Đêm qua, tôi vừa lật giở xem tập “Vũ điệu Tử thần” nổi tiếng, và đến ngày hôm nay, những bản khắc gỗ u ám cổ xưa ấy lại hiện lên trong tâm trí tôi với một tầng ý nghĩa mới, mang vẻ đơn điệu rợn ngợp không hề có ở tác phẩm gốc. Bộ xương kỳ quái cứ lộc cộc bước đi dọc theo những con phố trước mặt tôi, vung những nhát chém tàn nhẫn; nhưng hắn chẳng bao giờ thèm bận tâm đến việc ngụy trang. Ở đây, hắn không gảy đàn tam thập lục, chẳng đội vòng hoa, chẳng vẫy cờ hoa, không uốn éo trong tà áo lụa thướt tha, không nâng chén rượu, không dự tiệc tùng, không tung súc sắc, cũng chẳng đếm vàng bạc. Hắn đơn thuần chỉ là một bộ xương trơ trọi, gầy guộc, đói khát, đang tàn sát mở đường đi tới.
Vùng biên giáp Ratcliff và Stepney, nằm về phía đông London và hướng ra dòng sông ô uế, chính là bối cảnh cho vũ điệu tử thần không khoan nhượng này trong một ngày tháng Mười phùn mưa. Đó là một mê cung tồi tàn gồm những con đường, sân nhỏ và ngõ hẻm với những căn nhà khốn khổ được cho thuê từng phòng lẻ. Một chốn hoang vu ngập tràn rác rưởi, giẻ rách và cơn đói. Một sa mạc bùn lầy, nơi cư trú chủ yếu của một bộ tộc đã mất việc làm, hoặc may mắn lắm mới tìm được công việc một cách bấp bênh và hiếm hoi. Họ hoàn toàn chẳng phải là những thợ máy lành nghề. Họ chỉ là những kẻ lao động — cửu vạn bến tàu, phu khuân vác ven sông, thợ bốc than, thợ xúc dằn tàu, những kẻ chuyên chặt củi và gánh nước như thế. Nhưng họ vẫn tồn tại, và họ sinh sôi nảy nở ra cái giống nòi khốn khổ của mình.
Tôi ngẫm nghĩ, có vẻ như chỉ có một trò đùa rợn tóc gáy duy nhất là được bộ xương mang ra diễn ở chốn này. Nó dán nhữngh tờ áp phích tranh cử lên các bức tường, để rồi gió mưa làm cho rách rưới tả tơi vừa vặn. Thậm chí nó còn dùng phấn tổng kết tình hình cuộc bầu cử trên những tấm pa-nô của một ngôi nhà đổ nát. Nó khẩn khoản kêu gọi những kẻ đói khổ tự do và độc lập hãy bỏ phiếu cho Ông-này và bầu cho Ông-kia; đừng bỏ phiếu tủn mủn, nếu họ còn coi trọng cục diện các đảng phái và sự thịnh vượng quốc gia (tôi nghĩ cả hai điều này đều rất quan trọng đối với họ); nhưng bằng cách bầu cho cả Ông-này và Ông-kia, hai kẻ vốn chẳng là gì nếu thiếu kẻ kia, họ sẽ nhào nặn nên một thể thống nhất vinh quang và bất tử. Chắc chắn là chẳng ở đâu bộ xương lại thể hiện sự mỉa mai tàn nhẫn hơn ý tưởng tu viện ban đầu!
Vừa ngẫm nghĩ trong đầu về những kế hoạch tầm nhìn xa trông rộng của Ông-này và Ông-kia, cùng cái phúc lợi công cộng mang tên Đảng phái, nhằm chặn đứng sự suy đồi về thể chất và đạo đức của hàng vạn (ai mà biết được là bao nhiêu?) con người thuộc giống nòi Anh quốc; nhằm mưu tính công ăn việc làm hữu ích cho cộng đồng đối với những kẻ chỉ mong được làm việc và sinh sống; nhằm bình ổn thuế khoá, khai hoang đất hoang, tạo điều kiện cho di cư, và hơn hết thảy mọi thứ là cứu vớt, tận dụng các thế hệ tương lai, qua đó biến sự yếu kém quốc gia đang ngày một lớn thành sức mạnh: tôi tự nhủ, vừa suy ngẫm về những nỗ lực đầy hy vọng ấy, tôi vừa rẽ vào một con phố hẹp để ghé vào xem xét vài ngôi nhà.
Đó là một con phố tối tăm với một bức tường chết ở một bên. Hầu như tất cả các cửa ra vào của các ngôi nhà đều để ngỏ. Tôi bước vào lối đi đầu tiên và gõ cửa một căn phòng khách. Liệu tôi có thể vào không? Tôi có thể vào, nếu tôi muốn, thưa ngài.
