Nhân dịp phải giải quyết ít công việc với một luật sư có văn phòng tại một dãy nhà đầy vẻ tự sát ở Gray’s Inn, tôi tiện thể dạo một vòng quanh quảng trường rộng lớn của thành trì U sầu ấy, và nhân những cảnh trí rất đỗi tâm đắc xung quanh, tôi ôn lại những trải nghiệm của mình về các khu phòng cho thuê.
Đương nhiên, tôi bắt đầu từ dãy phòng tôi vừa rời khỏi. Đó là một tầng trên của một cầu thang mục nát, với một căn gác xép hoặc vách ngăn bí ẩn ở chiếu nghỉ bên ngoài, trông có vẻ hơi giống buồng tàu hay khoang chứa than của tàu hơi nước hơn là cái gì khác, và được sơn màu đen sì. Đã nhiều năm tháng bụi bặm trôi qua kể từ khi cái tủ khóa của lão Davy Jones này được dùng vào bất cứ việc gì, và suốt cả khoảng thời gian trong ký ức của những người còn sống, nó đã bị khóa then cài ổ. Tôi không sao định hình nổi ban đầu nó vốn dùng để chứa than, chứa tử thi, hay làm chỗ cất giấu tạm thời những món đồ “hôi của” do các bà giặt là lượm lặt được; nhưng tôi nghiêng về giả thiết cuối. Nó cao ngang ngực, thường đóng vai trò như một điểm tựa để những bị cáo có gia cảnh sa sút ngả lưng và trầm ngâm, khi họ mang theo niềm hy vọng hão huyền là đến để cố gắng dàn xếp nợ nần mà không cần tiền — trong hoàn cảnh đầy điềm gối ấy, thường thì vị luật sư mà họ muốn gặp lại rất bận rộn, và họ cứ la cà ngoài cầu thang trong một khoảng thời gian đáng kể. Tựa vào cái vách ngăn đối diện ấy, theo một cách cục kỳ vô lý, cánh cửa ngoài mang dáng vẻ mộ phần của văn phòng vị luật sư (cũng một màu đen kịt) cứ đứng mai phục trong bóng tối, nửa mở nửa khép suốt cả ngày.
Căn hộ của viên luật sư gồm có ba phòng: một phòng hẹp dài như miếng bánh cắt lát, một phòng tối như cái xé, và một phòng xéo xẹo hình cái nêm. Phòng hẹp dành cho hai cậu nhân viên phươc việc, phòng tối là chỗ ngự trị của sếp lớn, còn phòng hình nêm thì dành cho giấy tờ lạc lõng, mấy cái giỏ đựng trò chơi cũ ở quê gửi lên, một chiếc chậu rửa mặt, và mô hình một cái bếp lò tàu thủy có bằng sáng chế từng được đem trưng bày tại Tòa án Tổng trấn vào đầu thế kỷ hiện tại trong một đơn xin lệnh cấm ngăn chặn hành vi vi phạm bản quyền. Vào khoảng chín giờ rưỡi mỗi sáng các ngày trong tuần, cậu nhân viên trẻ hơn trong hai người (người mà tôi có lý do để tin là kẻ dẫn đầu xu hướng ở Pentonville về khoản tẩu thuốc và áo sơ mi) thường cọ cọ chìa khóa cửa văn phòng cho rơi bớt bụi vào cái vách ngăn hoặc tủ khóa kể trên; và chiếc chìa khóa của cậu ta bám bụi đến mức độ phi thường, lại giữ lại cái sự thừa thãi đó kỹ đến nỗi, vào những ngày hè hiếm hoi khi có một tia nắng chiếu lên chiếc tủ khóa ngay trước mặt tôi, tôi đã nhận xét rằng cái bộ mặt vô hồn của nó hằn sâu những vết trông như bệnh giời leo hoặc bệnh đậu mùa kiểu Bramah.
Dãy phòng này (như tôi dần phát hiện ra, khi tôi có những dịp bồn chồn phải đến hỏi han hoặc để lại lời nhắn sau giờ làm việc) nằm dưới sự quản lý của một phụ nữ tên là Sweeney, có vóc dáng giống hệt một chiếc ô gia đình cũ: nhà của bức tường chắn trong một con hẻm thuộc Gray’s Inn-lane, và khi cần, mụ ta thường được gọi vào lối đi của cái chốn khuê phòng đó từ một xưởng lao động lân cận nào đó, nơi có đặc tính kỳ lạ là truyền cho bộ mặt mụ một vẻ đỏ lựng vì viêm nhiễm. Bà Sweeney thuộc dòng dõi những mụ giặt là chuyên nghiệp, và là tác giả của một tập bản thảo đáng chú ý mang tựa đề ‘Sổ tay của bà Sweeney,’ từ đó người ta có thể thu thập được rất nhiều thông tin thống kê kỳ thú về giá cả đắt đỏ cùng công dụng ít ỏi của xà phòng, xà bông, cát, củi và những mặt hàng tương tự. Tôi đã tự thêu dệt nên một truyền thuyết trong đầu — và do đó tôi tin nó với sự cố chấp tột cùng — rằng cố ông Sweeney từng là một phu khuân vác dưới quyền của Hội đồng Tôn quý Gray’s Inn, và để đền đáp cho những cống hiến lâu năm và quý giá của ông, bà Sweeney đã được bổ nhiệm vào chức vụ hiện tại của mình. Bởi vì, dù chẳng có chút nhan sắc nào, tôi đã quan sát thấy người phụ nữ này thể hiện một sức hút kỳ lạ đối với tâm lý của những lão phu khuân vác lớn tuổi (đặc biệt là dưới vòm cổng, trong các góc khuất và lối đi), mà tôi chỉ có thể quy cho việc mụ ta là một thành viên của hội đoàn ấy nhưng lại không cạnh tranh với họ. Tất cả những gì cần nói về dãy phòng này coi như đã đủ, khi tôi bổ sung thêm rằng nó nằm trong một ngôi nhà đôi lớn ở quảng trường Gray’s Inn, đã xuống cấp trầm trọng, và chiếc cổng ngoài được trang trí một cách gớm ghiếc bằng một số tàn tích bằng đá, trông giống như bức tượng bán thân, thân mình và các chi nhánh đã bị chặt rời của một vị thẩm phán đã hóa đá.
