Tôi bước vào chiếc xe ngựa du lịch — một chiếc xe do Đức chế tạo, rộng rãi, nặng nề và để mộc không sơn — tôi bước lên xe, kéo những bậc thang lên sau lưng, tự giấu mình bên trong bằng một tiếng đóng cửa thật kêu, rồi cất tiếng hô lớn: «Xuất phát!»
Ngay lập tức, toàn bộ khu vực phía tây và tây nam London ấy bắt đầu trôi lùi lại với một tốc độ náo nức đến nỗi tôi đã vượt qua sông, qua cả đường Old Kent Road, ra tới Blackheath, thậm chí đang leo lên dốc Shooter’s Hill, trước khi tôi kịp định thần lại trong cỗ xe như một lữ khách điềm đạm.
Tôi có hai chiếc hòm đại khổ trên nóc, các khoang chứa hành lý khác được lắp đặt ở phía trước và phía sau; tôi có một chiếc lưới đựng sách giăng bên trên, những chiếc túi lớn ở tất cả các khung cửa sổ, một vài cái túi da treo lủng lẳng để đựng linh tinh, và một ngọn đèn đọc sách gắn ở vách sau xe, phòng khi tôi bị kẹt giữa đêm tối. Tôi được trang bị chu đáo về mọi mặt, và chẳng hề biết mình đang đi đâu (điều đó thật tuyệt vời), ngoại trừ việc tôi đang xuất ngoại.
Con đường cái quan quá đỗi êm đềm, những con ngựa quá đỗi sung sức, và tôi đi quá đỗi nhanh chóng, ấy là lúc nửa đường giữa Gravesend và Rochester, khi dòng sông đang mở rộng mang những con thuyền với cánh buồm trắng hoặc khói đen ra khơi, thì tôi bận tâm chú ý đến một cậu bé kỳ cục bên lề đường.
«Này nhóc!» tôi bảo cậu bé kỳ cục bên lề đường, «nhóc sống ở đâu thế?»
«Ở Chatham ạ,» cậu đáp.
«Nhóc làm gì ở đó?» tôi hỏi.
«Cháu đi học ạ,» cậu đáp.
Tôi xốc cậu lên xe chỉ trong chớp mắt, rồi chúng tôi tiếp tục hành trình. Chẳng mấy chốc, cậu bé kỳ cục liền lên tiếng: «Đến Gads-hill rồi đây ạ, nơi Falstaff từng ra tay cướp bóc những lữ khách rồi tháo chạy.»
«Nhóc cũng biết đôi chút về Falstaff cơ à?» tôi hỏi.
«Cháu biết tất tần tật về ngài ấy,» cậu bé kỳ cục đáp. «Cháu đã lớn (cháu chín tuổi rồi), và cháu đọc đủ loại sách. Nhưng xin ngài hãy dừng lại ở đỉnh đồi để ngắm ngôi nhà đằng kia, làm ơn đấy ạ!»
«Nhóc ngưỡng mộ ngôi nhà đó lắm sao?» tôi hỏi.
«Lạy Chúa, thưa ngài,» cậu bé kỳ cục thưa, «khi cháu chưa bằng một nửa tuổi chín, đó đã là một niềm vui lớn khi được dẫn đến để ngắm nhìn nó. Và giờ đây khi đã lên chín, cháu tự mình đến ngắm nó. Kể từ khi cháu còn nhớ được, bố cháu, thấy cháu mê mẩn nó đến vậy, vẫn thường bảo với cháu rằng: “Nếu con cực kỳ kiên trì và chăm chỉ làm việc, có ngày con có thể đến ở trong đó đấy.” Dù điều đó là bất khả thi!» Cậu bé kỳ cục nói, thở dài một hơi nhẹ, rồi dán mắt ngắm nghía ngôi nhà qua cửa sổ bằng tất cả sức lực.
Tôi lấy làm kinh ngạc khi nghe cậu bé kỳ cục nói vậy; bởi ngôi nhà đó hóa ra lại chính là nhà của tôi, và tôi có lý do để tin rằng những gì cậu bé nói là sự thật.
