Tôi đã chia tay người bạn nhỏ ấy vào khoảng bốn giờ sáng, lúc anh xuống tàu tại Arras và được tiếp đón bởi hai vị linh chức đội mũ chóp rộng đang chờ sẵn ở nhà ga, trông y hệt một bầy quạ đen mang dáng dấp điểu cầm. Người đồng hương và tôi tiếp tục đi Paris; anh bạn thỉnh thoảng lại khai sáng cho tôi bằng một danh sách dài dặc những nỗi bất bình trầm trọng về chuyện đi lại trên đường sắt Pháp: mà thề có Chúa chứng giám, điều nào cũng mới mẻ đối với tôi, dù tôi có thừa kinh nghiệm đi tàu hỏa ở Pháp chẳng kém gì bất kỳ lữ khách phiêu lưu nào. Tôi đã để mặc anh lại nhà ga (bởi anh đinh ninh, mặc cho mọi lời giải thích và can ngăn, rằng vé gửi hành lý chính là vé hành khách), đang cãi lý một cách hết sức gay gắt với nhân viên trực ban rằng tự thân anh chính là bốn kiện hành lý nặng chừng ấy kilôgam — cứ như thể anh là Cassim Baba vậy! Tôi đã tắm rửa, ăn sáng và đang thong thả dạo bước trên những bến sông rực rỡ ánh dương. Mối bận tâm trong các suy ngẫm của tôi là câu hỏi liệu có phải bản chất và tự nhiên của vạn vật vốn dĩ là thế — như một trường phái người Anh nào đó dường như vẫn nghĩ — rằng một Thủ đô cứ phải bị bẫy sập và nô dịch thì mới có thể trở nên tươi đẹp: đúng lúc ấy, tôi ngẩng đầu lên và nhận ra đôi chân mình, cũng lang thang như tâm trí, đã đưa tôi đến trước nhà thờ Đức Bà.
Nói cách khác, nhà thờ Đức Bà đang hiện ra trước mắt tôi, nhưng ngăn giữa chúng tôi là một khoảng không gian rộng lớn và quang đãng. Chỉ ít lâu trước đây thôi, tôi từng rời khỏi khoảng đất ấy khi nó còn bị che kín bởi những tòa nhà san sát; thế mà giờ đây, nó đã được giải tỏa để dọn đường cho một kỳ quan mới mẻ nào đó mang dáng dấp của một con Đường, Quảng trường, Hoa viên, Đài phun nước công cộng, hay gom cả bốn thứ ấy vào một. Chỉ duy nhất cái Nhà xác nhỏ bé bỉ ổi, đang lủi thủi bên bờ sông và chẳng mấy chốc sẽ bị phá bỏ, vẫn còn nằm lại đó, trông vô cùng hổ thẹn với chính mình và tỏa ra một vẻ độc ác tột cùng. Tôi vừa liếc qua người quen cũ này thì trông thấy một đám rước bồng bềnh đang vòng ra phía trước nhà thờ Đức Bà, lướt qua bệnh viện lớn. Trông đoàn rước phảng phất nét gì đó giống như tuồng Masaniello, với những tấm màn sọc phấp phới ở giữa, và họ đang nhún nhảy vòng quanh nhà thờ một cách hết sức rôm rả.
Tôi đang tự đoán mò xem đây là một đám cưới của giới lao động mặc áo blouse, hay một lễ rửa tội, hay một dịp vui gia đình nào đó mà tôi sẽ đứng xem cho đến cùng, thì chợt nhận ra qua những lời bàn tán của dòng người đang ào ào vượt qua tôi rằng đó là một Xác chết đang được đưa đến nhà xác. Vốn chưa từng tình cờ chứng kiến cảnh tượng khai mạc này bao giờ, tôi liền tự biến mình thành một người mặc áo blouse và cũng hớt hải chạy vào nhà xác cùng với tất cả mọi người. Hôm ấy là một ngày vô cùng lầy lội, chúng tôi đã mang theo một lượng lớn bùn đất vào trong, và đoàn rước chầm chậm tiến vào ngay sát gót chân chúng tôi lại mang theo ngần ấy thứ bùn lợn cợn nữa. Đoàn rước đang ở trong tâm trạng phấn khởi tột độ, bao gồm toàn những kẻ nhàn rỗi đã đi theo chiếc cáng có màn che từ điểm xuất phát của nó, cùng với tất cả lực lượng tăng viện mà họ thu nạp được dọc đường. Họ đặt chiếc cáng xuống chính giữa nhà xác, rồi hai người Nhân viên lớn tiếng thông báo rằng tất cả chúng tôi đều được ‘mời’ ra ngoài. Lời mời này càng trở nên khẩn thiết, nếu không muốn nói là kém phần nịnh bợ, bởi chúng tôi bị đẩy hất ra ngoài và những cánh cổng gấp liền bị đóng sập khóa chặt lại trước mặt.