Quả thực, tôi nhìn chung Gray’s Inn như một trong những cơ quan chán chường nhất làm bằng gạch vữa mà con người từng biết đến. Liệu có gì thê lương hơn cái Quảng trường cằn cỗi của nó, Sa mạc Sahara của ngành luật, với những khu nhà trọ lợp ngói cổ kính xấu xí, những ô cửa sổ bẩn thỉu, những tấm biển Cho Thuê, Cho Thuê, những trụ cửa khắc chữ trông như bia mộ, cái cổng điên rồ mở ra con hẻm nhơ nhớp, lối đi cau có chấn song sắt trông như nhà tù dẫn vào tòa nhà Verulam, những gã phu khuân vác râu đỏ mốc meo mang biển quan tài nhỏ và chẳng hiểu sao lại đeo tạp dề, cái vẻ ngoài khô khan, cứng nhắc, trơ xương của cả đống rác bụi ấy? Khi những chuyến hành trình phi thương mại của tôi hướng đến chốn ảm đạm này, niềm an ủi của tôi chính là tình trạng xiêu vẹo của nó. Trí tưởng tượng hả hê ngắm nhìn thời điểm mà các bậc cầu thang sẽ sụp đổ hoàn toàn — chúng đang mòn dần thành thứ bột bốc mùi khó chịu hằng ngày, nhưng chưa sụp đổ hẳn — khi vị thẩm phán già dòng dõi lải nhải cuối cùng của thời xưa cũ được đưa ra khỏi cửa sổ tầng trên bằng Thang Cứu Hỏa, và chở thẳng tới Trại tế thần Holborn; khi cậu nhân viên cuối cùng đã viết xong bản thảo trên tấm da cừu cuối cùng đằng sau vết nước bắn cuối cùng trên ô cửa sổ vấy bùn cuối cùng, thứ mà suốt cả năm lầy lội, đã bị bêu riếu đến mức chẳng còn ai nhận ra ở Gray’s Inn-lane. Khi ấy, một con mương nhỏ nhếch nhác với cỏ dại mọc lùm xùm và một cái máy bơm ở trong đó, nằm giữa quán cà phê và Quảng trường Nam, sẽ hoàn toàn bị bỏ mặc cho loài mèo và chuột, chứ không còn bị chia sẻ đế chế như bây giờ giữa lũ động vật ấy với một vài gã biped vô sự vụ — chắc chắn được gọi vào Ngành Luật bởi tiếng nói của những linh hồn lừa dối, vì chẳng phàm nhân nào cần đến họ ở đó — những kẻ đang liếc xuống, với đôi mắt được tráng men kỹ hơn cả ô cửa kính, từ những căn phòng ảm đạm và thiếu sinh khí của chúng ta. Khi ấy, lối đi hướng Tây Bắc, nay nằm dưới một dãy cột tối tăm thấp lè tè nơi vào mùa hè ruồi nhặng từ các cửa sổ bán văn phòng phẩm cứ lao thẳng vào mắt người phàm, sẽ bị tắc nghẽn bởi rác rưởi và may mắn trở nên không thể qua lại được. Khi ấy, những khu vườn nơi thảm cỏ, cây cối và sỏi đá mang một thứ đồng phục pháp lý màu đen, mọc um tùm, và những người hành hương sẽ đến Gorhambury để ngắm tượng đài của Bacon lúc ngài ngồi, chứ không đến đây (thực ra họ hiếm khi làm vậy) để xem ngài từng đi dạo ở đâu. Khi ấy, tóm lại, người bán ấn phẩm định kỳ lâu năm sẽ ngồi một mình trong cái súp-de bé xíu như cái chuồng phía sau Cổng Holborn, giống như lão Marius nặng nề giữa những hoang tàn Carthage, kẻ đã đè nặng lên hàng tỷ tỷ phép so sánh.