Thôi nào! Tôi không dừng lại ở đó, và chẳng mấy chốc tôi thả cậu bé kỳ cục xuống rồi đi tiếp. Băng qua con đường nơi những người La Mã xưa từng hành quân, băng qua con đường nơi những người hành hương Canterbury xưa từng qua lại, băng qua con đường nơi những đoàn xe ngựa chở các giáo sĩ và vương hầu kiêu hãnh thuở trước từng lốc cốc ngự trên lưng ngựa giữa đại lục và hòn đảo này xuyên qua bùn đất và nước lũ, băng qua con đường nơi Shakespeare từng lẩm bẩm một mình: «Thổi đi, thổi đi, hỡi cơn gió mùa đông,» khi ngài ngồi trên yên ngựa tại cổng quán trọ mà quan sát những phu xe; giữa muôn vàn vườn anh đào, vườn táo, đồng ngô và rẫy hoa bia; tôi cứ thế đi qua Canterbury đến Dover. Tại đó, biển đang gầm sóng với những âm thanh trầm đục sau khi trời tối, và ánh đèn xoay của Pháp trên mũi Grinez hiện lên rồi chìm khuất đều đặn, tựa như đầu của một người gác hải đăng khổng lồ đang mang nỗi hoang mang chèn vào mỗi nửa phút để ngắm xem ngọn đèn đang cháy thế nào.
Sáng sớm, tôi đã đứng trên boong tàu hơi nước, và chúng tôi đang nhắm tới cửa biển theo cách thức khó chịu quen thuộc, và cửa biển cũng đang nhắm tới chúng tôi theo cách thức khó chịu quen thuộc, rồi cửa biển đã chiếm trọn phần thắng lợi áp đảo còn chúng tôi thì nhận lấy phần tồi tệ nhất — tất cả đều theo cái cách thức khó chịu quen thuộc ấy.
Nhưng khi tôi đã rời khỏi tòa Hải quan ở phía bên kia, và khi tôi bắt đầu làm bay bụi trên những con đường khô hạn của nước Pháp, và khi những hàng cây gầy guộc bên vệ đường (mà tôi đoán là sẽ chẳng bao giờ trùm lá, vì chúng vốn dĩ chưa từng như thế) thỉnh thoảng lại che chở cho một người lính đầy bụi bặm, hay một tá điền đang phơi mình trên đống đá vụn, ngủ say sưa trong một ảo ảnh về bóng râm, tôi bắt đầu lấy lại tinh thần du lịch của mình. Khi bắt gặp người đập đá vụn trên đống đá, đội chiếc mũ cứng, nóng rẫy và sáng loáng mà mặt trời chiếu rọi từ đằng xa tựa như qua một chiếc kính lúp, tôi cảm thấy rằng giờ đây, quả thật tôi đang ở trong miền đất nước Pháp thân thương của lòng mình. Tôi hẳn đã nhận ra nó, dẫu không cần đến chai rượu vang thông thường chát chát được nhớ mãi, con gà quay lạnh, ổ bánh mì và nhúm muối, thứ mà tôi đã dùng bữa trưa với sự thỏa mãn khôn tả từ một trong những chiếc túi phồng của cỗ xe.
Tôi chắc hẳn đã ngủ thiếp đi sau bữa trưa, bởi khi một khuôn mặt rạng rỡ ngó vào qua cửa sổ, tôi giật mình thốt lên:
«Lạy Chúa, Louis, tôi cứ ngỡ anh đã chết!»
Người đầy tớ vui tính của tôi cười và đáp:
«Tôi á? Hoàn toàn không đâu, thưa ngài.»
«Mừng làm sao khi thức dậy! Chúng ta đang làm gì thế, Louis?»
«Chúng ta đi đổi ngựa tiếp vận. Ngài có muốn đi bộ lên đồi không?»
«Chắc chắn rồi.»
Chào mừng ngọn đồi nước Pháp thân quen, với gã điên người Pháp (chẳng có chút họ hàng nào xa xôi với nàng Maria của Sterne) sống trong một cái cũi chó lợp tranh nửa sườn đồi, và chồm ra với chiếc nạng, cái đầu to cùng chiếc mũ ngủ trùm kín để tranh thủ trước những cụ già dắt theo trẻ em tàn phế, và trước những đứa trẻ dắt theo các cụ già xấu xí và mù lòa, những người dường như qua một quá trình phục sinh được gọi hồn từ cõi hư vô để nhanh chóng lấp đầy chốn hoang vắng!
«Được rồi,» tôi nói, rải xuống cho họ ít tiền lẻ tôi đang có; «Louis đến kìa, và tôi đã hoàn toàn tỉnh ngủ sau giấc chợp mắt.»