Những ai chưa từng thấy nhà xác, có thể hình dung nó một cách hoàn toàn chính xác qua một nhà để xe lát đá tồi tàn, có thể đi vào từ phố qua một bộ cổng gấp; bên trái nhà để xe, chiếm trọn chiều rộng của nó, là một ô cửa kính khổ lớn sát mặt đất thường thấy ở bất kỳ tiệm thợ may hay tiệm vải lớn nào ở London; bên trong cửa kính, trên hai dãy mặt phẳng nghiêng, là những gì nhà để xe có thể trưng bày; treo lơ lửng phía trên, tựa như những chiếc nhũ đá méo mó rủ xuống từ vòm hang, là vô số quần áo — y phục của những thây ma đã qua và được chôn cất tại nhà trưng bày của nhà để xe này.
Chúng tôi đã vô cùng phấn khích khi thấy các Nhân viên cởi áo khoác và xắn tay áo lên, ngay khi đoàn rước tiến đến. Trông họ ra dáng làm ăn chuyên nghiệp một cách đầy hứng thú. Bị tống cổ ra ngoài con phố lầy lội, giờ đây chúng tôi trở nên thèm khát đến cuồng dại muốn biết tất cả mọi chuyện về nó. Là sông ngòi, súng lục, dao găm, tình yêu, cờ bạc, cướp bóc, thù hận, bao nhiêu nhát đâm, bao nhiêu viên đạn, còn tươi hay đã phân hủy, tự sát hay án mạng? Chen chúc dính chặt vào nhau, tất cả cùng trân trân nhìn nhau với cái cổ rướn về phía trước, chúng tôi tuôn ra những câu hỏi này cùng hàng trăm câu hỏi tương tự khác. Một cách vô hình, người ta bắt đầu rỉ tai nhau rằng vị thợ nề cao gầy da sạm vàng đằng kia nắm rõ mọi sự tình. Liệu vị thợ nề cao gầy da sạm vàng ấy, đang bị một làn sóng người mới dồn ép vào, có nhã ý chia sẻ hay không? Chẳng qua chỉ là một cụ già khốn khổ, đi dọc con phố bên dưới một trong những công trình xây dựng mới, bị một hòn đá rơi trúng đầu và ngã xuống chết ngay tại chỗ. Tuổi tác của cụ? Lại một làn sóng nữa ập vào người thợ nề cao gầy da sạm vàng, rồi làn sóng của chúng tôi tràn lên rồi vỡ òa, và rốt cuộc cụ ở bất kỳ độ tuổi nào từ sáu mươi lăm đến chín mươi.
Một ông già thì chẳng có gì là to tát: hơn thế nữa, chúng tôi vốn mong ông thiệt mạng do bàn tay con người — chính ông hoặc người khác: vế sau thì đáng hoan nghênh hơn — nhưng niềm an ủi của chúng tôi là trên người ông chẳng có lấy một manh mối nào để nhận dạng, và người thân của ông buộc phải tìm kiếm ông ở nơi này. Biết đâu họ vẫn đang dọn cơm chờ ông về thì sao? Chúng tôi rất thích điều đó. Những ai trong chúng tôi có mang theo khăn tay liền lôi ra chậm rãi, mãnh liệt và miệt mài hỉ mũi, rồi nhét phắt khăn vào ngực áo blouse. Số khác không có khăn tay thì tự giải tỏa tâm trí đang căng thẳng tột cùng của mình bằng cách quẹt hoặc lau miệng thật lâu vào ống tay áo. Một gã đàn ông có vầng trán dị hình u ám — một thợ làm chì trắng nhiễm độc, đánh giá qua sắc da ngả xanh của hắn, cùng một thứ mùi vị bại liệt phảng phất quanh người — liền ngoạm lấy cổ áo khoác và cắn ngấu nghiến với vẻ thèm thuồng. Vài phụ nữ đoan trang kéo đến vòng ngoài của đám đông, sẵn sàng lao vào nhà cái nhà xác tồi tàn khi có cơ hội; trong số đó, một bà mẹ trẻ xinh đẹp, làm bộ cắn ngón trỏ của đứa con trai nhỏ, cứ giữ nguyên ngón tay giữa đôi môi hồng hào để tiện bề hướng dẫn nó chỉ trỏ vào chốn trưng bày. Trong khi đó, mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía tòa nhà, và tụi đàn ông chúng tôi đứng chờ với một sự quyết tâm cứng rắn và kiên định:—phần lớn với hai khoanh tay trước ngực. Quả nhiên, đó là khung cảnh công cộng duy nhất ở Pháp mà đôi mắt lữ hành này từng thấy, nơi đám đông đang chờ đợi không chịu xếp hàng theo thứ tự en queue. Nhưng chẳng có lấy một chút trật tự bài bản nào ở đây; chẳng có gì ngoài sự quyết tâm chung là phải lao nhao chen lấn cho bằng được, kèm theo thái độ hằn học với dăm tên nhóc con đã trèo lên hai trụ đá cạnh bản lề cửa cổng, với mưu đồ nhào vô ngay khi cánh cửa vừa xoay chuyển.
