vào chúng, và tiếng gáy của vị chúa tể kiêm chủ nhân thì chẳng khác nào một tiếng khò khè đầy chán nản. Tôi đã thấy những cỗ xe và các nông cụ khác, cồng kềnh, long lóc, quái dị. Những hàng cây dương mọc rợp các cánh đồng và viền quanh tận chân trời phẳng lặng, khiến tôi có cảm giác, khi nhìn thẳng về phía trước, rằng nếu mình vượt qua hàng cây tận cùng ở đường chân trời thấp tháp ấy, tôi sẽ lộn nhào vào khoảng không vô tận. Những nhà nguyện nhỏ bé trát vôi trắng đen đủi, với những cánh cửa chấn song và các câu khắc bằng tiếng Flemish, mọc lên la liệt ở các ngã tư đường, và thường được trang trí bằng một bó thánh giá bằng gỗ trông giống như kiếm của trẻ em; hoặc thay vào đó, một gốc cây già rỗng ruột với một bức tượng thánh đậu bên trong cũng được trang trí tương tự, hay một cái cột với một vị thánh tí hon được tôn trí trên cao trong một dạng chuồng bồ câu linh thiêng. Không phải là thị trấn ở đây thiếu những vật trang trí như vậy, bởi vì ở nhà thờ đằng kia, ngay bên ngoài tòa nhà, có một bức tranh tái hiện cảnh Đóng đinh trên thập giá, được dựng lên từ những viên gạch và đá cũ, trang hoàng bằng vải bạt vẽ và các hình nhân bằng gỗ: toàn bộ cấu trúc ấy ngự trị trên đỉnh chiếc hộp sọ bám đầy bụi bẩn của một nhân vật thánh thần nào đó (có lẽ vậy), được giấu kín sau một cánh cửa sắt nhỏ xám xịt như tro tàn, tựa như nó ban đầu được đặt ở đó để đem nướng, và ngọn lửa thì đã tắt từ lâu lắm rồi. Đây là một xứ sở của những chiếc cối xay gió, dẫu cho các cối xay gió ẩm ướt và xiêu vẹo đến mức chúng suýt tự quật ngã chân mình sau mỗi vòng quay của cánh quạt, đồng thời kẹt rít lên những tiếng than vãn lớn. Đây cũng là một vùng đất dệt vải, bởi trong những ngôi nhà ven đường, khung cửi kêu lên mệt mỏi—lạch cạch và lách cách, lạch cạch và lách cách—và khi nhìn vào trong, tôi thấy người thợ dệt nghèo khổ, dù là nam hay nữ, đang còng lưng làm việc, trong khi đứa trẻ, cũng đang làm việc, quay một chiếc tay quay nhỏ đặt trên mặt đất cho vừa tầm vóc của nó. Một con quái vật nhẫn tâm làm sao, cái khung cửi trong một ngôi nhà nhỏ, hiên ngang tự nhận mình là kẻ kiếm cơm một cách trơ trẽn, dạng chân đè lên những chiếc giường rơm của lũ trẻ, bóp nghẹt không gian và bầu không khí của cả gia đình, đồng thời tỏ ra vô cùng khó chịu và độc tài. Nó cũng phải cống nạp cho các nhà máy, xưởng dệt và bãi tẩy thô kệch, nhô lên từ những cánh đồng có rãnh thoát nước một cách trơ trọi và đột ngột, cũng kiêu ngạo từ chối việc trở nên trang hoàng hay tiện nghi giống như bản thân nó. Vây quanh bởi những thứ đó, tôi đứng đây trên những bậc thềm của Tòa thị chính, bị thuyết phục phải ở lại bởi gánh hát gia đình P. Salcy, với mười lăm thành viên nghệ sĩ kịch nghệ hùng hậu.

Lại có cả một hội chợ nữa chứ. Sự cám dỗ kép này quá sức cưỡng lại, và vì miếng bọt biển của tôi đã bị bỏ quên ở khách sạn trước, tôi liền đi một vòng quanh thị trấn nhỏ để mua cái khác. Trong những cửa hàng nhỏ ngập tràn ánh nắng—tiệm kim khí, tiệm kính mắt, và tiệm tạp hóa kiêm dược phẩm, đan xen đây đó là những cửa hàng chuyên bán ảnh tượng tôn giáo—những ông chồng và bà vợ người Flemish già cả, đeo kính nghiêm nghị nhất ngồi nhìn nhau qua những quầy hàng trống hoác, trong khi lũ tòi vòi—như thể đã chiếm lĩnh quân sự thị trấn này và đặt nơi đây dưới thiết quân luật của loài tòi vòi—đang thực hiện các cuộc thao diễn quân sự ngay trên khung cửa sổ. Những cửa hàng khác thì bị lũ tòi vòi chiếm trọn, chẳng ai thèm bận tâm và chẳng có ai ra mặt khi tôi dùng đồng năm franc đập lên tấm ván quầy hàng. Thứ tôi tìm kiếm hoàn toàn biệt tích như thể tôi đang mò kim đáy bể vậy: thế nên tôi đành tay không đi qua buổi tối với Gia đình P. Salcy.