Có thời kỳ trong sự nghiệp phi thương mại của mình, tôi rất hay lui tới một dãy phòng khác ở quảng trường Gray’s Inn. Chúng là thứ mà người ta vẫn quen gọi là ‘phòng tầng áp mái,’ và tất cả đồ ăn thức uống mang vào đó đều nhiễm một mùi vị giống như gác mái. Tôi từng biết một hộp gan ngỗng Strasbourg còn nguyên tem nguyên kiện mới mang thẳng từ tiệm của Fortnum and Mason đến, đã thấm đẫm cái mùi gác mái ấy xuyên qua lớp đĩa sứ, và bị ngấm sâu tận lõi của hạt nấm truffle bên trong trong vòng ba phần tư tiếng đồng hồ. Tuy nhiên, đây chưa phải là nét kỳ lạ nhất của những căn phòng ấy; điều đó nằm ở niềm tin chắc như đinh đóng cột của người bạn quý mến Parkle của tôi (người thuê phòng) rằng chúng rất sạch sẽ. Dù đó là một ảo tưởng bẩm sinh, hay do bà giặt là Miggot truyền cho hắn, tôi không bao giờ dò ra được. Nhưng tôi tin chắc hắn sẵn sàng lên giàn ho vì vấn đề đó. Số là chúng bẩn đến mức tôi có thể in rõ mồn một hình dáng cơ thể mình lên bất kỳ món đồ nội thất nào chỉ bằng cách nằm ngả ngốn trên đó vài phút; và việc tự in hình mình lên khắp các phòng — nếu tôi được phép dùng từ đó — từng là một trò tiêu khiển riêng tư của tôi. Đó là lượng phát hành lớn nhất mà tôi từng có. Những lúc khác, tôi vô tình làm rung rèm cửa trong lúc đang say sưa trò chuyện với Parkle, và những con côn trùng đang giãy giụa vốn dĩ màu đỏ và chắc chắn không phải bọ rùa, liền r่วง xuống mu bàn tay tôi. Thế nhưng Parkle vẫn sống trong cái phòng áp mái đó nhiều năm trời, tin tưởng mù quáng cả thể xác lẫn tâm hồn vào cái sự thật rằng chúng rất sạch sẽ. Hắn thường nói, mỗi khi được chúc mừng về chỗ ở đó: ‘Chà, chúng không giống các phòng cho thuê ở một điểm, các anh biết đấy; chúng rất sạch.’ Đồng thời, hắn ôm ấp một ý nghĩ mà hắn không bao giờ giải thích nổi, rằng bà Miggot có họ hàng gì đó với Giáo hội. Khi tâm trạng cực kỳ phấn khởi, hắn tin rằng một người chú đã khuất của bà từng là một Khoản giám mục; khi hắn ốm yếu uể oải, hắn tin rằng anh trai của bà từng là một Phó tế. Tôi và bà Miggot (mụ ta là một phụ nữ có vẻ bề ngoài lịch sự) có mối quan hệ khá tâm sự, nhưng tôi chưa bao giờ thấy mụ cam kết khẳng định rõ ràng nào về vấn đề đó; mụ chỉ nhận vơ một sự gắn bó với Giáo hội bằng cách làm ra vẻ, mỗi khi nhắc đến, như thể sự liên tưởng ấy đánh thức Quá khứ đang ngủ quên và có tính chất cá nhân sâu sắc. Có thể chính niềm tin đáng yêu của Parkle vào những ngày tháng huy hoàng hơn của bà Miggot đã truyền cảm hứng cho người bạn của tôi sự hoang tưởng về các căn phòng, nhưng hắn chưa bao giờ dao động dù chỉ một giây trong lòng trung thành với nó, mặc dù hắn đã đầm mình trong bùn nhơ suốt bảy năm trời.
Hai trong số các cửa sổ của những căn phòng này nhìn xuống khu vườn; và chúng tôi đã cùng nhau ngồi ở đó rất nhiều buổi tối mùa hè, nói rằng nơi này thật dễ chịu, và bàn luận về bao nhiêu điều. Nhờ mốiâm tình với căn phòng áp mái đó, tôi mang ơn ba trong số những ấn tượng cá nhân sống động nhất của mình về sự cô độc của đời sống trong các khu phòng cho thuê. Chúng sẽ xuất hiện ngay sau đây, theo thứ tự: thứ nhất, thứ hai, và thứ ba.
Thứ nhất. Người bạn ở Gray’s Inn của tôi, có lần bị thương ở một chân, và vết thương trở nặng bị viêm nhiễm nghiêm trọng. Không biết việc hắn đổ bệnh, tôi đang trên đường đến thăm hắn như thường lệ vào một buổi tối mùa hè, thì vô cùng ngạc nhiên khi bắt gặp một con vắt lanh lẹ ở Field-court, Gray’s Inn, có vẻ như đang trên đường đến Tây Luân Đôn. Vì con vắt đi một mình, và tất nhiên không thể giải thích hoàn cảnh của mình, ngay cả khi nó có nhã ý muốn làm thế (điều mà trông nó chẳng có vẻ gì là muốn), tôi liền bước qua nó và đi tiếp. Quẹo qua góc quảng trường Gray’s Inn, tôi kinh ngạc đến tột độ khi lại gặp một con vắt khác — cũng đi một mình hoàn toàn, và cũng đang tiến về hướng Tây, dù với mục đích kém quả quyết hơn. Ngẫm nghĩ về hoàn cảnh kỳ lạ này, và cố gắng nhớ xem mình đã từng đọc được ở đâu, trong Tạp chí Triết học hay bất kỳ công trình Lịch sử Tự nhiên nào, về sự di cư của loài vắt, tôi leo lên khu phòng áp mái, bước qua chuỗi cửa ngoài đóng kín thê lương của các văn phòng và một vài căn phòng trống trải nằm xen kẽ giữa vùng cao vời vợi đó với mặt đất. Bước vào phòng của bạn tôi, tôi thấy hắn đang nằm ngửa, giống như vị thần Prometheus bị trói buộc, với một gã phu khuân vác hoàn toàn mất trí đứng hầu thay vì con Kền