Người đàn bà trong phòng (người Ireland) đã nhặt được vài khúc gỗ dài ở bến tàu hay sà lan nào đó; và chúng vừa được nhét vào chiếc lò sưởi trống hoác để đun sôi hai cái nồi sắt. Có ít cá trong một nồi, và vài củ khoai tây ở nồi kia. Ánh lửa bập bùng từ cỗ gỗ cháy giúp tôi nhìn rõ chiếc bàn, dăm chiếc ghế gãy, và vài món đồ sành sứ rẻ tiền cũ kỹ trên bệ lò sưởi. Phải đến khi tôi trò chuyện với người phụ nữ vài phút, tôi mới nhìn thấy một đống màu nâu kinh hãi nằm dưới sàn trong góc phòng, nếu không nhờ những trải nghiệm trước đó ở chốn ảm đạm này, chắc tôi đã chẳng thể ngờ đó là “cái giường”. Có thứ gì đó được ném lên trên đó; và tôi hỏi thứ đó là gì.
“Đó là con mụ tội nghiệp sống ở đây, thưa ngài; và mụ ta đang rất tệ, và mụ đã tệ như thế suốt một thời gian dài, và mụ sẽ chẳng bao giờ khá lên được, và mụ ngủ suốt cả ngày, và mụ thức suốt cả đêm, và đó là do nhiễm chì, thưa ngài.”
“Do cái gì cơ?”
“Do chì, thưa ngài. Chắc chắn là từ mấy xưởng chì, nơi phụ nữ được nhận vào làm với giá mười tám xu một ngày, thưa ngài, khi họ nộp đơn đủ sớm, và gặp may mắn được cần đến; và mụ ta bị nhiễm độc chì, thưa ngài, và có những kẻ bị nhiễm độc chì rất nhanh, có những kẻ bị nhiễm độc chì muộn hơn, và có vài kẻ, nhưng không nhiều, thì không bao giờ bị; và tất cả là tuỳ thuộc vào thể tạng, thưa ngài, có thể tạng khỏe, có thể tạng yếu; còn thể tạng của mụ thì đã bị nhiễm độc chì nặng hết thuốc chữa rồi, thưa ngài; và não của mụ đang trào ra ngoài tai, khiến mụ đau đớn khủng khiếp; cơ sự là thế đấy, chẳng hơn một tí và chẳng kém một phân đâu, thưa ngài ạ.”
Trong lúc người phụ nữ trẻ đau ốm đang rên rỉ ở đó, người nói chuyện với tôi liền cúi người xuống bên cô, tháo dải băng quấn trên đầu cô ra, rồi mở toang cánh cửa hậu để ánh ban ngày chiếu vào, từ cái sân sau nhỏ bé và thảm hại nhất mà tôi từng thấy.
“Đó là thứ rỉ ra từ người nó đấy, thưa ngài, do bị nhiễm độc chì; và nó cứ rỉ ra ngày lẫn đêm, con mụ tội nghiệp đau ốm; và nỗi đau đớn thì khủng khiếp; Chúa thừa biết rằng chồng con đã lang thang ngoài đường suốt bốn ngày nay, vốn là một gã thợ làm thuê, và giờ vẫn đang lang thang ngoài đó, sẵn sàng làm việc mà chẳng có việc cho lão, chẳng có củi lửa cũng chẳng có gì ăn ngoài mẩu vụn trong nồi, và kiếm chưa nổi mười shilling trong nửa tháng trời; Chúa hãy rủ lòng thương chúng con! Quả thật là chúng con nghèo túng, tối tăm và lạnh lẽo vô cùng.”
Biết rằng sau này mình có thể tự bù đắp cho sự kiêng khem của bản thân nếu thấy phù hợp, tôi đã hạ quyết tâm sẽ không cho bất cứ thứ gì trong suốt những chuyến ghé thăm này. Tôi làm vậy để thử lòng người dân. Tôi có thể khẳng định ngay rằng dù quan sát kỹ đến đâu, tôi cũng không thể tìm thấy bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy họ mong đợi tôi sẽ cho tiền: họ tỏ ra biết ơn khi được trò chuyện về gia cảnh khốn khổ của mình, và sự đồng cảm rõ ràng là một sự an ủi lớn đối với họ; nhưng họ tuyệt đối không xin tiền trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cũng chẳng hề biểu lộ chút ngạc nhiên, thất vọng hay phật ý nào khi tôi không cho xu nào.
Đến lúc này, người con gái đã có chồng của người phụ nữ mới đi từ căn phòng trên lầu xuống để tham gia cuộc trò chuyện. Bản thân cô ta cũng đã đến các xưởng chì từ rất sớm sáng hôm đó để xin “vào làm” nhưng không thành công. Cô ta có bốn đứa con; và chồng cô, cũng là một phu khuân vác ven sông và khi ấy đang đi tìm việc, có vẻ cũng chẳng khá khẩm hơn bố vợ trong việc kiếm kế sinh nhai. Cô là người Anh, mang bản tính đẫy đà và vui vẻ. Cả trong bộ quần áo nghèo nàn của cô lẫn của mẹ cô đều có sự nỗ lực duy trì chút vẻ gọn gàng nào đó. Cô biết rõ mọi nỗi thống khổ của người bệnh bất hạnh kia, và mọi điều về bệnh nhiễm độc chì, cùng cách các triệu chứng xuất hiện và trở nặng ra sao — bởi cô đã chứng kiến chúng rất nhiều lần. Chính cái mùi khi bạn bước chân vào ngưỡng cửa nhà xưởng thôi cũng đủ quật ngã bạn rồi, cô ta bảo thế: thế mà cô vẫn định quay lại đó để xin “vào làm”. Cô biết phải làm sao đây? Thà bị lở loét và bại liệt để đổi lấy mười tám xu một ngày trong lúc còn làm được, còn hơn là đứng nhìn lũ trẻ chết đói.