Chúng tôi lại tiếp tục hành trình, và tôi chào đón từng lời khẳng định mới rằng nước Pháp vẫn đứng yên ở nơi tôi từng bỏ lại. Nào là những trạm thay ngựa với các vòm cổng, sân chuồng ngựa bẩn thỉu và những bà chủ trạm ngựa sạch sẽ, những phụ nữ tháo vát đang đứng nhìn việc gắn ngựa vào xe; nào là những phu trạm đang đếm số tiền họ kiếm được vào trong mũ mà chẳng bao giờ thấy đủ; nào là loài ngựa xám tiêu chuẩn thuộc giống Flanders, hễ có cơ hội là thế nào cũng cắn nhau; nào là những tấm da cừu lông xù được thắt móc bên ngoài quân phục của các phu trạm như những chiếc tạp dề yếm khi trời nổi gió và đổ mưa; nào là đôi ủng da cao cổ và những tiếng roi quất đét; nào là những nhà thờ mà tôi phải bước xuống để ngắm nhìn, tựa như đang chịu một sự ép uổng tàn nhẫn dẫu chẳng hề mong muốn; nào là những thị trấn nhỏ dường như chẳng có lý do gì để tồn tại thành thị trấn, bởi hầu hết nhà cửa ở đó đều treo biển cho thuê mà chẳng một ai thèm ngó ngàng, ngoại trừ những kẻ không thể cho thuê nổi và chẳng có việc gì khác ngoài việc ngồi ngắm chúng suốt cả ngày. Tôi nghỉ lại dọc đường một đêm và thưởng thức món khoai tây được chế biến tuyệt diệu cùng vài món hợp khẩu vị khác, thứ mà nếu mang về nước áp dụng thì thể nào cũng sẽ dẫn đến thảm họa theo cách này hay cách khác đối với báu vật quốc gia đang xiêu vẹo ấy — chính là người nông dân Anh quốc; và cuối cùng tôi bị xóc nảy như một viên thuốc đơn độc trong hộp qua hàng dặm đường đá, cho đến khi — với tiếng roi quất điên cuồng, những cú chồm lên và vẫy vẫy hai chiếc đuôi xám — tôi đã có màn khải hoàn tiến vào Paris.
Tại Paris, tôi thuê một căn hộ tầng trên trong vài ngày tại một khách sạn trên phố Rue de Rivoli; các cửa sổ phía trước nhìn ra khu vườn Tuileries (nơi sự khác biệt chính giữa các bà vú em và những bông hoa có lẽ là các bà vú thì di chuyển còn hoa thì không): các cửa sổ phía sau nhìn vào tất cả các cửa sổ phía sau khác của khách sạn và nhìn sâu xuống một cái sân lát đá, nơi chiếc xe ngựa Đức của tôi đã lui vào ẩn náu dưới một vòm cổng khít rịt có vẻ như là trọn đời, nơi chuông reo suốt cả ngày mà chẳng ai thèm bận tâm ngoại trừ mấy tay quản gia cầm chổi lông vũ và đội mũ dạ xanh lục thỉnh thoảng lại ló đầu ra từ khung cửa sổ cao nào đó điềm đạm nhìn xuống, và nơi những bồi bàn lịch sự vác khay trên vai trái cứ qua lại từ sáng đến tối.
Mỗi khi có mặt ở Paris, tôi lại bị một sức mạnh vô hình lôi tuột vào nhà xác Morgue. Tôi chẳng bao giờ muốn đến đó, nhưng lúc nào cũng bị kéo sếch tới. Có một ngày Giáng sinh, khi tôi thà ở bất cứ nơi nào khác còn hơn, tôi đã bị cuốn vào để nhìn một cụ già tóc bạc trắng nằm đơn độc trên chiếc giường lạnh lẽo, với một vòi nước đang chảy róc rách lên mái tóc bạc, rồi nhỏ từng giọt, từng giọt, từng giọt xuống khuôn mặt khốn khổ của ông cho đến khi tới khóe miệng, nơi nó rẽ ngoặt sang một bên và làm ông trông có vẻ ranh mãnh. Vào một buổi sáng Năm Mới (nhân tiện cũng xin nói, lúc ấy mặt trời đang chiếu rọi bên ngoài, và có một kẻ làm trò hề đang giữ thăng bằng một chiếc lông vũ trên mũi cách cánh cổng chừng một thước), tôi lại bị kéo vào để nhìn một thiếu niên tóc vàng mười tám tuổi, với một trái tim treo trên ngực — dòng chữ “từ mẹ” được khắc trên đó — đã trôi vào tấm lưới chắn ngang sông, với một vết đạn trên vầng trán thanh tú và đôi bàn tay bị cắt bằng dao, nhưng từ đâu hay bằng cách nào thì vẫn là một bí ẩn mù mịt. Lần này, tôi bị ép vào cái chốn đáng sợ ấy để nhìn một người đàn ông to lớn da ngăm đen mà sự biến dạng do nước gây ra trông thật khôi hài đến rợn người, và biểu cảm của ông ta tựa như một võ sĩ quyền Anh vừa nhắm nghiền mí mắt dưới một cú đấm trời giáng, nhưng sắp sửa mở bung mắt ra, lắc đầu và «mỉm cười đứng dậy». Ôi, người đàn ông to lớn da ngăm đen ấy đã khiến tôi phải trả giá đắt biết bao tại thành phố rực rỡ đó!
