Thuở ấy (chẳng bận tâm khi nào), tôi theo đuổi một công việc (chẳng bận tâm là gì) mà chỉ một mình tôi có thể gánh vác; một công việc chẳng thể cậy nhờ ai; một thứ đòi hỏi sự tập trung, trí nhớ, óc quan sát và thể lực căng như dây đàn; lại thêm việc di chuyển liên tục bằng tàu hỏa với tốc độ chóng mặt đến mức hoang đường. Tôi đã đeo đuổi công việc ấy suốt một mùa đông khắc nghiệt chưa từng thấy trong một xứ sở vốn dĩ đã vô cùng nghiệt ngã, rồi lại tiếp tục guồng quay ấy tại nước Anh chỉ sau một khoảng nghỉ ngắn ngủi. Cứ thế, mọi thứ kéo dài mãi cho đến tận khi—tựa hồ như chớp mắt—nó vắt kiệt sức lực của tôi, khiến tôi không còn dám cậy vào sự tự tin vốn có để hoàn thành nhiệm vụ cứ lặp đi lặp lại mãi; và rồi tôi bắt đầu cảm thấy (lần đầu tiên trong đời) hoa mắt, choáng váng, rã rời, rung lắc, lả đi, mờ cả giọng, mờ cả mắt, bước chân chao đảo, xúc giác tê dại và tâm hồn thì mụ mị. Chỉ ít giờ sau, lời khuyên tôi nhận được từ bác sĩ chỉ vọn vẹn trong hai từ: “Nghỉ ngơi tuyệt đối.” Vốn có thói quen tự quan sát bản thân như thể đang nhìn một kẻ xa lạ, và thừa hiểu rằng lời khuyên đó chính là liều thuốc duy nhất cho tình trạng của mình, tôi lập tức dừng ngay công việc đang làm và nghỉ ngơi.

Ý định của tôi là chèn vào, ví như vậy, một tờ giấy trắng vào cuốn sách cuộc đời mình, nơi mà trong một khoảng thời gian ngắn ngủi vài tuần tới, sẽ không có bất kỳ dòng chữ nào từ thế giới bên ngoài được phép viết lên. Thế nhưng, một vài trải nghiệm vô cùng kỳ lạ đã tự khắc ghi lên chính tờ giấy trắng ấy, và tôi chuẩn bị kể lại chúng một cách chân thực nhất. Tôi xin nhắc lại từ này: chân thực nhất.

Trải nghiệm quái gở đầu tiên của tôi là sự trùng hợp đến kinh ngạc giữa hoàn cảnh của tôi trong mắt người đời, và hoàn cảnh của một nhân vật tên là Mr. Merdle, như tôi đọc được trong một tác phẩm hư cấu mang tên Little Dorrit. Phải thừa nhận rằng, Mr. Merdle là một kẻ bịp bợm, giả mạo và trộm cắp, trong khi nghề nghiệp của tôi ít tai hại (và ít kiếm tiền) hơn nhiều; nhưng xét cho cùng thì chúng cũng đều là một giuộc cả.

Đây là hoàn cảnh của Mr. Merdle:

‘Thoạt đầu, ông ta mắc trần ai các loại bệnh tật từng được biết đến trên đời, cùng vài căn bệnh mới toanh được sáng chế nhanh như chớp để đáp ứng nhu cầu thời điểm ấy. Ông ta đã giấu giếm chứng phù thũng từ thủa lọt lòng, thừa hưởng từ ông nội một gia tài đồ sộ gồm nước đọng ở màng ngực, cứ mỗi sáng suốt mười tám năm cuộc đời lại phải chịu một ca phẫu thuật, từng trải qua những vụ nổ các mạch máu quan trọng trong cơ thể hệt như pháo hoa, lại có tật ở phổi, có tật ở tim, và có tật ở đại não. Năm trăm con người ngồi vào bàn ăn sáng mà chẳng hề hay biết gì về câu chuyện này, trước khi ăn xong đã tin chắc rằng họ quen biết riêng tư với vị Bác sĩ và nghe chính ông phán rằng: “Anh phải chuẩn bị tinh thần có ngày ngỏm củ tỏi như ngọn nến bị thổi tắt đi nhé;” và họ cũng đinh ninh rằng mình biết chuyện Mr. Merdle đã đáp lại Bác sĩ rằng: “Đời người chết có một lần mà thôi.” Đến khoảng mười một giờ trưa, căn bệnh ở đại não nghiễm nhiên trở thành ứng viên sáng giá vượt lên tất cả; và đến đúng mười hai giờ, căn bệnh ấy đã được xác định đích danh là “Áp lực.”’