Một chiếc tủ tối tăm và tồi tàn trong căn phòng này, nằm sát cửa hậu và đủ mọi thứ ô uế, từ lâu đã là chỗ ngủ của người phụ nữ trẻ bệnh tật. Nhưng nay đã là mùa đông, và chăn màn đã “tiệm cầm đồ lấy đi mất rồi”, cô nằm suốt đêm ở chính nơi cô nằm suốt ban ngày, và hiện tại cũng đang nằm đó. Người phụ nữ chủ phòng, chồng bà, bệnh nhân vô cùng khốn khổ này, và hai người khác nữa, cùng nằm chung trên đống rơm nâu để sưởi ấm.
“Chúa phù hộ ngài, và cảm ơn ngài!” là những lời từ biệt của những con người này — cũng được thốt lên đầy biết ơn — khi tôi rời khỏi nơi đây.
Cách đó vài con phố, tôi gõ cửa một căn phòng khách khác ở một tầng trệt khác. Nhìn vào trong, tôi thấy một người đàn ông, vợ ông và bốn đứa con đang ngồi bên chiếc ghế giặt quần áo thay cho bàn ăn, với bữa trưa gồm bánh mì và lá trà hãm. Có một chút lửa tàn rất ít ỏi trong lò sưởi cạnh chỗ họ ngồi; và trong phòng có một chiếc giường xếp kèm đệm và chăn đắp. Người đàn ông không đứng lên khi tôi bước vào, cũng không đứng lên trong suốt thời gian tôi ở đó, nhưng lịch sự cúi đầu khi tôi cởi mũ, và trả lời “Chắc chắn rồi” khi tôi hỏi liệu mình có thể đặt cho ông ta vài câu hỏi hay không. Vì có cửa sổ ở cả hai đầu phòng trước và sau, lẽ ra nơi này có thể được thông gió; nhưng nó lại đóng chặt mít để tránh cái lạnh, ngửi rất ngạt thở.
Người vợ, một phụ nữ tháo vát và nhanh nhẹn, đứng dậy cạnh khuỷu tay chồng; và ông liếc nhìn vợ như để cầu cứu. Hóa ra ông ta hơi bị điếc. Ông là một anh chàng chậm chạp, khờ khạo độ chừng ba mươi tuổi.
“Anh làm nghề gì?”
“Quý ông hỏi anh làm nghề gì kìa, John?”
“Tôi là thợ làm nồi hơi;” vừa nói ông vừa nhìn quanh với vẻ vô cùng bối rối, cứ như thể đang tìm kiếm một chiếc nồi hơi đã biến mất một cách khó hiểu.
“Anh ấy không phải thợ cơ khí đâu, thưa ngài, ngài hiểu cho,” người vợ chêm vào: “anh ấy chỉ là thợ hồ thôi.”
“Anh có việc làm không?”
Ông lại ngước nhìn vợ. “Quý ông hỏi anh có việc làm không kìa, John?”
“Có việc làm á!” gã thợ làm nồi hơi khốn khổ này kêu lên, trố mắt nhìn vợ đầy kinh hãi, rồi quay cái nhìn chậm chạp sang phía tôi: “Chúa ơi, không!”
“À, anh ấy chẳng có đâu ạ!” người đàn bà tội nghiệp nói, lắc đầu khi nhìn lần lượt bốn đứa con rồi lại nhìn chồng.
“Việc làm á!” gã thợ nồi hơi nói tiếp, vẫn đang tìm kiếm cái chiếc nồi hơi đã bốc hơi ấy, trước tiên là trên nét mặt tôi, rồi đến khoảng không, và sau đó là trên khuôn mặt đứa con trai thứ đang ngồi cạnh gối: “Tôi ước gì mình có việc làm! Tôi chẳng có nổi một ngày việc làm nào suốt ba tuần nay rồi.”
“Anh sống bằng cách nào?”
Một tia sáng mờ nhạt sự ngưỡng mộ ánh lên trên khuôn mặt của kẻ-tự-nhận-là-thợ-làm-nồi-hơi, khi hắn kéo ống tay áo ngắn của chiếc áo khoác vải bạt sờn cũ ra, và vừa chỉ vào vợ vừa đáp: “Nhờ công việc của nhà tôi.”