kền: kẻ bất lực này tỏ ra yếu đuối và sợ hãi, và (bạn tôi giải thích với tôi trong cơn thịnh nộ tột cùng) đã cố gắng suốt mấy tiếng đồng hồ để gắn vắt lên chân hắn mà đến nay mới chỉ gắn được hai con trong tổng số hai mươi con. Chính sự hoảng loạn của kẻ Bất hạnh này giữa một miếng vải ẩm mà hắn dùng để đặt lũ vắt cho chúng tươi tỉnh lại, và những lời nguyền rủa đầy giận dữ của bạn tôi rằng ‘Gắn chúng vào chứ, đồ ngốc!’, đã giải thích cho hiện tượng kỳ lạ mà tôi vừa gặp phải: nhất là khi hai mẫu vật đẹp đẽ lúc đó đang bò ra cửa, trong khi một cuộc nổi dậy toàn diện của phần còn lại đang diễn ra trên bàn. Sau một hồi, những nỗ lực chung của chúng tôi đã đơm hoa kết trái, và khi lũ vắt nhả ra và đã lấy lại tinh thần, chúng tôi cẩn thận nhốt chúng vào một cái bình đựng rượu. Nhưng tôi không bao giờ nghe thêm tin tức gì về chúng nữa, ngoại trừ việc tất cả đã biến mất vào sáng hôm sau, và anh chàng nhân viên ngoài trời của hãng Bickle, Bush and Bodger ở tầng trệt đã bị một sinh vật nào đó không rõ danh tính cắn và hút máu. Chúng chưa bao giờ ‘bám’ lấy bà Miggot, mụ giặt là; nhưng tôi vẫn luôn nuôi dưỡng niềm tin rằng mụ vô tình mang theo vài con trên người, cho đến khi chúng dần dần tìm được lối thoát riêng trong cuộc đời.
Thứ hai. Cùng trên một cầu thang với người bạn Parkle của tôi, và ở cùng một tầng, có một vị luật sư hành nghề ở nơi khác và dùng những căn phòng đó làm nơi sinh sống. Trong ba bốn năm trời, Parkle chỉ biết đến sự tồn tại của hắn chứ không thực sự quen biết, nhưng sau khoảng thời gian ngắn ngủi suy ngẫm vốn dĩ rất Anh quốc ấy, họ bắt đầu trò chuyện. Parkle chỉ trao đổi lời qua tiếng lại với hắn trên phương diện cá nhân, chứ không biết gì về cách làm ăn hay gia thế của hắn. Hắn là một kẻ hay la cà phố phường, nhưng lúc nào cũng đi một mình. Chúng tôi thường nhận xét với nhau rằng dù hay chạm mặt hắn ở các rạp hát, phòng hòa nhạc và những nơi công cộng tương tự, hắn luôn thui thủi một mình. Thế nhưng hắn không phải là kẻ u sầu, và rất có khiếu trò chuyện; đến mức đôi khi vào buổi tối, hắn ngậm điếu xì gà, đứng nửa trong nửa ngoài phòng của Parkle, bàn luận về các vấn đề thời sự hàng giờ liền. Những lúc ấy, hắn thường úp mở rằng mình có bốn điều phiền lòng về cuộc đời; thứ nhất, nó bắt con người ta lúc nào cũng phải lên dây cót đồng hồ; thứ hai, Luân Đôn quá nhỏ; thứ ba, vì thế mà nó thiếu đi sự đa dạng; thứ tư, có quá nhiều bụi bặm trong đó. Quả thực, có quá nhiều bụi trong chính những căn phòng phai tàn của hắn, đến mức chúng làm tôi liên tưởng đến một ngôi mộ cổ, được trang trí sẵn với dự cảm tiên tri cho thời đại hiện tại, vừa mới được khai quật sau khi bị chôn vùi vài ngàn năm. Vào một buổi tối mùa thu khô ráo, oi ả lúc chập tối, người đàn ông này, lúc đó đã bước sang tuổi năm mươi lăm, ghé vào phòng Parkle theo kiểu la cà quen thuộc, miệng ngậm xì gà như mọi khi, và nói: ‘Tôi sắp ra khỏi thành phố đây.’ Vì hắn chẳng bao giờ rời khỏi thành phố, Parkle liền nói: ‘Ồ vậy sao! Cuối cùng cũng đi à?’ ‘Ừ,’ hắn đáp, ‘cuối cùng thì cũng đi. Chứ con người ta biết làm gì đây? Luân Đôn nhỏ quá! Cứ đi về phía Tây là gặp Hounslow. Đi về phía Đông là tới Bow. Đi về phía Nam thì có Brixton hoặc Norwood. Đi về phía Bắc thì không tài nào thoát khỏi Barnet. Rồi sự đơn điệu của tất cả các con phố, phố, phố — và của tất cả các con đường, đường, đường — và bụi bặm, bụi bặm, bụi bặm!’ Nói xong, hắn chúc Parkle buổi tối tốt lành, nhưng rồi lại quay vào và nói, tay cầm chiếc đồng hồ: ‘Ôi, tôi thực sự không thể tiếp tục lên dây cót cái đồng hồ này hết lần này đến lần khác được nữa; anh giữ giùm tôi nhé.’ Thế là Parkle cười và nhận lời, rồi người đàn ông đó rời khỏi thành phố. Người đàn ông ấy ở lại ngoại thành lâu đến mức hộp thư của hắn bị nhét nghẹt cứng, không thể nhét thêm bức thư nào vào được nữa, và chúng bắt đầu được gửi ở phòng túc trực rồi chất đống ở đó. Cuối cùng, bác trưởng quản quyết định, sau khi bàn bạc với viên quản lý, dùng chìa khóa vạn năng để ngó vào căn phòng và cho chúng hưởng chút gió trời. Khi ấy, người ta phát hiện ra hắn đã treo cổ tự vẫn vào khung giường, và để lại mảnh giấy viết tay sau đây: ‘Tôi thích được chính người hàng xóm kiêm người bạn của tôi (nếu anh ấy cho phép tôi gọi như vậy), H. Parkle, Esq., cắt thừng thả xuống hơn.’ Đó là hồi kết cho việc thuê phòng của Parkle. Hắn dọn ngay vào nhà trọ ở.