Các thành viên trong Gia đình P. Salcy quá béo tốt và trông giống nhau như đúc—cha, mẹ, chị em gái, anh em trai, chú bác và dì ghẻ—đến mức tôi nghĩ khán giả địa phương đã vô cùng bối rối trước cốt truyện của vở kịch đang trình diễn, và cho đến phút cuối vẫn đinh ninh rằng ai nấy rồi sẽ hóa ra là họ hàng thất lạc từ lâu của tất cả những người còn lại. Nhà hát được lập ra trên tầng trên cùng của Tòa thị chính, và lối vào là một cầu thang dài và trống trải, nơi mà tại một góc thoáng đãng, một thành viên của Gia đình P. Salcy—một quý ông mập mạp bị chiếc thắt lưng siết lại một cách bất thành công—đang đứng bán vé. Điều này gây ra sự phấn khích tột độ trong đêm diễn; bởi vì, ngay khi tấm màn nhung kéo lên mở màn cho vở Vaudeville khúc chiết, và xuất hiện trong hình hài của anh chàng người tình trẻ tuổi (hát một bài hát rất ngắn bằng đôi lông mày của mình) chính là gương mặt của vị quý ông mập mạp bị thắt lưng siết không trọn vẹn ấy, thì tất cả mọi người đều nhao nhao chạy ra quầy bán vé để xác minh xem liệu anh ta có thể kịp mặc chiếc áo đuôi tôm đó, sở hữu làn sống trong trẻo đó và cặp lông mày hát cong vút đó trong một khoảng thời gian ngắn đến thế hay không. Lúc bấy giờ, sự thật mới phơi bày rằng đây lại là một quý ông mập mạp khác bị thắt lưng siết không trọn vẹn: và trước khi khán giả kịp hoàn hồn, lại xuất hiện thêm một quý ông mập mạp thứ ba cũng bị thắt lưng siết hờ hững, trông giống y hệt. Hai ‘đồ đệ’ này, cộng với người thu vé thành ra ba trong tổng số mười lăm thành viên đã được thông báo, bèn bắt đầu trò chuyện về một góa phụ trẻ quyến rũ: người mà, khi vừa xuất hiện sau đó ít phút, hóa ra lại là một quý ông béo mập hoàn toàn không thể bị kìm kẹp bởi bất kỳ phương diện nào—một trường hợp hoàn toàn tương tự như Người da đen Mỹ—thành viên thứ tư trong số mười lăm người, và là chị gái của người thứ năm đang đảm nhiệm khâu kiểm tra vé. Chẳng mấy chốc, toàn bộ mười lăm thành viên lần lượt xuất hiện đầy kịch tính, và chúng ta được thưởng thức câu chuyện kinh điển Ma Mère, Ma Mère! cùng với lời nguyền rủa kinh điển malédiction d’un père, lại thêm vị hầu tước kinh điển, và cả anh chàng trẻ tuổi ở tỉnh lẻ kinh điển nhưng khờ khạo nhưng lại rất chung tình, kẻ đã theo chân Julie đến Paris để rồi vừa khóc vừa cười vừa nghẹn ngào cùng một lúc. Câu chuyện được triển khai nhờ sự hỗ trợ của một chiếc xe kéo sợi đức hạnh ở phần mở đầu, một chuỗi kim cương đầy tội lỗi ở phần giữa, và một lời chúc phúc đầy thấp khớp (được gửi qua đường bưu điện) từ Ma Mère ở phần cuối; để rồi cái kết khép lại bằng một thanh kiếm nhỏ đâm vào cơ thể của một trong những quý ông mập mạp bị thắt lưng siết hờ hững, năm mươi nghìn franc mỗi năm kèm theo một huân chương trao cho vị quý ông mập mạp thứ hai cũng bị thắt lưng siết hờ hững, và sự cam kết từ tất cả mọi người đối với anh chàng thanh niên nhà quê rằng nếu anh ta không cảm thấy hạnh phúc tột cùng—điều mà anh ta chẳng có chút lý do gì để cảm thấy như vậy—thì anh ta cũng phải thấy như thế. Điều này mang lại cho anh ta cơ hội cuối cùng để vừa khóc vừa cười vừa nghẹn ngào cùng một lúc, và tiễn khán giả ra về trong niềm hân hoan đầy xúc cảm. Khán giả thì chẳng thể tìm đâu ra những người chăm chú hay có ý thức hơn thế, dẫu cho giá vé hạng nhì trong Nhà hát của Gia đình P. Salcy chỉ có sáu xu tính theo tiền Anh, và vé hạng nhất là một shilling. Trúa trên phù hộ mới biết làm sao mà mười lăm con người ấy lại có thể béo mập nổi với mức thu nhập đó.