Tôi quên mất nghề làm nồi hơi đã trôi dạt đi đâu, hoặc anh ta nghĩ nó đã trôi dạt đi đâu rồi; nhưng anh ta nói thêm vài thông tin đầy vẻ nhẫn nhịn về vấn đề đó, đi kèm với niềm tin của anh ta rằng nó sẽ chẳng bao giờ quay lại nữa.
Sự tháo vát đầy phấn chấn của người vợ thực sự rất đáng chú ý. Cô ấy nhận may đồ quèn; may áo khoác pea-jacket. Cô lấy chiếc áo khoác pea-jacket đang làm dở lúc đó ra, trải nó lên giường — món đồ nội thất duy nhất trong phòng có thể dùng để trải áo. Cô chỉ cho thấy cô may được bao nhiêu phần và bao nhiêu phần sau đó sẽ được hoàn thiện bằng máy. Theo tính toán của cô lúc bấy giờ, trừ đi chi phí phụ liệu, cô kiếm được mười xu rưỡi cho việc may một chiếc áo khoác pea-jacket, và cô có thể hoàn thành nó trong chưa đầy hai ngày.
Nhưng, ngài thấy đấy, công việc phải qua hai tay thợ trung gian, và dĩ nhiên kẻ trung gian thứ hai chẳng bao giờ nhúng tay vào không công cả. Tại sao nó lại phải qua tay kẻ trung gian thứ hai làm gì? Ờ thì, thế này đây. Kẻ trung gian thứ hai gánh chịu rủi ro đối với lượng nguyên liệu được phát ra, ngài thấy đấy. Nếu cô có đủ tiền để trả tiền đặt cọc thế chân — cứ cho là hai bảng đi — cô có thể nhận việc trực tiếp từ mối đầu, và do đó sẽ không bị trừ phần của kẻ trung gian thứ hai. Nhưng vì chẳng có lấy một xu dính túi, kẻ trung gian thứ hai nhảy vào húp trọn phần lãi của nó, và thế là toàn bộ công sức bị ép xuống còn mười xu rưỡi. Sau khi giải thích tất cả điều này một cách vô cùng rành mạch, thậm chí với chút ít tự hào, và không hề rên rỉ hay cằn nhằn, cô gấp lại xấp vải của mình, ngồi xuống bên chồng cạnh chiếc ghế giặt và tiếp tục bữa trưa với mẻ bánh mì khô khốc. Dù bữa ăn có đạm bạc biết bao trên tấm ván trần trụi, với những cái lọ sành cũ làm cốc uống nước và đủ mọi thứ chắp vá tồi tàn khác; dẫu người phụ nữ có ăn mặc rách rưới và làn da ngả sang màu như người thổ dân Bosjesman vì thiếu dinh dưỡng và thiếu nước tắm — thì ở cô vẫn toát lên một phẩm giá rõ rệt, như chiếc mỏ neo của gia đình đang gí chặt lấy con thuyền chìm nghỉm của gã thợ nồi hơi tội nghiệp. Khi tôi rời khỏi phòng, ánh mắt của gã thợ nồi hơi vẫn chậm rãi hướng về phía cô, tựa hồ như hy vọng cuối cùng được nhìn thấy chiếc nồi hơi đã biến mất kia đang nằm ở hướng cô.
Những con người này chưa từng xin cứu trợ giáo xứ lần nào ngoại trừ một lần duy nhất; đó là khi người chồng gặp tai nạn lao động tàn phế.
Cách đó không xa, tôi bước vào một căn phòng ở tầng một. Người phụ nữ cãi chính vì căn phòng đang “bừa bộn lộn xộn”. Hôm nay là thứ Bảy, và cô đang luộc quần áo của lũ trẻ trong một cái xoong đặt trên lò sưởi. Chẳng còn cái gì khác để có thể cho chúng vào nữa. Không có đồ sành sứ, không có đồ thiếc, không có chậu hay xô. Chỉ có một hai cái lọ sành cũ, vài mảnh chai vỡ và một số thùng gỗ vỡ dùng làm ghế ngồi. Chút than vụn cuối cùng còn sót lại được vun lại một góc sàn. Vài chiếc giẻ rách nằm trong một cái tủ hở, cũng ở trên sàn. Ở một góc phòng là chiếc giường cũ kỹ xiêu vẹo kiểu Pháp, có một người đàn ông đang nằm ngửa trên đó, mặc chiếc áo khoác phi công rách rưới và đội chiếc mũ tai bèo bằng vải dầu sờn. Căn phòng tối đen như mực. Ban đầu thật khó mà tin rằng nó không phải được cố tình sơn đen, vì các bức tường quá đỗi nhọ nhem.