‘Áp lực tỏ ra vô cùng thỏa mãn đối với công chúng, và khiến ai nấy đều cảm thấy dễ chịu đến mức nó có lẽ đã ngự trị suốt cả ngày, nếu như Bar không đem tình trạng thực tế của vụ việc ra tòa vào lúc chín giờ rưỡi. Tuy nhiên, thay vì bị đánh gục bởi phát hiện ấy, Áp lực lại càng trở nên được ưa chuộng hơn bao giờ hết. Khắp mọi con đường, người ta đua nhau triết lý về Áp lực. Tất cả những kẻ từng mưu cầu làm giàu nhưng bất thành đều lớn tiếng: Đấy nhé! Cứ hễ dấn thân vào con đường kiếm tiền là thể nào anh cũng rước họa Áp lực vào thân. Những kẻ ăn không ngồi rồi cũng nhân cơ hội này mà triết lý chẳng kém. Nhìn kìa, chúng bảo nhau, đó là cái kết cho việc làm việc, làm việc và làm việc đấy! Cứ cắm cổ mà làm, làm quá trớn, để rồi Áp lực kéo đến và thế là đời các người chấm hết! Quan điểm này có sức nặng vô cùng ở nhiều nơi, nhưng không đâu bằng nhóm các nhân viên trẻ và những tiểu thương chưa từng lâm vào dù chỉ là một chút nguy cơ làm việc quá sức. Một giỏ người ấy đều cùng nhau tuyên bố, ra điều đạo đức lắm thay, rằng họ hy vọng sẽ không bao giờ quên đi lời cảnh tỉnh ấy chừng nào họ còn sống, và cách cư xử của họ sẽ được điều chỉnh sao cho tránh xa Áp lực, để mãi là chỗ dựa an ủi cho bạn bè trong rất nhiều năm tháng dài lâu.’

Đúng là hoàn cảnh của tôi rồi—giá như lúc đó tôi sớm nhận ra điều này—khi tôi đang yên bình sưởi ấm dưới ánh nắng trong đồng cỏ ở Kent của mình!