Thứ ba. Trong lúc Parkle còn sống ở Gray’s Inn, và bản thân tôi đang phi thương mại chuẩn bị bước chân vào ngành luật — việc mà ai cũng biết, được thực hiện bằng cách khoác lên mình một chiếc áo choàng sờn rách trong một căn phòng đựng thức ăn bởi một bà già mắc bệnh giời leo và phù thũng kinh niên, và trong bộ dạng trang trọng đó, nuốt vội một bữa tối tồi tàn cùng một nhóm bốn người, trong đó mỗi cá nhân đều nghi kỵ ba người còn lại — tôi muốn nói là, trong khi những chuyện đó diễn ra, có một cụ già nọ sống trong một tòa án thuộc khu Temple, là một tay sành sỏi và mê mẩn rượu vang đỏ port. Ngày nào ông cũng dùng bữa tối ở câu lạc bộ, nốc một hai chai rượu port, rồi mỗi đêm lại trở về Temple và chui vào giường trong căn phòng cô quạnh của mình. Chuyện này cứ tiếp diễn nhiều năm không thay đổi, cho đến một đêm nọ, trên đường về nhà, ông bị đột quỵ, ngã lăn ra và rách một vết sâu trên đầu, nhưng rồi phần nào tỉnh lại và mò mẫm trong bóng tối để tìm cửa. Khi được phát hiện sau đó trong trạng thái đã chết, những vết tay của ông hằn khắp phòng đã chứng tỏ rõ ràng rằng ông đã làm như vậy. Chuyện này xảy ra vào đúng đêm Giáng sinh, và ngay phía trên căn hộ của ông là một thanh niên trẻ tuổi có những cô em gái và những người bạn trẻ ở quê lên, cậu tổ chức cho họ một buổi tiệc nhỏ vào đêm đó, trong đó họ chơi trò Bịt mắt bắt dê. Để trò chơi thêm phần hào hứng, họ chỉ chơi dưới ánh lửa bập bùng; và có lúc, khi tất cả đang lặng lẽ xột xoạt rón rén di chuyển, còn người bị bịt mắt đang cố lần mò tìm cô em gái xinh xắn nhất (điều mà tôi không hề trách cậu ta), thì bỗng có tiếng ai đó kêu lên: Kìa! Chắc lão ở dưới nhà đang tự chơi bịt mắt bắt dê một mình tối nay kìa! Họ lắng nghe, và nghe thấy tiếng ai đó ngã dúi dụi và va vấp vào đồ đạc, tất cả liền cười vang trước trò đùa đó rồi tiếp tục cuộc chơi, còn vui vẻ và vô tư hơn bao giờ hết. Thế đấy, hai trò chơi về sự sống và cái chết hoàn toàn khác biệt ấy đã diễn ra song song, trong sự bịt mắt của số phận, tại hai dãy phòng cho thuê.
Đó là những câu chuyện, khi đến tai tôi, đã thấm nhuần trong tôi từ lâu một cảm giác mạnh mẽ về sự cô đơn của những căn phòng cho thuê. Có một minh họa kỳ quái với ý nghĩa tương tự được tin tưởng tuyệt đối bởi một gã kỳ lạ nay đã qua đời, người mà tôi từng quen khi chưa bước vào tuổi khôn ngoan theo luật định, dù tôi đã dấn thân vào con đường phi thương mại.
Đây là một kẻ, dù mới chỉ chừng ba mươi tuổi, đã nếm trải sự đời qua nhiều thân phận xung đột nhau — từng là sĩ quan trong một trung đoàn Nam Mỹ cùng nhiều thứ kỳ quặc khác — nhưng chẳng đạt được thành tựu gì đáng kể trong bất kỳ lĩnh vực nào, và đang ngập trong nợ nần phải trốn tránh. Hắn thuê một căn phòng ảm đạm nhất ở Lyons Inn; tuy nhiên, tên của hắn không được treo trên cửa hay cột cửa, mà thay vào đó là tên của một người bạn đã qua đời ngay tại căn phòng đó và đã để lại cho hắn toàn bộ đồ đạc. Câu chuyện bắt nguồn từ đống đồ đạc ấy, và nội dung đại loại như sau: — Hãy gọi vị chủ nhân cũ của dãy phòng, người có cái tên vẫn còn gắn trên cửa và cột cửa, là ông Testator.