Khi tôi đứng đối diện với người phụ nữ đang luộc quần áo cho lũ trẻ — cô ấy thậm chí chẳng có lấy một mẩu xà phòng để giặt — và cất lời phân trang cho công việc của mình, tôi có thể thu nhận tất cả những điều ấy vào tầm mắt mà không cần tỏ ra chú ý đến chúng, thậm chí còn có thể đính chính lại danh mục đồ đạc của mình. Thoạt nhìn, tôi đã bỏ sót nửa cân bánh mì trong chiếc chạn trống hoác, một chiếc khung váy crinoline cũ kỹ rách rưới treo trên tay nắm cửa nơi tôi bước vào, và những mảnh sắt gỉ vãi trên sàn trông giống như dụng cụ hỏng và một đoạn ống khói lò sưởi. Một đứa trẻ đứng ngẩn ngơ quan sát. Trên chiếc thùng gần lò sưởi ngồi hai đứa trẻ nhỏ hơn; một đứa là sinh linh nhỏ bé thanh tú và xinh xắn, thỉnh thoảng được đứa kia hôn.
Người phụ nữ này, cũng giống như người trước, nghèo xác xơ và đang ngả dần sang làn da của thổ dân Bosjesman. Nhưng vóc dáng của cô, cùng cái bóng của sự hoạt bát nào đó trên nét mặt, và hồn ma của lúm đồng tiền trên má, lại đưa ký ức tôi quay ngược một cách kỳ lạ về những ngày xưa cũ tại Nhà hát Adelphi ở London, khi bà Fitzwilliam là bạn của Victorine.
“Tôi có thể hỏi chồng chị làm nghề gì không?”
“Anh ấy là thợ bốc than, thưa ngài,” — vừa nói cô vừa liếc mắt thở dài về phía chiếc giường.
“Anh ấy thất nghiệp à?”
“Ồ, vâng, thưa ngài! Và công việc lúc nào cũng rất, rất hiếm hoi đối với anh ấy; còn giờ thì anh ấy đang nằm liệt giường.”
“Tại đôi chân tôi,” người đàn ông trên giường lên tiếng. “Để tôi cuốn ra cho xem.” Và lập tức bắt đầu làm ngay.
“Anh chị có đứa con nào lớn hơn không?”
“Tôi có một đứa con gái nhận may vá, và một đứa con trai làm bất cứ việc gì có thể. Con bé đang làm việc, còn thằng bé thì đang đi tìm việc.”
“Chúng có sống ở đây không?”
“Chúng ngủ ở đây. Chúng không kham nổi tiền thuê nhà, nên cứ tối là lại kéo về đây. Tiền thuê nhà đè nặng lên chúng tôi lắm. Nó vừa bị tăng lên nữa rồi, sáu xu một tuần, do những thay đổi mới trong luật thuế má. Chúng tôi đang nợ chậm một tuần; chủ nhà đã đến giật và lắc cửa nhà này đến sợ hãi; ông ta bảo sẽ tống cổ chúng tôi đi. Tôi không biết rồi cơ sự sẽ ra sao nữa.”
Người đàn ông trên giường rầu rĩ chêm vào: “Đây, chân tôi đây. Da bị rách toét cả rồi, ngoài chỗ sưng phồng ra. Tôi bị va đập bầm dập nhiều lần trong lúc làm việc lắm, đủ mọi kiểu.”
Ông ta nhìn đôi chân của mình (vốn đã đổi màu và biến dạng hoàn toàn) một lúc, rồi dường như nhớ ra rằng chúng chẳng được ai chào đón trong gia đình nên lại cuốn chúng vào, tựa như thể chúng là một thứ bản đồ hay sơ đồ nào đó chẳng cần phải đem ra tra cứu nữa, rồi lại vô vọng ngả người nằm ngửa xuống, trùm chiếc mũ tai bèo lên mặt và nằm im bất động.
“Con trai lớn và con gái lớn của anh chị ngủ trong cái tủ đó à?”
“Vâng,” người phụ nữ đáp.
“Ngủ cùng với lũ trẻ á?”
“Vâng. Chúng tôi phải túm lại với nhau để lấy hơi ấm. Chẳng có mấy thứ để đắp.”
“Anh chị không còn gì để ăn ngoài mẩu bánh mì tôi thấy đằng kia sao?”
“Không còn gì cả. Phần còn lại của ổ bánh mì chúng tôi đã ăn bữa sáng với nước lã rồi. Tôi chẳng biết rồi sẽ ra sao nữa.”
“Anh chị không có chút viễn cảnh sáng sủa nào sao?”
“Nếu con trai cả của tôi kiếm được đồng nào trong ngày hôm nay, nó sẽ mang về nhà. Khi đó chúng tôi sẽ có cái để ăn tối nay, và có thể xoay sở được một chút tiền nhà. Còn không, tôi chẳng biết rồi sẽ ra sao nữa.”
“Đây quả là một hoàn cảnh đáng buồn.”
“Vâng, thưa ngài; đó là một cuộc đời vô cùng cay đắng. Xin ngài cẩn thận bậc thang khi đi nhé, chúng bị gãy cả rồi — chúc ngài một ngày tốt lành!”
Những con người này mang nỗi sợ hãi tột cùng đối với việc phải vào nhà tế bần, và không nhận được bất kỳ khoản trợ cấp ngoại trú nào.