Giờ thì chúng áp sát xoay chuyển, và chúng tôi nhào lên! Sức ép khổng lồ, kèm theo một vài tiếng hét thất thanh từ hàng đầu. Rồi vài tiếng cười cợt, dăm lời biểu lộ sự chán nản, sức ép cũng chùng xuống và cơn tranh giành lắng dịu.—Không có ông già ở đó.
‘Nhưng các vị còn muốn gì nữa chứ?’ Nhân viên gác cổng điềm đạm lý luận, ngó ra từ ô cửa nhỏ của mình. ‘Kiên nhẫn nào, kiên nhẫn chứ! Chúng tôi đang làm toilettes cho ngài ấy, thưa các quý ông. Ngài ấy sẽ được trưng bày chốc nữa thôi. Cần phải tiến hành theo đúng nguyên tắc chứ. Việc trang điểm cho ngài ấy đâu phải làm cái vèo là xong ngay. Ngài ấy sẽ được đưa ra đúng lúc, thưa các quý ông, đúng lúc thôi.’ Và thế là lão lùi vào trong, vừa nhả khói vừa vung vẩy cánh tay trần về phía khung cửa, ngụ ý rằng: ‘Trong lúc chờ đợi, xin mời tự giải trí với những kỳ quan khác. May mắn thay, Viện bảo tàng hôm nay không hề trống trải.’
Ai mà ngờ được sự thất thường của công chúng lại có thể hiển hiện ngay cả tại nhà xác? Thế mà nó lại hiện hữu rành rành ngay trong dịp ấy. Ba món hàng từng được ưa chuộng gần đây, vốn đang thu hút lực lượng hùng hậu khi chiếc cáng lần đầu tiên xuất hiện lững thững vòng qua góc nhà thờ lớn, giờ đây đã thất sủng hoàn toàn đến mức chẳng có ai ngoài hai đứa bé gái (một đứa đang chỉ cho con búp bê xem) thèm liếc mắt nhìn lấy một cái. Thế nhưng nhân vật chính trong ba món ấy, kẻ nằm ở hàng đầu, đã chịu một vết thương nham nhở ở thái dương bên trái; và hai kẻ còn lại ở hàng sau, hai cái xác chết đuối nằm sóng đôi với phần đầu hơi nghiêng về phía nhau một chút, dường như đang thì thầm bàn tán về điều đó. Quả thật, hai kẻ ở hàng sau trông có vẻ lén lút và (với cái vẻ sưng phồng của chúng) ranh mãnh như muốn sát hại kẻ ở hàng trước đến nỗi thật khó lòng tin rằng cả ba chưa từng chạm mặt nhau trong đời, và chỉ là những kẻ đồng hành ngẫu phận sau khi chết. Dù đây có phải là tâm lý chung hay chỉ là cảm giác của riêng gã lữ khách đi nữa, thì không thể chối cãi rằng đám đông đã tụ tập lại đông nghịt chỉ trong vòng mười phút. Thế nhưng giờ đây, đám công chúng đồng bóng ấy lại quay lưng với họ, thậm chí còn thản nhiên tì khuỷu tay lên thanh chắn ngoài cửa sổ, giũ sạch bùn trên giày, rồi còn tranh thủ mồi lửa và mượn lửa hút tẩu thuốc.
Nhân viên gác cổng lại bước ra từ ô cửa của mình. ‘Lại một lần nữa, thưa các quý ông, các vị được mời—’ Chẳng cần đến lời mời nào thêm nữa. Màn lao ra đường diễn ra chớp nhoáng. Toilettes đã xong. Ông già sắp được đưa ra.
Lần này, sự hứng khởi đã dâng cao đến mức không tài nào dung thứ cho lũ nhóc trên trụ đá nữa. Gã thợ làm chì trắng sát nhân liền chồm tới túm lấy một thằng bé đang trèo lên và lôi xệch nó xuống đất trong tiếng hoan hô rào rào của đám đông. Dù chen chúc chật ních, chúng tôi vẫn kịp tự kết thành từng nhóm—nhóm trò chuyện mà không hề tách rời khỏi khối người—để bàn tán về ông già. Những đối thủ của lão thợ nề cao gầy da sạm vàng bắt đầu xuất hiện, và một lần nữa sự thất thường của đám đông lại tái diễn. Những đối thủ này thu hút được lượng thính giả và được lắng nghe một cách ngấu nghiến; và trong khi họ vốn chỉ thu nhặt thông tin từ chính lão thợ nề cao gầy nọ, thì giờ đây những thành viên xí xọn trong đám đông lại tranh thủ ra oai truyền đạt kiến thức ngược lại cho lão ta. Bị trải nghiệm xã hội này biến thành một gã bất mãn chai sạn và cay độc, lão thợ nề trừng trừng nhìn nhân loại, và rõ ràng đang nung nấu trong lồng ngực ước vọng giá như toàn bộ đám người có mặt ở đây được đổi chỗ cho ông già đã khuất. Và rồi thính giả bỗng trở nên lơ đễnh, mọi người giật mình chồm tới trước trước một tiếng động nhỏ, một ngọn lửa cuồng nộ bùng lên trong mắt công chúng, và những kẻ đứng sát cổng bắt đầu đấm thình thình vào cánh cửa đầy kiên nhẫn, cứ như thể họ thuộc giống người ăn thịt đồng loại và đang đói ngấu vậy.