Biết bao nhiêu bức tượng hiệp sĩ và phu nhân bằng sứ lộng lẫy, được dát vàng đến mức lấp lánh chói lọi, mà tôi có thể đã mua ở hội chợ để trang hoàng cho ngôi nhà của mình, giả sử tôi là một nông dân Pháp-Flanders và có đủ tiền! Biết bao chiếc tách và đĩa đựng cà phê sáng loáng mà tôi có thể đã thắng được ở các trò chơi quay vòng, giả sử tôi gặp may! Nước hoa và kẹo bánh mê hồn cũng là những thứ tôi có thể đầu tư, hoặc tôi có thể bắn súng săn để giành giải thưởng là vô số những con búp bê nhỏ xíu trong các hốc tường, và biết đâu đã bắn trúng con búp bê của mọi con búp bê, mang về cả tiền bạc lẫn tiếng tăm. Hoặc, nếu tôi là một thanh niên Pháp-Flanders, tôi đã có thể được các chiến hữu kéo trong một chiếc xe tay, để tham gia tranh tài giành các phần thưởng đô thị tại trò đấu thương trên mặt nước; trò mà, trừ khi tôi đâm ngọn giáo xuyên thủng qua chiếc vòng, không thì sẽ bị một gáo nước đầy dội thẳng lên đầu; để phòng bị, những người tham gia đều đội những chiếc mũ bù nhìn rách rưới kỳ quái. Hoặc, nếu là đàn ông hay phụ nữ, cậu bé hay cô bé người Pháp-Flanders, tôi đã có thể cưỡi ngựa gỗ quay vòng suốt đêm trong một đoàn diễu hành oai nghiêm gồm những chú ngựa gỗ xếp bốn hàng song song, xen kẽ với những cỗ xe khải hoàn, cứ thế quay tròn, quay tròn, quay tròn và quay tròn mãi, chúng tôi—những người bạn đồng hành tuyệt vời—cùng nhau cất tiếng hát không ngừng nghỉ theo tiếng nhạc của chiếc đàn organ thùng, trống và chũm chọe. Nói chung, trò này chẳng hề đơn điệu hơn Vòng đua ngựa Hyde Park ở London là mấy, và thậm chí còn vui nhộn hơn nhiều; bởi vì ở trỏng, khi nào đoàn người quay vòng lại cùng cất tiếng hát đồng ca theo tiếng đàn organ thùng, khi nào các quý cô lại ôm chầm lấy cổ những chú ngựa của họ bằng cả hai tay, và khi nào các quý ông lại dùng đuôi của những chiến mã oai hùng để quạt mát cho các quý cô cơ chứ? Trước tất cả những niềm vui xoay vòng ấy, và trước những ngọn đèn cùng đèn lồng giấy Trung Hoa tự thân quay vòng theo chúng, gương mặt đăm chiêu của người thợ dệt bỗng bừng sáng, và Tòa thị chính rọi xuống một dải ánh sáng đèn gas rực rỡ; trong khi phía trên đó, chú Đại bàng nước Pháp, được phác thảo bằng đèn gas và dường như đang mắc phải những căn bệnh trầm kha tương tự như đám gia cầm, đang rơi vào một trạng thái chính sách vô cùng ba phải, chẳng khác nào một con chim đang thay lông. Cờ xí phấp phới bay khắp nơi. Bầu không khí vui tươi bao trùm đến mức người gác ngục phải ngồi trên những bậc đá ngay bên ngoài cửa nhà tù, để ngắm nhìn thế giới không bị nhốt sau song sắt; trong khi chốn nghỉ chân dễ chịu ấy, quán rượu nằm đối diện nhà tù trong con hẻm ngục tối (mang bảng hiệu La Tranquillité, nhờ vào vị trí vô cùng duyên hải của nó), vang dội những giọng ca của các chàng mục đồng và cô thôn nữ tề tựu về đây trong đêm hội này. Và điều đó làm tôi nhớ lại rằng chỉ mới chiều nay thôi, tôi đã bắt gặp một gã mục đồng đang gặp rắc rối, lếch thếch đi về hướng này trên những viên đá lởm chởm của một con phố gần đó. Thật là một cảnh tượng hùng vĩ khi được ngắm nhìn hắn trong chiếc áo blouse, một gã nhà quê yếu ớt chạy lúp xúp, bị cuốn đi bởi luồng gió lốc tạo ra bởi hai tên cảnh sát hộ pháp đội mũ sừng trâu rộng đến mức con phố suýt không đủ chỗ cho chúng chen qua, mỗi tên mang một bói đồ trộm cắp mà ngay cả cái khuy vai áo của hắn cũng chẳng nhét vừa, và lủng lẳng bên hông thanh gươm dài khiến tù nhân trông lọt thỏm bé nhỏ hẳn đi.