Ở một căn phòng khác, trong một tòa nhà khác nữa, tôi tìm thấy một người phụ nữ khá đoan trang sống cùng năm đứa con — đứa út hãy còn bế ngửa, và bản thân cô là bệnh nhân của bác sĩ giáo xứ — được hội đồng trợ cấp bốn shilling và năm ổ bánh mì một tuần để nuôi sống bản thân và gia đình trong lúc chồng đang nằm viện. Tôi đoán rằng khi ông nghị Thisman, ông nghị Thatman và Đảng Phúc lợi Công cộng cùng nhau bàn bạc vào một ngày nào đó trong tương lai để đi đến việc bình ổn thuế khoá, hẳn cô ấy có thể sẽ bước vào vũ điệu tử thần với giai điệu tăng thêm sáu xu.
Tôi không thể bước vào thêm ngôi nhà nào khác trong lúc đó, bởi tôi không tài nào chịu đựng nổi khi ngắm nhìn những đứa trẻ. Chút dũng khí mà tôi dồn tụ lại để chống chọi với nỗi thống khổ của người lớn đã hoàn toàn sụp đổ khi tôi nhìn vào bọn trẻ. Tôi thấy chúng còn quá nhỏ dại, quá đói khát, quá đỗi nghiêm nghị và lặng câm. Tôi nghĩ về chúng, ốm đau và chết mòn trong những hang ổ ấy. Tôi nghĩ về cảnh chúng chết đi mà không cảm thấy quặn thắt; nhưng nghĩ đến việc chúng phải chịu đựng và qua đời như thế thì thực sự làm tôi suy sụp hoàn toàn.
Do đó, khi đi xuống phía bờ sông ở Ratcliff, tôi rẽ ngược lên một con phố nhánh để quay lại ga xe lửa, thì bắt gặp tấm biển treo ngang đường: “Bệnh viện Trẻ em Đông London”. Hẳn tôi khó mà tìm thấy tấm biển nào phù hợp với tâm trạng lúc đó hơn thế; thế là tôi băng qua đường và bước thẳng vào trong.
Tôi thấy bệnh viện nhi được thiết lập trong một xưởng buồm hoặc nhà kho cũ kỹ mang tính chất thô sơ nhất, hoạt động với những phương tiện giản đơn nhất. Sàn nhà có những tấm cửa sập, nơi hàng hóa từng được cọc cạch cẩu lên hạ xuống; những bước chân nặng nề và vật nặng đã làm bung mọi mắt gỗ trên những tấm ván mòn vẹt; những khối cồng kềnh, xà nhà bất tiện và những chiếc cầu thang kỳ quặc làm tôi lúng túng trên đường đi qua các phòng bệnh. Nhưng tôi thấy nơi đây thoáng đãng, thơm tho và sạch sẽ. Trong ba mươi bảy chiếc giường bệnh, tôi thấy chẳng có mấy nét đẹp mẻ; bởi nạn đói từ thế hệ thứ hai hay thứ ba để lại vẻ tiều tụy hốc hác: nhưng tôi chứng kiến những nỗi đau đớn của cả trẻ sơ sinh lẫn trẻ nhỏ được xoa dịu một cách ân cần; tôi nghe thấy các bệnh nhân nhí đáp lại những biệt danh cưng nắn đầy vui đùa, cái chạm nhẹ của một vị phu nhân đài các để lộ những khúc tay gầy giơ xương cho tôi thương cảm; và những bàn tay nhỏ xíu khum khum như móng vuốt khi ấy quấn quýt đầy yêu thương lấy chiếc nhẫn cưới của bà.
Có một đứa trẻ sơ sinh nhỏ xíu xinh xắn chẳng khác nào các thiên thần của Raphael. Cái đầu bé xíu được băng bó vì chứng tràn dịch màng não; và nó cũng đang vật lộn với căn bệnh viêm phế quản cấp tính, thỉnh thoảng phát ra những âm thanh rên rỉ nhỏ nhẹ nhưng không hề tỏ ra bực bội hay than vãn. Đường cong mượt mà của đôi má và chiếc cằm hoàn hảo trong sự cô đọng của vẻ đẹp thơ ngây, và đôi mắt to sáng ngời thì vô cùng đáng yêu. Khi tôi dừng lại ở cuối giường, đôi mắt ấy bỗng hướng về phía tôi với biểu cảm đửng đơ đầy ngẫm nghĩ tò mò mà tất cả chúng ta đôi khi vẫn thấy ở những đứa trẻ rất nhỏ. Chúng cứ đăm đăm nhìn tôi và chẳng hề rời đi trong suốt thời gian tôi đứng đó. Khi âm thanh rên rỉ nghẹn ngào ấy làm rung chuyển cơ thể bé nhỏ, ánh nhìn ấy vẫn không hề thay đổi. Tôi có cảm giác như đứa trẻ đang khẩn cầu tôi kể câu chuyện về bệnh viện nhỏ bé đã đùm bọc nó cho bất kỳ trái tim nhân hậu nào mà tôi có thể ngỏ lời. Đặt bàn tay đã bầm dập phong sương của mình lên bàn tay nhỏ xíu không tì vết đang nắm chặt ở cằm, tôi thầm hứa với nó rằng mình sẽ làm như vậy.