Lại một lần nữa bản lề kẽo kẹt quay, và chúng tôi lao vào. Một màn chen lấn hỗn loạn diễn ra một lúc trước khi gã lữ khách đơn độc chen được vào hàng đầu của cái tổng số ấy. Thật kỳ lạ khi thấy biết bao sự hừng hực và náo động lại sục sôi quanh một cụ già gầy gò, tóc trắng tội nghiệp, nay đã yên nghỉ ngàn thu. Nét mặt cụ bình thản và không hề bị biến dạng, khi nằm ngửa ra đó—do bị đánh vào phía sau đầu và ngã dúi về phía trước—và phảng phảng vài giọt nước mắt đã tuôn ra từ đôi mắt nhắm nghiền, đọng lại ướt đẫm trên khuôn mặt. Sự tò mò của lữ khách, sau cái liếc nhìn thỏa mãn, liền hướng sang đám đông đang xô đẩy ở hai bên và phía sau: tự hỏi không biết liệu người ta có thể đoán ra, chỉ từ biểu cảm của những khuôn mặt ấy thôi, rằng họ đang chiêm ngưỡng cảnh tượng gì không. Sự khác biệt về biểu cảm chẳng có bao nhiêu. Có chút ít lòng trắc ẩn, nhưng không nhiều, và phần lớn mang sắc thái vị kỷ — tựa như đang tự nhủ, ‘Liệu ta, một kẻ khốn cùng như ta, rồi sẽ trông thảm hại thế này khi giờ phút ấy điểm đến!’ Có nhiều hơn vẻ trầm ngâm suy tư và tò mò thầm kín, kiểu như ‘Gã đó ta vốn ghé mặt và có mối thù vặt; liệu trông hắn có ra thế này không, nếu có ai đó—không tiện nêu tên—vô tình cho hắn một cú đánh?’ Có cái nhìn chằm chằm đầy vẻ lang sói vào đối tượng, trong đó gã thợ làm chì trắng sát nhân nổi bật lên hẳn. Và còn có một ánh nhìn trống rỗng, vô mục đích và phổ biến hơn nhiều đối với nó — giống như đang ngắm tượng sáp mà không có mục lục trong tay, chẳng biết phải ứng xử ra sao. Nhưng tất cả những biểu cảm ấy đều đồng điệu ở chỗ chúng mang chung một nét ngầm ẩn là đang ngắm nhìn một thứ không thể nhìn lại mình. Sự chú ý của lữ khách vừa đúc kết được điều kỳ lạ này thì bỗng một luồng xô đẩy mới từ ngoài đường dồn tới, kẹp chặt lấy anh một cách đầy nhục nhã, rồi đẩy thẳng anh vào vòng tay (lại được xắn tay áo) của gã Nhân viên đang đứng hút thuốc trước cửa, vừa nhả khói vừa trả lời các câu hỏi với một vẻ điềm tĩnh đáng khen là không hề kiêu ngạo dù đang nắm chức vị cao. Nhắc đến chuyện kiêu ngạo, thiết tưởng cũng nên lưu ý rằng người ta khó lòng tránh khỏi cảm giác người cư ngụ duy nhất ban đầu ở hàng đầu đang mang vẻ khinh miệt sức hút chính đáng của cụ già tội nghiệp; trong khi hai kẻ ở hàng thứ hai lại có vẻ hả hê trước sự thất sủng của đối tượng từng được ái mộ này.