Ông Testator thuê một dãy phòng ở Lyons Inn khi trong tay chỉ có nhõn chút ít đồ đạc nghèo nàn cho phòng ngủ và chẳng có gì cho phòng khách. Ông đã sống qua mấy tháng mùa đông trong hoàn cảnh đó, và thấy nó thật trống trải và lạnh lẽo. Một đêm nọ, đã qua nửa đêm, khi ông đang ngồi viết bài và vẫn còn đống công việc dang dở phải hoàn thành trước khi đi ngủ, ông phát hiện ra mình đã hết sạch than. Ông có than ở dưới nhà, nhưng chưa bao giờ xuống tầng hầm; tuy nhiên, chìa khóa tầng hầm nằm trên bệ lò sưởi, và nếu ông xuống mở cửa mà chìa khóa vừa khít, ông hoàn toàn có quyền cho rằng số than dưới căn hầm đó là của mình. Còn về bà giặt là của ông, mụ ta sống giữa những chiếc xe chở than và những người chèo thuyền sông Thames — bởi vì thời đó vẫn có những người chèo thuyền Thames — trong một cái hang chuột vô danh nào đó bên bờ sông, dọc theo những con ngõ và hẻm ở bên kia đường Strand. Còn bất kỳ ai khác có thể gặp hoặc ngáng đường ông ư, Lyons Inn lúc đó đang mơ màng, say xỉn, ủy mị, ủ rũ, cờ bạc, suy tính về chuyện chiết khấu hoặc gia hạn hối phiếu — dù ngủ hay thức, ai lo việc nấy. Ông Testator cầm chiếc sọt đựng than trên một tay, cây nến và chìa khóa trên tay kia, rồi bước xuống những căn hầm ngầm tăm tối nhất của Lyons Inn, nơi tiếng xe cộ về đêm ngoài đường vang lên ầm ầm như sấm, và tất cả các đường ống dẫn nước trong vùng đều có vẻ như đang mắc nghẹn câu “Amen” của Macbeth ở cổ họng và đang cố gắng khạc nó ra. Sau khi mò mẫm hết chỗ nọ đến chỗ kia qua những cánh cửa thấp tè vô ích, cuối cùng ông Testator cũng đến được một cánh cửa có chiếc ổ khóa gỉ sét mà chìa khóa của ông mở vừa khít. Mở được cửa ra với bao khó khăn, thò đầu nhìn vào, ông không thấy than đâu, mà chỉ thấy một đống đồ đạc hỗn độn. Hoảng sợ trước sự xâm nhập vào tài sản của người khác này, ông lại khóa cửa lại, tìm đến căn hầm của chính mình, xúc đầy sọt than rồi quay trở lên lầu.
Nhưng đống đồ đạc mà ông vừa nhìn thấy cứ trượt trên những chiếc bánh xe chạy qua chạy lại trong tâm trí ông không ngừng nghỉ, khi vào cái giờ lạnh buốt lúc năm giờ sáng, ông ngả lưng lên giường. Ông đang cực kỳ cần một chiếc bàn để viết, và một chiếc bàn được đóng riêng để viết chính là món đồ đạc nằm ở vị trí tiền cảnh trong đống đồ lộn xộn đó. Khi bà giặt là ngoi lên từ cái hang của mụ vào buổi sáng để đun nước pha trà, ông một mực khéo léo lái câu chuyện sang vấn đề tầng hầm và đồ đạc; nhưng hai ý niệm đó rõ ràng chẳng có chút liên hệ nào trong đầu mụ. Khi mụ rời đi và ông ngồi ăn sáng, nghĩ về đống đồ đạc, ông chợt nhớ lại tình trạng gỉ sét của chiếc ổ khóa, và suy luận rằng đống đồ đạc đó hẳn đã được cất giữ trong hầm từ rất lâu rồi — có lẽ đã bị lãng quên — chủ nhân chết rồi chăng? Sau khi suy đi tính lại vài ngày, trong khoảng thời gian đó ông chẳng khai thác được gì từ Lyons Inn về đống đồ đạc, ông đâm ra liều lĩnh và quyết định mượn chiếc bàn đó. Đêm hôm đó, ông đã làm vậy.
Ông chưa dùng chiếc bàn được bao lâu thì quyết định mượn thêm một chiếc ghế bành; chưa dùng ghế được bao lâu thì ông lại hạ quyết tâm mượn một cái tủ sách; rồi một chiếc đi văng; rồi một tấm thảm trải sàn và thảm chùi chân. Đến lúc đó, ông cảm thấy mình đã ‘dấn thân quá sâu vào chuyện mượn đồ,’ đến mức mượn tất cả cũng chẳng tệ hơn là bao. Thế là, ông mượn tất cả và khóa chặt cửa hầm vĩnh viễn. Ông vẫn luôn khóa nó lại sau mỗi lần ghé thăm. Ông đã khuân từng món đồ một trong đêm khuya thanh vắng, và suy cho cùng, cảm thấy mình tội lỗi chẳng khác nào một tên trộm xác chết chuyên nghiệp. Mọi món đồ đều phủ một lớp lông tơ xanh rì khi được mang vào phòng, và ông đã phải đánh bóng lại chúng trong khi Luân Đôn đang chìm trong giấc ngủ, theo một cách đầy sát khí và tội lỗi.
Ông Testator sống trong những căn phòng được trang bị đầy đủ đồ đạc đó hai ba năm hoặc hơn thế nữa, và dần dần tự lừa dối bản thân rằng đống đồ đạc đó là của chính mình. Đó là tâm trạng thoải mái của ông khi vào một đêm nọ, muộn màng, có tiếng bước chân leo lên cầu thang, và một bàn tay khua khoát trên cửa phòng ông để tìm chiếc gõ cửa, rồi một tiếng gõ sâu thẳm và trang nghiêm vang lên suýt nữa đã làm chiếc lò xo trong ghế bành của ông phóng bật ông ra ngoài; vì nó mang lại hiệu quả ngay lập tức đến mức ấy.