Một đôi nam nữ, là một cặp vợ chồng trẻ, đã mua và sửa sang lại tòa nhà này cho mục đích cao cả hiện tại của nó, đồng thời lặng lẽ định cư tại đây với tư cách là những bác sĩ kiêm giám đốc điều hành của bệnh viện. Cả hai đều có bề dày kinh nghiệm thực tế về y học và ngoại khoa: người chồng từng là bác sĩ nội trú tại một bệnh viện lớn ở London; người vợ là một sinh viên hết sức tận tụy, đã vượt qua những kỳ thi gắt gao, đồng thời cũng là một y tá chăm sóc người bệnh nghèo trong thời kỳ đại dịch tả bùng phát.
Với đầy đủ mọi tố chất để dứt họ rời đi, với tuổi trẻ, tài nghệ, sở thích và thói quen chẳng thể tìm thấy sự đồng điệu ở bất kỳ tâm hồn nào quanh họ, bị bao vây chặt chẽ bởi mọi hoàn cảnh ghê rợn gắn liền với một khu phố như thế, họ vẫn cứ bám trụ ở đó. Họ sống ngay trong bệnh viện, và phòng của họ nằm ở tầng một. Ngồi ở bàn ăn, họ có thể nghe thấy tiếng khóc của một đứa trẻ đang đau đớn. Tiếng đàn piano, dụng cụ vẽ, sách vở và những minh chứng khác cho sự tao nhã của người vợ cũng hòa hợp với nơi chốn thô sơ này chẳng kém gì những chiếc giường sắt của các bệnh nhân nhỏ tuổi. Họ phải xoay xở chỗ ở chẳng khác nào những hành khách trên tàu thủy. Người phát thuốc (đến với họ không vì tư lợi, mà bởi sức hút từ chính họ và từ lý tưởng của họ) ngủ trong một hốc tường ở phòng ăn và đặt bộ dụng cụ rửa mặt ngay trên chiếc tủ đựng chén đĩa.
Cách họ vui vẻ tận dụng những gì sẵn có xung quanh thực sự gắn bó một cách dễ chịu đến lạ kỳ với sự hữu ích của họ! Niềm tự hào của họ về tấm vách ngăn này do chính tay chúng tôi dựng lên, hay tấm vách ngăn kia mà chúng tôi đã dỡ bỏ, hoặc tấm vách ngăn nọ mà chúng tôi vừa di dời, hay chiếc lò sưởi được tặng cho phòng chờ, hoặc việc chúng tôi biến căn phòng tư vấn nhỏ thành phòng hút thuốc vào ban đêm! Sự tán thưởng của họ đối với vị trí này, giá mà chúng ta có thể loại bỏ được một điểm trừ duy nhất của nó: bãi chứa than ở phía sau! “Chiếc xe đẩy bệnh viện của chúng tôi, do một người bạn tặng, rất hữu ích.” Đó là lời giới thiệu của tôi về một chiếc xe đẩy em bé, mà một nhà xe đã được tìm thấy ở một góc dưới tầng trệt, vừa đủ chỗ để chứa nó. Những bức tranh in màu, đang trong mọi giai đoạn chuẩn bị để bổ sung vào số tranh đã trang trí các phòng bệnh, xuất hiện rất nhiều; một hiện tượng bằng gỗ vô cùng đáng chú ý hình chú chim, với cái chỏm đầu bất khả thi, cứ cúi đầu chào mỗi khi bạn kích hoạt một trọng lượng đối trọng, đã được khánh thành làm tượng đài công cộng ngay sáng hôm đó; và chạy lúp xúp quanh các giường bệnh, thân thiện với tất cả bệnh nhân, là một chú chó lai ngộ nghĩnh tên là Poodles. Chú chó ngộ nghĩnh này (tự thân nó đã là một liều thuốc bổ) được tìm thấy trong tình trạng đói khát đặc trưng ở cửa ra vào của viện, rồi được đón vào nuôi dưỡng và sống ở đây cho đến nay. Một người ngưỡng mộ trí thông minh của chú đã tặng chú một chiếc vòng cổ mang dòng chữ: “Đừng đánh giá Poodles qua vẻ bề ngoài.” Chú đang vui vẻ ngoe nguẩy cái đuôi trên chiếc gối của một cậu bé khi đưa ra lời thỉnh cầu khiêm nhường này với tôi.