Thong thả dạo bước quanh khu vườn của Tháp St. Jacques de la Boucherie, rồi chẳng mấy chốc lại đứng trước Hôtel de Ville, tôi sực nhớ đến một cái nhà xác lộ thiên hoang vắng nào đó mà tôi tình cờ ghé qua ở London, vào một ngày mùa đông giá rét năm 1861, và nơi ấy lúc bấy giờ xa lạ đối với tôi cứ như thể tôi tìm thấy nó ở tận Trung Hoa vậy. Vào chập tối của một buổi chiều mùa đông khi những người châm đèn đang bắt đầu thắp sáng các con phố từ sớm hơn dự định, bởi màn đêm đang buông xuống nhanh chóng và dày đặc, tôi đang đi bộ từ vùng quê ở phía bắc công viên Regent’s Park — lạnh giá cứng đơ và vắng lặng — thì thấy một chiếc xe cab Hansom trống không phóng vụt đến trạm gác ở Gloucester-gate, và người đánh xe với vẻ mặt vô cùng hoảng hốt gọi với người gác cổng ở đó: anh ta nhanh chóng với lấy một chiếc sào dài trên cây, và được người đánh xe tóm lấy gọn ghẽ, liền nhảy phắt lên bậc ngồi của chiếc ghế nhỏ, thế là chiếc Hansom lộc cộc lao vút qua cổng, phi nước đại trên con đường băng giá. Tôi vừa chạy theo vừa theo dõi, dù không nhanh bằng nên khi tới chiếc cầu kênh bên phải, gần lối tắt đi Chalk Farm, chiếc Hansom đã dừng hẳn, con ngựa thở hồng hộc bốc khói ngùn ngụt, chiếc sào dài nằm bất động trên mặt đất, còn người đánh xe và nhân viên gác công viên đang đứng nhìn xuống qua lan can cầu. Nhìn xuống theo, tôi thấy nằm trên con đường kéo thuyền một người phụ nữ với khuôn mặt ngửa lên hướng về phía chúng tôi, đã chết độ một hai ngày, tuổi độ dưới ba mươi theo tôi đoán, ăn mặc tồi tàn trong trang phục màu đen. Đôi chân bắt chéo hờ hững ở cổ chân, và mái tóc sẫm màu hất ngược hết ra khỏi khuôn mặt, như thể đó là hành động cuối cùng của đôi bàn tay tuyệt vọng, đang xõa tung trên mặt đất. Bám đầy xung quanh cô là nước và những mảng băng vỡ rớt ra từ tạp dã của y phục, văng tung tóe lúc thi thể được vớt lên. Viên cảnh sát vừa vớt cô lên và gã hàng rong đi ngang qua đã giúp đỡ anh ta, đang đứng gần cái xác; gã hàng rong với cái nhìn chằm chằm mà tôi ví như đang đứng ở phòng triển lãm tượng sáp không có mục lục; còn viên cảnh sát thì đang nhìn sang đống đồ đạc của mình với dáng vẻ cứng nhắc và điềm tĩnh đầy chuyên nghiệp, ngóng về hướng sắp có người khiêng cáng tới mà anh đã sai người đi gọi. Thảm hại làm sao, buồn bã làm sao, đầy rẫy vẻ bí ẩn làm sao, cảnh tượng về người chị em thân thương của chúng tôi vừa khuất núi nơi đây! Một chiếc sà lan trôi tới, phá vỡ lớp băng trôi nổi và sự tĩnh mịch, do một người phụ nữ cầm lái. Gã đàn ông dắt con ngựa kéo sà lan thờ ơ với cái xác đến mức những móng guốc chà đạp đã vướng cả vào mái tóc, và dây kéo tàu đã móc vào làm lệch đầu cô, trước khi tiếng thét kinh hoàng của chúng tôi kịp kéo hắn ta túm lấy dây cương. Nghe tiếng động ấy, người phụ nữ lái tàu ngẩng lên nhìn chúng tôi trên cầu với vẻ khinh bỉ vô tận, rồi lại nhìn xuống thi thể với biểu cảm tương tự — cứ như thể thi thể ấy được tạo nặn từ một hình hài khác biệt với mụ, từng mang những nỗi niềm đam mê khác, từng bị quăng quật bởi những cơ may khác, từng có một bản tính bị kéo lê xuống nơi trầm luân — mụ bèn điều khiển con tàu hất văng một vệt bùn nhão nhoét về phía cái xác rồi lướt qua.
Một trải nghiệm tốt đẹp hơn, nhưng cũng thuộc loại nhà xác, nơi sự tình cờ đã may mắn giúp tôi có chút ít đóng góp hữu ích, chợt hiện về trong trí nhớ khi tôi rảo bước qua đại lộ Boulevard de Sébastopol để tiến về những khung cảnh rực rỡ hơn của Paris.