‘Thưa quý ông và quý bà, tôi xin giới thiệu với quý vị tại Hội chợ này, như một minh chứng cho lòng tin của tôi đối với người dân của thị trấn nổi danh này, và như một cử chỉ tôn kính dành cho khiếu thẩm mỹ cũng như sự minh mẫn của họ, nhà Ảo thuật tiếng bụng, chính là nhà Ảo thuật tiếng bụng! Hơn nữa, thưa quý ông và quý bà, tôi xin giới thiệu với quý vị Thợ tạo nét mặt, Nhà nhân tướng học, Bậc thầy biến đổi dung nhan, kẻ có thể hô biến những nét mặt mà Thiên đường ban tặng cho hắn thành vô vàn khuôn mặt kỳ lạ và đáng kinh ngạc nối tiếp nhau không dứt, bao gồm, thưa quý ông và quý bà, mọi sự co giật cơ mặt, đầy năng lượng và biểu cảm mà khuôn mặt con người có thể thực hiện được, cùng tất cả những hỉ nộ ái ố của trái tim nhân loại, như Tình yêu, Sự ghen tuông, Lòng trả thù, Sự căm hận, Lòng tham lam, Sự tuyệt vọng! Hi hi! Ho ho! Lu lu! Xin mời vào!’ Nói dứt lời, kèm theo một cú đập trời giáng vào một loại trống lắc có âm hưởng vang dội—được giáng xuống với một sự quả quyết, như thể nó đang đại diện cho những kẻ không chịu bước vào—một người đàn ông với phong thái cao ngạo và nghiêm nghị lên tiếng; một kẻ mặc đồng phục trang nghiêm, mang vẻ ủ rũ vì hắn nắm giữ những bí mật thầm kín bên trong chiếc lều. ‘Vào đi, vào đi! Cơ hội của quý vị chỉ có trong tối nay; ngày mai nó sẽ vĩnh viễn biến mất. Sáng mai bằng chuyến Tàu Tốc hành, đường sắt sẽ đòi lại nhà Ảo thuật tiếng bụng và Thợ tạo nét mặt! Algeria sẽ đòi lại nhà Ảo thuật tiếng bụng và Thợ tạo nét mặt! Vâng! Vì vinh dự của tổ quốc, họ đã chấp nhận những lời đề nghị với quy mô không thể tin nổi, để xuất hiện tại Algeria. Hãy đến ngắm họ lần cuối trước khi họ lên đường! Chúng ta chuẩn bị bắt đầu ngay lập tức đây. Hi hi! Ho ho! Lu lu! Xin mời vào! Nào Madame, xin hãy nhận số tiền đang được chuyền lên đây; nhưng sau đó thì không còn nữa đâu, bởi vì chúng ta bắt đầu ngay bây giờ! Xin mời vào!’

Tuy nhiên, ánh mắt của cả vị Diễn giả ủ rũ lẫn Madame đang nhận những đồng sous trong một chiếc lều bằng vải muslin vẫn đảo quét khá sắc bén đám đông ngay sau khi đồng tiền cuối cùng được chuyền lên, nhằm phát hiện xem có đồng sous nào còn luyến láy sót lại ở khoảnh khắc chuyển giao hay không. ‘Vào đi, vào đi! Thưa Madame, còn đồng tiền nào sắp được chuyền lên nữa không? Nếu có, chúng ta sẽ đợi. Nếu không, chúng ta bắt đầu!’ Viên diễn giả ngoái đầu lại qua vai để nói câu đó, gióng vào lòng khán giả sự đinh ninh chắc nịch rằng từ qua lớp màn che mà hắn sắp bước vào, hắn đang nhìn thấu nhà Ảo thuật tiếng bụng và Thợ tạo nét mặt ở bên trong. Vài đồng sous lập tức văng ra khỏi túi và được chuyền lên. ‘Vậy xin mời quý vị bước lên!’ Madame cất giọng lanh lảnh, vừa ra hiệu bằng ngón tay đeo nhẫn kim cương. ‘Xin mời lên! Việc này đang khẩn trương lắm rồi. Monsieur đã ra lệnh bắt đầu rồi đấy!’ Monsieur lẩn mình đi vào Phần Nội thất của hắn, và nửa tá chúng tôi theo sau. Phần Nội thất của hắn tương đối đơn sơ; phần Ngoại thất cũng vậy. Một Ngôi đền Nghệ thuật chân chính chẳng cần gì ngoài những chiếc ghế ngồi, rèm che, một chiếc bàn nhỏ với hai ngọn đèn trụ treo lơ lửng bên trên, và một chiếc gương soi trang trí được gắn chìm vào tường. Monsieur mặc đồng phục bước ra sau chiếc bàn và đảo mắt nhìn chúng tôi đầy vẻ khinh miệt, vầng trán của hắn trở nên thông minh một cách ma quái dưới ánh đèn. ‘Thưa quý ông và quý bà, tôi xin giới thiệu với quý vị nhà Ảo thuật tiếng bụng. Anh ta sẽ mở đầu với Trải nghiệm nổi tiếng về con ong bên khung cửa sổ. Con ong, thoạt nhìn đích thực là một con ong của Tự nhiên, sẽ lượn lờ bên khung cửa sổ và quanh căn phòng. Nó sẽ bị bắt lại một cách đầy khó khăn trong lòng bàn tay của Monsieur Ảo thuật tiếng bụng—nó sẽ trốn thoát—nó sẽ lại lượn lờ—cuối cùng nó sẽ bị Monsieur Ảo thuật tiếng bụng tóm gọn lại lần nữa, và sẽ được nhét vào trong một cái chai đầy gian nan. Nào Monsieur, xin hãy thực hiện đi!’ Ngay lúc đó, người chủ gánh hát liền bước ra nhường chỗ sau chiếc bàn cho nhà Ảo thuật tiếng bụng, một kẻ gầy gò, da xám xịt và mang vẻ yếu đuối. Trong lúc tiết mục con ong đang diễn ra, Monsieur Chủ gánh hát ngồi thừ một góc trên chiếc ghế đẩu, chìm đắm trong những suy tư đen tối và xa xăm. Ngay khoảnh khắc con ong được cho vào chai, hắn sải bước tiến lên, trừng mắt nhìn chúng tôi đầy ủ rũ khi chúng tôi phất tay hoan hô, rồi dõng dạc tuyên bố, vừa xua tay nghiêm nghị: ‘Trải nghiệm tuyệt diệu về đứa trẻ mắc bệnh ho gà!’ Sau khi giải quyết xong đứa trẻ, hắn lại bật dậy như trước. ‘Trải nghiệm vô song và kỳ diệu về cuộc đối thoại giữa Monsieur Tatambour trong phòng ăn của ông ấy, và người hầu Jerome dưới tầng hầm; khép lại bằng những giọng ca của chòm cây trong rừng, và Buổi hòa nhạc của các loài động vật trong Trang trại gia đình!’ Sau khi tất cả những điều này hoàn tất, và hoàn tất một cách xuất sắc, nhà Ảo thuật tiếng bụng lui vào trong, còn Thợ tạo nét mặt xồng xộc lao ra, cứ như thể phòng thay đồ của hắn dài tới cả dặm thay vì chỉ vỏn vẹn một thước. Một người đàn ông lùn mập mạp trong chiếc áo lê-vê trắng rộng thùng thình, với một khuôn mặt hài hước và cầm trên tay một bộ tóc giả. Bản tính muốn cười cợt bất kính lập tức bị dập tắt bởi vẻ nghiêm trọng tột độ của Thợ tạo nét mặt, kẻ ngụ ý qua cái cúi đầu chào rằng nếu chúng tôi mong đợi kiểu hài hước đó thì đã lầm to. Một chiếc gương cạo râu rất nhỏ có chân chống phía sau được chuyền vào và đặt lên chiếc bàn trước mặt Thợ tạo nét mặt. ‘Thưa quý ông và quý bà, với sự trợ giúp không hơn không kém từ chiếc gương này và bộ tóc giả này, tôi sẽ vinh hạnh được trình diễn cho quý vị xem một ngàn nhân vật.’ Để chuẩn bị, Thợ tạo nét mặt dùng cả hai tay bấu vào mặt mình và lộn ngược miệng ra ngoài. Sau đó, hắn lại trở nên nghiêm trọng một cách đáng sợ, và nói với Chủ gánh hát rằng, ‘Tôi đã sẵn sàng!’ Chủ gánh hát bước ra khỏi miền trẩm tư đầy tai ương và dõng dạc xướng tên ‘Người lính nghĩa vụ trẻ!’ Thợ tạo nét mặt đội ngược bộ tóc giả lên đầu, nhìn vào gương, và hiện lên từ phía trên chiếc gương hình ảnh một tên lính nghĩa vụ ngốc nghếch đến độ, và lé mắt nặng đến mức, tôi nghĩ nhà nước chẳng bao giờ có thể trông cậy gì được ở hắn. Tiếng vỗ tay như sấm dậy. Thợ tạo nét mặtụp đầu xuống sau tấm gương, hất tóc mái của mình về phía trước, trở lại là chính mình, và tỏ ra nghiêm trang khủng khiếp. ‘Một cư dân hào hoa của khu Faubourg St. Germain.’ Thợ tạo nét mặtụp xuống, ngoi lên, hóa thân thành một ông già lụ khụ, mắt kèm nhèm, rụng hết răng, bị liệt nhẹ, lịch sự một cách siêu nhiên, và rõ ràng là thuộc dòng dõi quý tộc. ‘Thành viên cao tuổi nhất của Binh đoàn Thương phế binh nhân ngày lễ của chủ nhân ông.’ Thợ tạo nét mặtụp xuống, ngoi lên, đội lệch bộ tóc giả sang một bên, hóa thành gã cựu chiến binh phiền toái nhất trên đời, và (rõ ràng là) sẽ khoác lác một cách trơ trẽn về những chiến tích quá khứ của hắn, nếu như hắn không bị ràng buộc phải diễn kịch câm. ‘Gã hà tiện!’ Thợ tạo nét mặtụp xuống, ngoi lên, tóm lấy một chiếc túi, và từng sợi tóc trên bộ tóc giả đều dựng đứng cả lên để diễn tả rằng hắn đang sống trong nỗi sợ hãi tột cùng trước bọn trộm cắp. ‘Tinh thần của nước Pháp!’ Thợ tạo nét mặtụp xuống, ngoi lên, bộ tóc giả được đẩy lùi ra sau và vuốt phẳng lỳ, một chiếc mũ sừng trâu nhỏ xíu (được giấu kín một cách khéo léo cho đến tận lúc này) được đặt lên đỉnh đầu, chiếc áo lê-vê trắng của Thợ tạo nét mặt được ưỡn ra phía trước, tay trái của Thợ tạo nét mặt đút vào ngực áo lê-vê trắng, tay phải của Thợ tạo nét mặt đặt sau lưng. Tiếng vỗ tay vang như sấm. Đây là tư thế đầu tiên trong ba tư thế của Tinh thần nước Pháp. Ở tư thế thứ hai, Thợ tạo nét mặt hít thuốc lá sợi; ở tư thế thứ ba, hắn cuộn tay phải lại và đảo mắt quan sát những đội quân vô tận qua chiếc kính bỏ túi đó. Thợ tạo nét mặt sau đó, bằng cáchè lưỡi ra và đội chiếc tóc giả chẳng theo cái trớ trêu nào cả, liền biến thành Kẻ đần độn của làng. Điểm nổi bật nhất trong toàn bộ màn trình diễn tài tình của hắn, đó là bất cứ điều gì hắn làm để ngụy trang bản thân, đều mang lại hiệu quả là khiến hắn trông... giống chính hắn lúc ban đầu hơn mà thôi.

Có những rạp chiếu hình qua kính phóng đại trong Hội chợ này, và tôi đã có dịp nhận ra vài chiến địa vinh quang mà tôi từng quen thuộc rành mạch từ một hoặc hai năm trước dưới cái tên các trận chiến ở Crimea, nay lại đang đóng vai các chiến thắng của Mexico. Sự thay đổi này được thực hiện một cách gọn gàng bằng cách cho thêm chút khói bốc lên từ phía người Nga, và bằng cách cho phép đám tùy tùng quân đội tự do tung hoành ở tiền tuyến để tước đoạt quân phục của kẻ địch. Do chẳng có một bóng quân đội Anh nào vô tình xuất hiện trong tầm ngắm khi người họa sĩ phác thảo những bản vẽ gốc, nên thật may mắn là chẳng có ai vướng víu cản đường lúc này cả.

Hội chợ khép lại bằng một buổi dạ vũ. Về ngày cụ thể trong tuần mà buổi dạ vũ diễn ra, tôi xin phép không tiết lộ; chỉ xin nói rằng nó được tổ chức trong một cái sân chuồng ngựa nằm sát rạt đường sắt, đến mức thật là may ơn là đầu máy xe lửa đã không bén lửa đốt rụi nó. (Ở Scotland, tôi đoán là họ đã làm thế rồi.) Ở đó, trong một chiếc lều được trang trí xinh xắn bằng những chiếc gương soi và vô số lá cờ đồ chơi, mọi người nhảy múa suốt đêm. Đó không phải là một hình thức giải trí tốn kém, giá vé đôi cho một cặp nam thanh nữ tú chỉ là một shilling ba xu tính theo tiền Anh, và thậm chí trong khoản tiền nhỏ bé ấy, năm xu còn có thể được hoàn lại cho ‘consommation:’ mà tôi mạn phép dịch là những thứ đồ giải khát có nồng độ nhẹ nhất, nặng lắm là loại rượu vang thông thường được đun nóng, pha thêm đường và chanh. Đó là một buổi khiêu vũ tràn ngập niềm vui và tiếng cười sảng khoái, mặc dù rất nhiều vũ công chắc hẳn nghèo rớt mồng tơi chẳng khác gì mười lăm thành viên của Gia đình P. Salcy.