Khi bệnh viện này mới mở cửa vào tháng Giêng năm nay, người dân hoàn toàn không thể hiểu nổi tại sao lại có kẻ chịu bỏ tiền ra cho những dịch vụ được thực hiện ở đây; và họ có xu hướng đòi hỏi chúng như một quyền lợi, sẵn sàng phàn nàn nếu thấy trái tính trái nết. Họ nhanh chóng hiểu rõ vấn đề hơn và ngày càng tỏ ra biết ơn nhiều hơn. Các bà mẹ có con bệnh tận dụng rất thoải mái các quy định thăm nom; các ông bố thường đến vào Chủ nhật. Có một xu hướng vô lý (nhưng theo tôi vẫn rất cảm động và dễ hiểu) ở các bậc cha mẹ là muốn đưa đứa trẻ trở về ngôi nhà khốn khổ của nó, nếu đứa trẻ đang hấp hối. Có một cậu bé từng bị mang đi như thế trong một đêm mưa gió khi đang trong cơn viêm nhiễm nặng, và sau đó được đưa trở lại, đã được cứu sống với vô vàn khó khăn; nhưng khi tôi gặp, cậu bé là một đứa trẻ vui vẻ với sự quan tâm đặc biệt mãnh liệt dành cho bữa tối của mình.
Thức ăn thiếu thốn và lối sống không lành mạnh là những nguyên nhân chính gây bệnh cho những bệnh nhân nhí này. Do đó, dinh dưỡng, sự sạch sẽ và thông gió chính là những phương thuốc chính yếu. Những bệnh nhân đã xuất viện vẫn được quan tâm theo dõi và mời đến dùng bữa trưa thỉnh thoảng; những sinh vật đang chết đói chưa từng là bệnh nhân cũng vậy. Cả nữ bác sĩ và nam bác sĩ đều nắm rất rõ, không chỉ lịch sử bệnh lý của bệnh nhân và gia đình họ, mà cả tính cách và hoàn cảnh của rất nhiều người hàng xóm — tất cả đều được họ ghi chép vào sổ sách. Kinh nghiệm chung của họ là những con người đang chìm dần từng chút một vào cảnh nghèo đói ngày càng sâu sắc sẽ cố gắng che giấu nó, thậm chí giấu cả họ, cho đến tận bước đường cùng.
Các y tá của bệnh viện này đều còn rất trẻ — dao động, giả sử từ mười chín đến hai mươi bốn tuổi. Ngay trong những giới hạn chật hẹp này, họ vẫn có được thứ mà nhiều bệnh viện giàu có không thể mang lại cho họ: một căn phòng riêng thoải mái để dùng bữa. Có một sự thật tuyệt vời là sự quan tâm đến bọn những đứa trẻ và sự đồng cảm với nỗi thống khổ của chúng đã gắn kết những người phụ nữ trẻ này với công việc của họ chặt chẽ hơn bất kỳ cân nhắc nào khác. Nữ y tá lành nghề nhất ban đầu xuất thân từ một khu phố tương tự, nghèo khó chẳng kém; và cô thừa hiểu công việc này cần thiết đến nhường nào. Cô ấy là một thợ may giỏi. Bệnh viện không thể trả cho cô số tiền tính bằng bảng Anh cho mỗi tháng trong năm; và có lần nữ bác sĩ coi đó là trách nhiệm của mình khi phải trò chuyện với cô về việc cải thiện tương lai và tiếp tục theo đuổi nghề may vá. “Không ạ,” cô nói: cô sẽ chẳng bao giờ có thể trở nên hữu ích hay hạnh phúc hơn ở bất kỳ nơi nào khác nữa; cô phải ở lại giữa bầy trẻ.
Và cô ở lại. Một y tá, khi tôi đi ngang qua, đang tắm rửa cho một bé trai. Vì thích gương mặt dễ mến của cô, tôi dừng lại để trò chuyện về bệnh nhân của cô — một bệnh nhân trông khá bình thường với cái đầu tròn vo và vẻ mặt cau có, đang túm chặt lấy cái mũi của chính mình bằng bàn tay trơn trượt và đăm đăm nhìn qua chiếc chăn với vẻ mặt hết sức nghiêm nghị. Khoảnh khắc gương mặt dễ mến ấy giãn ra thành những nụ cười vui thích khi cậu tiểu tử này bất ngờ tung cước và cười vang với tôi, quả thực đáng giá hơn cả nỗi đau đớn vừa qua của tôi.
Nhiều năm trước ở Paris từng có một vở kịch cảm động mang tên “Bác sĩ của trẻ em”. Khi chia tay vị bác sĩ của trẻ em hiện tại này, tôi nhìn thấy trong chiếc cà vạt đen giản dị, chiếc áo khoác đen buông lơi cài cúc, gương mặt trầm tư, mái tóc tối màu buông xõa, hàng lông mi, và ngay cả đường nét bộ ria mép của anh, chính là hiện thân hoàn hảo của lý tưởng người nghệ sĩ Paris từng được trình diễn trên sân khấu. Nhưng chưa có nhà tiểu thuyết nào mà tôi biết lại đủ táo bạo để hình dung trước cuộc sống và tổ ấm của cặp vợ chồng trẻ này tại Bệnh viện Trẻ em ở vùng phía đông London.
Tôi rời Ratcliff bằng ga xe lửa Stepney để đến ga cuối ở Fenchurch Street. Bất cứ ai muốn đi ngược lại lộ trình đó đều có thể lần theo những bước chân của tôi.