Sự việc xảy ra, tính ra cũng tầm hai mươi lăm năm về trước. Hồi đó tôi chỉ là một gã lữ khách trẻ tuổi khiêm nhường, rụt rè và thiếu kinh nghiệm. Đã bao ánh dương và ngọn gió nhuộm nâu rám da thịt tôi trong nghề này, nhưng đó là những ngày tháng thư sinh nhợt nhạt của tôi. Khi vừa ký hợp đồng thuê một căn nhà tại một giáo khu đô thị trứ danh nào đó — một căn nhà mà lúc bấy giờ đối với tôi tựa như một Biệt thự Gia đình Hạng nhất đáng sợ, gánh trên vai những trọng trách nặng nề — tôi liền trở thành con mồi của một gã Beadle (Lại dịch vụ thị trấn). Tôi đoán chắc gã Beadle đã chộp được khoảnh khắc tôi bước ra hay bước vào, và hẳn đã nhận thấy tôi lảo đảo dưới sức nặng của sự uy nghi bản thân. Hoặc giả hắn đã nấp dưới đống rơm khi tôi tậu con chiến mã đầu tiên (trong cái sân chuồng xinh xắn gắn liền với căn Biệt thự Gia đình Hạng nhất ấy), và khi người bán hàng thốt lên một câu độc đáo lúc dắt nó ra cho tôi kiểm tra, vừa giật tấm vải phủ vừa vỗ vào mông nó: ‘Nào, thưa Ngài! Kia là một con Ngựa đấy!’ Và khi tôi hào hứng thốt lên: ‘Anh muốn bán nó giá bao nhiêu?’, rồi lúc người bán tâng bốc: ‘Chỉ sáu mươi ghin-ghê thôi, nếu là bán cho ngài,’ và khi tôianh dũng đáp lại: ‘Sao lại không quá sáu mươi với tôi cơ chứ?’ Rồi khi hắn bồi cho một câu chết điếng: ‘Bởi vì thề có linh hồn và thể xác tôi, nó phải đáng giá bảy mươi ghin-ghê đối với bất kỳ ai sành sỏi về món này — nhưng ngài thì không.’—Ý tôi là, gã Beadle hẳn đã ẩn nấp đâu đó dưới đống rơm khi thảm họa đó giáng xuống đầu tôi, hoặc hắn đã nhận ra tôi quá non và non dại để có thể vác nổi cái Biệt thự Gia đình Hạng nhất theo cái kiểu từng trải. Dù thế nào đi nữa, gã Beadle đã làm đúng điều mà Nỗi Buồn từng làm với chàng thanh niên trong bài Thơ Bi thương của Gray — hắn đã chấm phá tôi là của riêng hắn. Và cách mà gã Beadle thực hiện điều đó như thế này: hắn triệu tập tôi làm Bồi thẩm đoàn trong các cuộc Điều tra của Giảo nghiệm tử thi do hắn quản hạt.
Trong cơn hoảng loạn đầy sốt sắng ban đầu, tôi liền tìm đến ‘để tìm sự an toàn và cứu trợ’—giống như những mục đồng khôn ngoan ở miền Bắc nọ, vốn trước đó chẳng có chút lý do gì để tin vào cậu thanh niên Norval, nên đã vô cùng thận trọng không hề khởi xướng cái ý tưởng mạo hiểm là tin vào cậu ta — một chủ nhà thâm trầm. Người thâm sâu này tiết lộ rằng gã Beadle đang tính toán chuyện tôi sẽ bỏ tiền ra mua chuộc hắn; hối lộ hắn để hắn không triệu tập tôi; và rằng nếu tôi chịu đến tham dự cuộc Điều tra với một tinh thần phấn khởi, và bày tỏ sự hăng hái đối với nhánh công việc phục vụ đất nước này, thì gã Beadle sẽ nhụt chí và tự khắc từ bỏ trò chơi.
Tôi xốc lại tinh thần, và lần tới khi gã Beadle xảo quyệt triệu tập, tôi đã đến. Gã Beadle ngẩn ngơ trông ngớ ngẩn nhất mà tôi từng thấy khi tôi hô lớn tên mình; và sự bối rối của hắn đã tiếp cho tôi dũng khí để đi đến cùng.
Chúng tôi được triệu tập để điều tra về cái chết của một đứa trẻ nhỏ xíu như con mọt. Vẫn là câu chuyện bi đát muôn thuở ấy. Liệu người mẹ đã phạm tội nhẹ là che giấu việc sinh con, hay cô ta đã phạm tội nặng hơn là sát hại đứa trẻ, đó chính là câu hỏi mà chúng tôi được yêu cầu giải đáp. Chúng tôi buộc phải khép cô ta vào một trong hai tội danh ấy.