Nhưng trong lúc tôi nghỉ ngơi, ơn Chúa là khỏe lại từng ngày, tôi lại trải qua những chuyện còn quái đản hơn thế nhiều. Tôi phải nếm trải sự kiêu ngạo tâm linh, và vì điều này đã mang đến cho tôi một lời cảnh tỉnh mới mẻ chống lại cái lời nguyền rủa của nhân loại ấy, tôi sẽ luôn biết ơn cái giả định cho rằng tôi đã quá tàn tạ để có thể phản đối việc đóng vai con sư tử ốm cho dăm ba tên lừa lang thang đang ngứa ngáy cẳng chân. Đủ mọi hạng người bỗng dưng trở nên sùng đạo thay cho phần của tôi. Tôi nhận được những lời cảnh báo đanh thép nhất rằng mình là kẻ ngoại đạo: dựa trên uy quyền quyết định của một vị mục sư lưu động, kẻ—giống như phần lớn những kẻ cùng hạng dốt nát, tự phụ và liều lĩnh—chẳng thể nặn ra nổi một câu văn ra hồn bằng tiếng mẹ đẻ hay viết lấy một bức thư cho ra dạng. Cái cá nhân được ơn soi sáng ấy không tiếc lời quở trách tôi, nắm rõ một cách rành mạch và dễ dãi tôi đang đi về đâu, và điều gì sẽ giáng xuống đầu tôi nếu tôi không chịu uốn mình theo tấm gương sáng ngời của hắn, kẻ mà đang có mối thâm giao phạm thượng với cả Thiên Đình. Hắn nắm giữ những bí mật trong tim tôi, thấu suốt tận cùng đáy sâu tâm hồn tôi—hắn đấy!—và có thể đọc vị bản chất tôi còn rành hơn cả bảng chữ cái ABC, lại còn có thể lộn trái tôi ra như chiếc găng tay ẩm ướt của chính hắn. Thế nhưng, điều còn phi thường hơn thế nữa—bởi lẽ thứ nước bẩn thỉu như vậy chỉ có thể bắt nguồn từ một cái vũng vừa cạn vừa đục—tôi lại hay biết từ lời của một vị mục sư có bổng lộc mà tôi chưa từng nghe tên cũng chẳng bao giờ mặt giáp mặt, rằng tôi hóa ra không hề sống một cuộc đời đọc sách, chiêm nghiệm và suy tư như tôi vẫn tưởng; rằng tôi chưa từng học hỏi cách gieo rắc dăm bài học Cơ Đốc qua sách vở như tôi hằng đinh ninh; rằng tôi chưa từng cố gắng hướng dắt một đứa trẻ ngây thơ đến với sự hiểu biết và tình yêu dành cho Đấng Cứu Thế như tôi vẫn tưởng; rằng tôi chưa từng có những người bạn đã khuất, hay từng đứng bên những nấm mồ mở toang như tôi vẫn nghĩ; mà trái lại, tôi đã sống một cuộc đời “sung túc không một mảnh mây mờ,” và tôi đang cần cái “cú phanh” này “quá đi mất,” và cách để tận dụng nó chính là đọc mấy bài giảng đạo cùng thơ ca được đính kèm ở đây, do chính người bạn bút chiến của tôi viết và phát hành! Tôi xin cúi đầu mong mọi người hiểu rằng tôi đang kể lại những sự thật rút ra từ trải nghiệm phi thương trường của chính mình, chứ chẳng phải dăm ba tưởng tượng hão huyền. Mấy văn bản làm chứng đều đang nằm ngay tầm tay tôi đây.

Một dòng ghi chép kỳ quặc khác trên tờ giấy trắng, mang tính giải trí hơn chút ít, chính là sự cố chấp đến khó tin của những kẻ tử tế tốt bụng khi họ cứ đinh ninh rằng tôi đã vô tình kết hợp công việc vừa đột ngột vứt bỏ ấy với những thói quen cá nhân vốn dĩ hoàn toàn xung khắc và rõ ràng là không tài nào duy trì nổi cùng với nó. Nào là ngần ấy bài tập thể dục, ngần ấy lần tắm nước lạnh, ngần ấy gió sương thời tiết, ngần ấy chuyến leo dốc luyện tập—nói chung là ngần ấy thứ thường được tống khứ trên các chuyến tàu tốc hành nhét trong va-li và hộp đựng mũ, rồi được thưởng thức dưới một hàng đèn gas cháy rực giữa sự hiện diện của hai ngàn con người. Việc đoán mò cả một câu chuyện đi ngược lại mọi thực tế và phỏng đoán ấy khiến tôi thấy thật buồn cười làm sao, và đó quả là một điều kỳ quái mà tôi chưa từng trải nghiệm một cách đầy đủ trong đời cho đến khi lật giở tờ giấy trắng kỳ lạ đó.