Cầm cây nến trên tay, ông Testator ra mở cửa và thấy ở đó một người đàn ông vô cùng gầy gò và cao kều; một gã còng lưng; một người có đôi vai rất cao, lồng ngực rất hẹp và chiếc mũi đỏ chót; một gã trông ra vẻ quý tộc sa cơ. Hắn quấn một chiếc áo khoác đen dài đã sờn chỉ, cài đằng trước bằng ghim băng nhiều hơn cúc áo, và kẹp chặt dưới nách một chiếc ô không có cán, hệt như đang thổi kèn túi. Hắn cất tiếng: ‘Xin phép làm phiền ông, nhưng ông có thể cho tôi biết—’ rồi khựng lại; đôi mắt hắn dán chặt vào một vật gì đó bên trong phòng.
‘Tôi có thể cho ông biết cái gì?’ ông Testator hỏi, nhận ra sự khựng lại của hắn với nỗi hoảng hốt dâng trào.
‘Xin lỗi ông,’ kẻ lạ mặt nói, ‘nhưng — đây không phải là điều tôi định hỏi — tôi có nhìn thấy ở trong đó bất kỳ tài sản nhỏ nào thuộc về tôi không?’
Ông Testator đang ng و p l ừp lắp bắp rằng mình không hề hay biết — thì vị khách đã lách qua người ông, bước thẳng vào phòng. Ở đó, theo một cách kỳ quái đến mức làm máu trong người ông Testator đông cứng lại, hắn lần lượt kiểm tra, đầu tiên là chiếc bàn viết, và nói: ‘Của tôi;’ tiếp đến là chiếc ghế bành, và nói: ‘Của tôi;’ rồi đến chiếc tủ sách, và nói: ‘Của tôi;’ rồi lật một góc thảm lên, và nói: ‘Của tôi!’ tóm lại, hắn săm soi từng món đồ đạc từ dưới tầng hầm một cách lần lượt, và thốt lên: ‘Của tôi!’ Càng về cuối cuộc kiểm tra này, ông Testator càng nhận ra rằng hắn đã ngấm đẫm hơi men, và thứ men đó chính là rượu gin. Hắn không hề lảo đảo vì rượu gin, dù là trong cách nói năng hay dáng đi; nhưng hắn cứng đờ vì rượu gin ở cả hai phương diện.
Ông Testator đang ở trong một tình trạng tồi tệ khủng khiếp, bởi vì (theo như cách ông dựng lại câu chuyện) những hậu quả có thể xảy ra từ việc làm liều lĩnh và táo tợn của mình cuối cùng đã ập đến với ông một cách trọn vẹn. Khi họ đứng nhìn nhau một lúc lâu, ông run rẩy mở lời:
‘Thưa ông, tôi nhận thức được rằng lời giải thích đầy đủ nhất, sự bồi thường và hoàn trả xứng đáng là những gì ông phải nhận. Chúng sẽ thuộc về ông. Xin phép được khẩn khoản mong rằng, không chút bực dọc, thậm chí không chút tức giận tự nhiên nào từ phía ông, chúng ta hãy cùng nhau làm một ngụm —’
‘Một chút gì đó để uống,’ kẻ lạ mặt xen vào. ‘Tôi hoàn toàn đồng ý.’
Ông Testator vốn định nói ‘một cuộc trò chuyện nhỏ nhẹ,’ nhưng với sự nhẹ nhõm tột cùng trong tâm trí, ông đã chấp nhận lời sửa đổi đó. Ông mang ra một bình rượu gin, và đang lúi húi tìm nước nóng với đường thì phát hiện ra vị khách đã uống cạn một nửa bình từ lúc nào. Với nước nóng và đường, vị khách nốc sạch phần còn lại trước khi ở trong căn phòng chưa đầy một tiếng đồng hồ tính theo tiếng chuông nhà thờ St. Mary trên phố Strand; và trong suốt quá trình đó, hắn liên tục lẩm bẩm một mình: ‘Của tôi!’
Hết rượu gin, và ông Testator đang tự hỏi điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, vị khách đứng dậy và nói với vẻ cứng nhắc hơn trước: ‘Vào lúc mấy giờ buổi sáng, thưa ông, thì tiện cho ông?’ Ông Testator đánh bạo đáp: ‘Mười giờ nhé?’ ‘Thưa ông,’ vị khách nói, ‘đúng mười giờ, không lệch một phút, tôi sẽ có mặt ở đây.’ Hắn ta đoạn ngắm nghía ông Testator một cách khá thong thả, rồi nói: ‘Chúa phù hộ cho ông! Vợ ông thế nào rồi?’ Ông Testator (người chưa từng có vợ) đáp lại với rất nhiều cảm xúc: ‘Vô cùng lo lắng, tội nghiệp nàng, nhưng ngoài ra thì vẫn khỏe.’ Vị khách liền quay người bỏ đi, và ngã dúi dụi hai lần khi đang đi xuống cầu thang. Kể từ giờ phút đó, không ai còn nghe thấy tin tức gì về hắn nữa. Dù hắn là một bóng ma, hay ảo ảnh ma quái của lương tâm, hay một gã say xỉn chẳng có việc gì ở đó, hay chính là chủ nhân hợp pháp đang say xỉn của đống đồ đạc với một tia ký ức chợt lóe lên; dù hắn đã về nhà an toàn hay chẳng có thời gian để về; dù hắn chết vì rượu trên đường hay sống trong hơi men mãi mãi về sau; không ai còn hay biết gì về hắn nữa. Đó là câu chuyện, được tiếp nhận cùng với đống đồ đạc và được coi là có thật bởi người chủ sở hữu thứ hai của nó trong một căn phòng áp mái ở cái chốn Lyons Inn u ám.