Cuộc Điều tra diễn ra ngay tại nhà tế thế của giáo khu, và tôi vẫn còn nguyên vẹn ấn tượng sống động rằng mình được các đồng nghiệp trong bồi thẩm đoàn chào đón như một thành viên vô tích sự hết chỗ nói. Thêm nữa, trước khi chúng tôi bắt đầu, một tay môi giới vừa mới lừa gạt tôi một vố đau điếng vụ mua một cặp bàn đánh bài, lại tỏ ra là kẻ ủng hộ sự nghiêm minh của pháp luật ở mức độ cao nhất. Tôi nhớ chúng tôi ngồi trong một thứ phòng họp ban quản trị, trên những chiếc ghế bọc lông ngựa vuông vức to đến mức tôi tự hỏi chúng được làm ra cho giống người Patagon nào nữa; và hơn thế nữa, một gã thợ mai táng đã nhét danh thiếp vào tay tôi ngay giữa lúc bầu không khí luân lý đang tươi mới râm ran vì vừa tuyên thệ xong, giới thiệu hắn là ‘một cư dân mới chuyển đến giáo khu, và có vẻ sắp có một gia đình trẻ.’ Vụ việc sau đó được vị Quan tòa điều tra trình bày với chúng tôi, và rồi chúng tôi lục tục đi xuống lầu — do gã Beadle mưu mô dẫn đường — để diện kiến cái xác. Kể từ ngày đó cho tới tận bây giờ, dáng hình tội nghiệp bé nhỏ được khoác lên cái danh xưng pháp lý vang dội ấy vẫn nằm ở đúng một chỗ và với quang cảnh y hệt thế, trong suy nghĩ của tôi. Nằm trong một thứ hầm mộ chuyên dùng để kho chứa các cỗ quan tài của giáo khu, và giữa một Bức tranh toàn cảnh hoàn hảo gồm những cỗ quan tài đủ mọi kích cỡ, thi thể được trải trên một chiếc hộp; người mẹ đã nhét nó vào chiếc hộp của mình — chính chiếc hộp này — gần như ngay lúc nó vừa sinh ra, và nó đã bị phát hiện ngay ở đó. Nó đã mổ khám, rồi được khâu lại tươm tất, và nhìn từ góc độ đó, nó trông hệt như một con thú nhồi bông. Nó nằm trên một tấm vải trắng tinh sạch, bên cạnh là dăm ba dụng cụ phẫu thuật, và nhìn từ góc độ ấy, trông hệt như tấm vải đang được ‘bày biện’ để vị Khổng Lồ chuẩn bị vào bàn ăn. Chẳng có gì đáng sợ ở mảnh vỡ ngây thơ tội nghiệp ấy, và nó chỉ đòi hỏi một thủ tục ngắm nhìn mang tính hình thức. Thế là, chúng tôi nhìn một lão ăn mày đang đi lại đo đạc giữa các cỗ quan tài bằng cây thước dây, cứ như lão ta là một mẫu vật Tự Đo Lường; rồi chúng tôi nhìn nhau; rồi chúng tôi bảo dẫu sao thì nơi này cũng được quét vôi trắng tinh tươm; và rồi khả năng trò chuyện của chúng tôi với tư cách một Bồi thẩm đoàn Anh quốc liền chững lại, vị Chánh án liền cất giọng: ‘Ổn cả chứ, các quý ông? Quay lại thôi, ngài Beadle!’
Cô gái khốn khổ tội nghiệp đã hạ sinh đứa trẻ này chỉ cách đó vài ngày, và đã phải cọ rửa những bậc thềm cửa ướt át lạnh lẽo ngay sau đó, đã được đưa ra trước mặt chúng tôi khi chúng tôi quay lại những chiếc ghế bọc lông ngựa của mình, và cô đã hiện diện suốt buổi thủ tục. Bản thân cô cũng được xếp cho một chiếc ghế lông ngựa, vì cơ thể đang vô cùng yếu ớt và bệnh tật; và tôi nhớ cách cô quay sang bấu víu vào mụ y tá vô cảm đi kèm, người trông hệt như tượng trưng trên mũi tàu của một chiếc thuyền nghèo hèn, và cách cô giấu khuôn mặt cùng những tiếng nấc và dòng nước mắt vào bờ vai thô kệch ấy. Tôi cũng nhớ cả sự cay nghiệt của mụ chủ nhà đối với cô (cô là một nữ gia nhân làm đủ mọi việc), và sự cố chấp tàn nhẫn mà món Đức Hạnh ấy dùng để dệt chặt thêm sợi dây chứng cứ của mình bằng cách bện nó vào với sợi dây phán xét nghiêm khắc nhất. Bị tổn thương sâu sắc bởi tiếng khóc tỉ tê thê lương đến não nột của cô gái mồ côi hoàn toàn bơ vơ, thứ không hề ngớt suốt cả buổi điều tra, tôi lấy hết can đảm để hỏi nhân chứng này một hai câu, với hy vọng mong manh sẽ nhận được câu trả lời có thể xoay chuyển vụ án theo hướng có lợi. Mụ ta đã làm cho chiều hướng ấy ít có lợi nhất có thể, nhưng nó cũng mang lại chút ít tác dụng, và vị Quan tòa điều tra, người vô cùng kiên nhẫn