Những người quen cũ của tôi—những kẻ chuyên viết thư xin tiền—cũng xuất hiện trên tờ giấy trắng, với vẻ đạo đức giả không chê vào đâu được. Giữa lúc dầu sôi lửa bỏng thế này, họ rất đỗi vui mừng khi ban ơn cho tôi thêm một cơ hội để gửi tấm bưu điện phiếu ấy. Tôi chẳng cần phải gửi hẳn một bảng Anh như đã nợ nần trước đó đâu; mười shillings cũng đủ để xua đi gánh nặng trong tâm trí tôi rồi. Và xin Chúa đừng để họ từ chối, ở một mức tiền nhỏ nhoi nhường ấy, việc nhấc bớt gánh nặng ra khỏi ký ức của một sinh linh lầm đường lạc lối! Một quý ông mang máu nghệ sĩ (và đang minh họa tơi bời cho sách của Hội Xin ăn) nghĩ rằng điều đó có thể xoa dịu lương tâm tôi trong khoản hối hận về những món quà đã bị phung phí, nếu tôi chịu chi tiền ngay lập tức để ủng hộ tài năng thiết kế nguyên bản thấp kém của ông ta—để làm mẫu, ông ta gửi kèm tôi một tác phẩm nghệ thuật mà tôi nhận ra ngay là bản chép lại từ một bản khắc gỗ từng được xuất bản trong cuốn sách viết về nước Mỹ của cố phu nhân Trollope từ bốn mươi hay năm mươi năm trước. Số lượng những con người sẵn sàng sống thọ thêm nhiều năm sau tôi, trở thành những ân nhân không mệt mỏi của nhân loại, chỉ với năm mươi bảng Anh tiền tươi mặt thật, quả là khiến người ta kinh ngạc. Hàng loạt kẻ khác cũng muốn xin những tấm séc ngân hàng với những khoản tiền hối lỗi kếch xù để đem đi bố thí:—chứ đời nào chúng chịu giữ lại cho riêng mình.

Đủ thứ loại thuốc men và máy móc kỳ diệu cũng len lỏi tự lăng xê vào trang giấy trắng lẽ ra phải tinh khôi ấy. Điều đặc biệt đáng chú ý là vị thầy thuốc nào, dù là dưới lăng kính đạo đức hay thể chất, cũng đều hiểu tôi tường tận—hiểu tôi từ đầu đến gót chân, trong lẫn ngoài, từ trái sang phải, lộn ngược lên trên. Tôi bỗng biến thành một món đồ bằng thủy tinh mà ai cũng có phần sở hữu, và tất cả mọi người đều tỏ ra vô cùng thân thiết với tôi một cách đến là ngạc nhiên. Một vài viện phúc lợi công cộng còn có những nhận thức đầy tính xã giao về những góc khuất trong tâm trí tôi, mà sau khi tự soi xét chán chê, tôi chẳng tìm thấy dù chỉ là một dấu vết nhỏ. Những mẫu đơn in ấn gọn gàng đã được gửi đến các góc khuất ấy, mở đầu bằng câu: ‘Tôi xin trao tặng và để lại.’

Liệu có vẻ phóng đại không khi tôi bày tỏ niềm tin rằng, ghi chép thành thật nhất, khiêm nhường nhất và ít kiêu căng nhất trong tất cả những dòng trên trang giấy trắng kỳ lạ này, lại chính là bức thư của kẻ tự lừa dối mình khi phát hiện ra bí mật thâm sâu mang tên ‘làm thế nào để sống bốn hay năm trăm tuổi’? Chắc chắn là trông sẽ vậy rồi, thế nhưng nhận định đó hoàn toàn không hề phóng đại chút nào, mà được viết ra bằng tất cả niềm xác tín nghiêm túc và chân thành của tôi. Cùng với điều này, và với một tiếng cười nhạo những thứ còn lại chẳng chút mỉa mai nào, tôi lật trang Giấy trắng, và tiếp tục bước đi.