Tóm lại, vì đã không mang theo chiếc vại đựng đồ uống quốc hồn quốc túy quen thuộc của mình đến Hội chợ này, tôi vẫn cảm thấy vô cùng mãn nguyện với liều lượng giải trí bình dị mà nó rót vào cuộc sống tẻ nhạt của vùng đất Pháp-Flanders. Cuộc sống ấy tẻ nhạt đến mức nào, tôi đã có dịp ngẫm nghĩ—khi hội chợ đã tàn—khi những lá cờ tam tài đã được gỡ xuống khỏi cửa sổ của những ngôi nhà trên Quảng trường nơi diễn ra hội chợ—khi những cánh cửa sổ đóng sầm lại, có lẽ là cho đến mùa hội chợ năm sau—khi Tòa thị chính đã ngắt ga và cất đi con đại bàng—khi hai người thợ lát đường, mà tôi đoán là toàn bộ nhân lực chuyên lát đá của thị trấn, đang nện bùngp bùngp xuống những viên đá từng bị cọc lên để dựng cột trang trí—khi người gác ngục đã sập cửa cái lại và hậm hực tự nhốt mình bên trong với đám tù nhân. Thế nhưng, khi tôi bước đi trên vòng tròn ghi dấu vết của những con ngựa gỗ đã rời đi trên quảng trường, miên man suy ngẫm về việc một số con ngựa gỗ thường để lại dấu vết trên những lối đi công cộng trong bao lâu, và chúng khó bị xóa nhòa đến nhường nào, thì mắt tôi lại được chào đón bởi một cảnh tượng đẹp mắt. Tôi nhìn thấy bốn nhân nam đang trầm tư sải bước cùng nhau trên Quảng trường ngập tràn ánh nắng, rõ ràng không phải người của thị trấn này, và mang trên mình một vẻ lãng tử phiêu bạt kiểu công dân toàn cầu, chẳng thuộc về bất cứ thị trấn nào. Người thì mặc bộ đồ vải bạt trắng, người đội mũ lưỡi trai khoác áo blouse, kẻ thứ ba mặc chiếc áo khoác quân sự cũ, người thứ tư mặc một bộ cánh kỳ quái trông như thể được may lại từ những chiếc ô cũ rách. Tất cả đều đi những đôi giày bám đầy bụi đất. Tim tôi đập rộn ràng; bởi vì trong bốn nhân nam ấy, dẫu không mày không sắc diện, tôi đã nhận ra bốn thành viên của Gia đình P. Salcy. Dẫu cằm râu xanh rì và đã mất đi nét láng mịn thanh xuân vốn được tạo ra bởi thứ ở xứ Albion gọi là ‘Cạo râu kiểu Whitechapel’ (và thực chất là phấn trắng được trét một cách khéo léo lên quai hàm bằng lòng bàn tay), tôi vẫn nhận ra họ. Khi tôi đang đứng ngắm nhìn, từ khoảng sân của một quán rượu bình dân bỗng bước ra người mẹ hiền Ma Mère kính yêu, với câu nói: ‘Súp đã dọn xong rồi!’; câu nói khiến thành viên mặc bộ đồ vải bạt phấn khích đến mức khi tất cả bọn họ chạy ào vào để thưởng thức, anh ta đi bét bảng, vừa nhún nhảy vừa thọc hai tay vào túi quần vải bạt một cách góc cạnh theo kiểu chú hề Pierrot. Liếc nhanh xuống sân, hình ảnh cuối cùng tôi thấy về anh ta là anh ta đang ghé mắt nhìn qua khung cửa sổ (chắc là để ngắm nồi súp) trên một chân.