và nhân hậu (ông chính là cố ông Wakley), liền liếc về phía tôi một cái nhìn đầy khích lệ mạnh mẽ. Sau đó, chúng tôi có lời testimony của vị bác sĩ đã tiến hành khám nghiệm, cùng những xét nghiệm thông thường về việc liệu đứa trẻ có sinh ra còn sống hay không; nhưng ông ta lại là một vị bác sĩ rụt rè, lú lẫn, hóa ra bối rối và mâu thuẫn, không chịu nói thế này, chẳng dám xác nhận thế kia, và gã môi giới vô tì vết đã lấn át hoàn toàn ông ta, thế là phe chúng tôi lại trượt lùi về vạch xuất phát. Tuy nhiên, tôi lại thử lần nữa, và vị Quan tòa điều tra lại tiếp tục hậu thuẫn tôi, khiến tôi mãi mãi về sau này vẫn mang ơn ông và đến tận bây giờ vẫn khắc ghi ký ức về ông; và chúng tôi đã vớt vát được một bước ngoặt thuận lợi khác, từ một nhân chứng nào đó, một thành viên trong gia đình có thành kiến nặng nề với kẻ tội đồ; và tôi nghĩ chúng tôi đã gọi vị bác sĩ quay trở lại; và tôi biết chắc vị Quan tòa điều tra đã đúc kết lại phần nghiêng về phe chúng tôi, và rằng tôi cùng các huynh đệ người Anh của mình đã quay đầu bàn bạc về phán quyết, để rồi tự đẩy mình vào muôn vàn khốn đốn với những chiếc ghế bọc da to lớn và gã môi giới. Ở giai đoạn đó của vụ án, tôi đã nỗ lực hết sức một lần nữa, bởi tôi tin chắc mình có lý do chính đáng; và cuối cùng chúng tôi đã đưa ra phán quyết nhẹ tội là chỉ che giấu việc sinh con; và sinh linh khốn khổ bơ vơ ấy, kẻ vừa được đưa ra ngoài trong lúc chúng tôi nghị án, khi được dẫn trở lại để nghe tuyên án, liền quỵ sụp xuống đầu gối trước mặt chúng tôi với những lời khẩn khoản rằng chúng tôi đã đúng — những lời khẩn khoản thuộc hàng cảm động nhất mà tôi từng nghe trong đời — rồi ngất lịm đi và được khiêng ra ngoài.
(Trong cuộc trò chuyện riêng tư sau khi mọi chuyện đã hạ màn, vị Quan tòa điều tra đã chỉ cho tôi thấy những lý do dưới góc độ của một bác sĩ phẫu thuật được đào tạo bài bản, vì sao ông nhận thấy việc đứa trẻ có thể hít thở được dăm ba hơi là điều bất khả thi ngay cả trong những hoàn cảnh thuận lợi nhất, chứ đừng nói đến trường hợp rất mập mờ về việc liệu nó có thực sự từng thở hay không; điều này bắt nguồn từ việc phát hiện ra một số dị vật trong khí quản, hoàn toàn không thể dung hợp với việc duy trì sự sống dẫu chỉ qua vài khoảnh khắc.)
Khi cô gái đau đớn cùng cực ấy thốt lên những lời khẩn khoản cuối cùng đó, tôi đã nhìn thấy khuôn mặt cô, và nó hoàn toàn đồng điệu với giọng nói tan nát cõi lòng đầy tuyệt vọng của cô, vô cùng xúc động. Quả thực nó chẳng gây ấn tượng với tôi bởi bất kỳ nét đẹp nào, và nếu có kiếp sau tôi có vô tình nhìn thấy lại nó, tôi sẽ chỉ nhận ra nhờ vào sự trợ giúp của một giác quan hay trí tuệ hoàn toàn mới mẻ nào đó mà thôi. Thế nhưng hình ảnh ấy đã hiện về trong giấc ngủ của tôi đêm đó, và tôi đã ích kỷ xua tan nó theo cách hiệu quả nhất mà tôi có thể nghĩ ra. Tôi đã yêu cầu dành cho cô sự chăm sóc đặc biệt hơn trong nhà giam, thuê luật sư biện hộ cho cô khi cô ra hầu tòa tại Old Bailey; và bản án dành cho cô rất khoan hồng, lịch sử cùng hạnh kiểm của cô đã chứng minh rằng phán quyết đó là hoàn toàn đúng đắn. Khi làm chút ít việc cỏn con cho cô ấy, tôi nhớ mình đã nhận được sự giúp đỡ tử tế từ một vị chức sắc nhân hậu nào đó mà tôi đã cất công tìm gặp — nhưng vị chức sắc ấy là ai thì tôi đã quên bén từ lâu — người mà tôi đoán có mặt với tư cách công vụ tại cuộc Điều tra.
Tôi xem đây là một trải nghiệm lữ hành vô cùng đáng nhớ, bởi điều tốt đẹp này lại xuất phát từ một gã Beadle. Và theo sự hiểu biết, thông tin và niềm tin tốt nhất của tôi, đó cũng là điều tốt đẹp duy nhất từng xuất phát từ một gã Beadle kể từ khi gã Beadle đầu tiên đội chiếc mũ sừng trâu lên đầu.