Phải nhận xét rằng các căn phòng cho thuê nói chung hẳn phải được xây dựng chuyên để làm phòng cho thuê, mới có được đúng cái chất cô đơn phù hợp. Bạn có thể làm cho một ngôi nhà lớn trở nên rất cô đơn bằng cách tách biệt từng dãy phòng và gọi chúng là phòng cho thuê, nhưng bạn không thể tạo ra được cái chất cô đơn đích thực ấy. Trong những ngôi nhà ở, đã từng có những buổi lễ sum họp gia đình; trẻ em đã lớn lên ở đó, những thiếu nữ đã nở rộ thành phụ nữ ở đó, những cuộc tình duyên và hôn lễ đã diễn ra ở đó. Những căn phòng cho thuê đích thực chưa bao giờ trẻ trung, thơ ngây, thiếu nữ; chưa từng có búp bê trong đó, hay ngựa bập bênh, hay lễ rửa tội, hay lễ đính hôn, hay những chiếc quan tài nhỏ xíu. Hãy để Gray’s Inn chỉ ra đứa trẻ lần đầu chạm tay và chạm trái tim với Robinson Crusoe trong bất kỳ ‘dãy phòng’ nào của nó, và bức tượng nhỏ bằng cẩm thạch trắng với dòng chữ khắc vàng của đứa trẻ đó sẽ sẵn sàng phục vụ, do tôi tự chi trả toàn bộ chi phí, như một đài phun nước cho tâm hồn để làm mát cái quảng trường đang khát khô của nó. Hãy để Lincoln’s Inn xuất trình từ tất cả các ngôi nhà của họ, một phần hai mươi số lượng những đoàn thiếu nữ xinh đẹp kết hôn vì tình yêu và hy vọng chứ không vì hợp đồng tài sản, xuất phát từ bất kỳ ngôi nhà nào có tuổi đời bằng một phần hai mươi của họ, và từ đó trở đi tất cả các Phó Chưởng ấn sẽ được cung cấp hoa thơm miễn phí theo yêu cầu gửi tới tác giả bài viết này. Không ai phủ nhận rằng trên sân hiên Adelphi, hay ở bất kỳ con phố nào thuộc chốn chuồng ngựa ngầm đó, hoặc quanh Bedford-row, hay phố James thuộc vùng đất ấy (một nơi rùng rợn), hoặc bất cứ đâu trong những vùng lân cận đã qua thời đơm hoa kết trái và đang lụi tàn, bạn có thể tìm thấy những căn phòng cho thuê đầy đủ tiện nghi của Sự cô độc, Chật chội và Tăm tối, nơi bạn có thể chán chường y như thật, và cũng có thể bị sát hại dễ dàng với tiếng tăm yên bình là chỉ mới đi nghỉ mát ở bờ biển mà thôi. Thế nhưng, dòng nước muôn màu của cuộc sống đã từng chảy róc rách trong những con lạch khô cằn đó; — còn giữa các khu Inns, thì chưa bao giờ. Truyền thuyết phổ biến duy nhất được biết đến liên quan đến bất kỳ dãy Inns tẻ nhạt nào, là một lời thì thầm đen tối ở Old Bailey về Clement’s, kể rằng gã da đen giữ chiếc đồng hồ mặt trời ở đó thực ra là một tên nô lệ da đen đã giết chủ và xây nên tòa nhà ảm đạm này từ khối tài sản trong két sắt của ông ta — chỉ riêng tội danh kiến trúc đó thôi hắn đáng lẽ phải bị kết án phải sống mãi trong đó. Thế nhưng, đám đông dân chúng nào lại đi hoài phí trí tưởng tượng cho một nơi như thế, hay cho New Inn, Staple Inn, Barnard’s Inn, hay bất kỳ lũ lơ phơ nhếch nhác nào khác?
Mụ giặt là chính hiệu cũng vậy, là một nhân vật không thể tìm thấy trọn vẹn ở bên ngoài và rời xa các Căn phòng chính hiệu. Một lần nữa, không ai phủ nhận rằng bạn có thể bị trộm cắp ở nơi khác. Ở nơi khác, bạn có thể nhận được — bằng tiền — sự gian dối, say xỉn, bẩn thỉu, lười biếng và sự bất tài tột cùng. Thế nhưng mụ giặt là đích thực với khuôn mặt đỏ bừng trơ trẽn; bà Sweeney thực sự — về vóc dáng, màu sắc, kết cấu và mùi hương, giống hệt chiếc ô gia đình ẩm mốc cũ kỹ; cái sự tồi tệ phức tạp đỉnh cao bao gồm tất cả vớ, rượu gin, mũ bonnet, sự rũ rượi, lỏng lẻo và thói ăn cắp; chỉ có thể tìm thấy đúng tại cái nguồn cội của nó. Bà Sweeney vượt ra ngoài tầm với của nghệ thuật cá nhân. Phải cần đến nỗ lực chung của nhiều người mới tạo nên được kỳ tích vĩ đại đó, và nó chỉ phát triển đến độ hoàn mỹ dưới sự bảo trợ của một Hội đồng Tôn quý và trong một Khu Phố Luật (Inn of Court).