Tràn ngập niềm vui thích đó, chẳng bao lâu sau tôi rời khỏi thị trấn, hoàn toàn không mảy may mơ tưởng rằng vận may của mình vẫn còn tiếp nối. Nhưng những điều tuyệt vời hơn vẫn còn đang chờ phía trước. Tôi lên một chuyến tàu chật ních những toa hạng ba, đầy ắp những thanh niên trẻ tuổi (được canh chừng cẩn mật) vừa bốc phải những lá thăm xui xẻo trong đợt tòng quân vừa qua, đang trên đường đến một thị trấn đồn trú nổi tiếng của Pháp, nơi phần lớn nguyên liệu thô quân sự được nhào nặn thành binh lính. Tại nhà ga, họ đã ngồi tụm lại với nhau trong những bộ trang phục vải thô màu xanh đã sờn rách, kẹp những bọc đồ nhỏ nghèo nàn dưới nách, phủ đầy bụi đất và đủ loại bùn đất của nước Pháp; hầu hết bọn họ lòng trĩu nặng buồn đau, nhưng vẫn cố tỏ ra can trường, vỗ ngực hô vang những câu hò vè chỉ vì một lý do cỏn con nhất; những tâm hồn vui tươi nhất thì vác trên vai nửa ổ bánh mì đen được xiên qua cây gậy đi đường của họ. Trên suốt dọc đường đi, người ta có thể nghe thấy giọng họ vang lên ở mọi nhà ga, hát đồng ca sai điệu một cách cuồng nhiệt và ra điều vui vẻ tột độ. Tuy nhiên, chỉ một lát sau, họ bắt đầu ngưng hát, thay vào đó là những tiếng cười giòn giã tự nhiên, thỉnh thoảng hòa lẫn trong tiếng cười ấy là tiếng sủa của một chú chó. Giờ thì, tôi phải xuống tàu trước điểm đến của họ, và vì chặng dừng đó của đoàn tàu đi kèm với vô số tiếng kèn thổi, tiếng chuông reo và những lời thông báo về việc các lữ khách phải làm gì và không được làm gì để đến được điểm đến của mình, nên tôi có dư dả thời gian để đi lên phía đầu sân ga ngắm nhìn lần cuối những tân binh của mình, những kẻ đang thò đầu ra khỏi cửa sổ và cười lớn như những đứa trẻ đang vui sướng. Lúc đó tôi mới nhận ra rằng một chú chó xù lớn có chiếc mũi hồng, kẻ từng là bạn đồng hành trên chuyến hành trình và là nguyên nhân mang lại tiếng cười cho họ, đang đứng bằng hai chân sau chào kiểu nhà binh ở mép ngoài cùng của sân ga, sẵn sàng chào từ giã khi đoàn tàu chuyển bánh. Chú chó xù này đội một chiếc mũ Kepi quân sự (khỏi phải nói thêm là đội lệch hẳn sang một bên che khuất một mắt), mặc chiếc áo khoác quân sự nhỏ và mang đôi xà cạp trắng đúng quy chuẩn. Nó mang theo một khẩu súng hỏa mai nhỏ và một thanh lê nhỏ, đứng chào kiểu nhà binh với tư thế hoàn hảo, con mắt không bị che khuất dán chặt vào người chủ hoặc sĩ quan chỉ huy đang đứng cạnh nó. Kỷ luật của nó tuyệt vời đến mức, khi đoàn tàu chuyển động, và nó nhận được những lời chào tạm biệt từ các tân binh cùng với một cơn mưa tiền xu centimes, vài đồng trong số đó đập trúng chiếc mũ Kepi và có xu hướng làm nó mất tập trung, nhưng nó vẫn đứng vững như bàn thạch tại vị trí của mình cho đến khi đoàn tàu khuất dạng. Sau đó, nó trao trả vũ khí cho sĩ quan chỉ huy, tháo mũ Kepi bằng cách dùng chân trước chà lên nó, hạ xuống bốn chân khiến bộ quân phục trông vô cùng kệch cỡm dưới bầu trời cao rộng, rồi chạy tung tăng khắp sân ga trong đôi xà cạp trắng, vẫy đuôi tít mù. Tôi chợt nghĩ rằng con chó xù này còn ranh mãnh hơn thế, và rằng nó thừa biết các tân binh kia sẽ chẳng thể nào vượt qua các bài tập hay rũ bỏ bộ quân phục dễ dàng như nó; vừa ngẫm ngẫm nghĩ nghĩ điều đó trong đầu vừa lục tìm trong túi mấy đồng tiền lẻ để thưởng cho nó, tôi vô tình hướng ánh mắt về phía gương mặt của vị sĩ quan chỉ huy của nó, và bàng hoàng nhận ra gã Thợ tạo nét mặt chính là ngài Đại tá của chú chó quân khuyển! Dẫu đó chẳng phải là con đường dẫn đến Algeria, mà hoàn toàn ngược lại, vị Đại tá của chú chó xù quân đội hóa ra lại là Thợ tạo nét mặt trong một chiếc áo blouse sẫm màu, với một bói đồ nhỏ đung đưa trên vai ở đầu một chiếc cán ô, đang thò tẩu thuốc ra hút trong lúc hắn và chú chó xù bước đi trên con đường bí ẩn của họ.