Trời rất oi bức, và điều đó chẳng giúp gì cho ông ta trong khi lại làm tôi tồi tệ đi rất nhiều. Quả thực, một người phụ nữ nhỏ nhắn rất gọn gàng và dễ thương với chiếc chìa khóa nhà trọ lủng lẳng trên ngón trỏ, người vừa cho cô con gái nhỏ xem thây ma trong lúc hai mẹ con ăn kẹo, đã nhận thấy ngài đây có vẻ kém khỏe khi chúng tôi cùng bước ra ngoài, và bèn hỏi ngài, với đôi mày nhỏ ngạc nhiên được nhướng lên một cách xinh xắn, xem có chuyện gì không? Yếu ớt đáp lại bằng cái lắc đầu từ chối, ngài băng qua đường vào một tiệm rượu, mua ít rượu mạnh, và quyết định làm tươi tắn lại bản thân bằng một cú ngụp lặn trong nhà tắm nổi lớn trên sông.
Nhà tắm đông đúc theo cái cách thoáng đãng quen thuộc, gồm toàn những nam nhân mặc quần bơi sọc đủ màu rực rỡ, đi lại tay trong tay, uống cà phê, hút xì gà, ngồi bên những chiếc bàn nhỏ, lịch sự trò chuyện với những thiếu nữ phát khăn tắm, rồi chốc chốc lại cắm đầu lao ù xuống sông để rồi ngoi lên và lặp lại guồng quay xã giao ấy. Tôi vội vã hòa mình vào phần giải trí dưới nước, và đang tận hưởng trọn vẹn một buổi tắm táp tuyệt diệu, thì bỗng nhiên trong một khoảnh khắc, tôi bị ám ảnh bởi một ý nghĩ vô lý rằng cái xác to lớn da ngăm đen ấy đang trôi thẳng về phía mình.
Tôi lập tức lên bờ và mặc quần áo ngay. Do bị hoảng hốt, tôi đã nuốt phải một ít nước sông và điều đó làm tôi phát ọe, vì tôi tưởng tượng rằng sự ô uế của sinh vật kia đang hòa lẫn trong đó. Tôi đã quay trở lại căn phòng mát mẻ tối lờ mờ trong khách sạn và nằm dài trên chiếc ghế bành ở đó, trước khi tôi kịp dùng lý trí để trấn tĩnh bản thân.
Dĩ nhiên, tôi thừa biết rằng sinh vật to lớn da ngăm đen ấy đã chết cứng, và tôi sẽ chẳng bao giờ chạm trán lão ta ở bên ngoài cái nơi mà tôi đã nhìn thấy lão chết, cũng giống như tôi không thể chạm trán nhà thờ Đức Bà ở một vị trí hoàn toàn mới lạ nào khác. Điều làm tôi phiền muộn chính là bức tranh về sinh vật đó; và nó đã khắc họa một cách kỳ lạ và sâu đậm vào tâm trí tôi đến mức tôi không tài nào xua đuổi nó đi được cho đến khi nó tự phai mòn.
Tôi nhận ra những nét đặc thù của sự ám ảnh này, khi nó thực sự trở thành một nỗi khó chịu đối với tôi. Ngay bữa trưa hôm đó, một miếng mồi trên đĩa của tôi trông giống như một phần thịt của lão ta, và tôi đã phải đứng dậy bỏ đi. Muộn hơn vào buổi tối hôm đó, tôi đang đi dạo dọc phố Rue St. Honoré thì nhìn thấy một tờ yết thị tại một phòng sinh hoạt công cộng ở đó, thông báo về các môn đấu kiếm ngắn, đấu kiếm dài, vật lộn và vài tài nghệ tương tự. Tôi bước vào, và vì màn múa kiếm rất điêu luyện nên tôi đã nán lại. Một tiết mục biểu diễn môn thể thao quốc gia của chúng tôi, Trận Quyền Anh Anh Quốc, được thông báo sẽ diễn ra vào cuối buổi tối. Trong một phút sa sút, tôi quyết định chờ xem trận Quyền Anh này, như một người Anh chân chính. Đó chỉ là một màn trình diễn vụng về (do hai gã hầu phòng người Anh thất nghiệp thể hiện), nhưng một trong hai võ sĩ, khi hứng trọn một cú đấm thẳng tay phải bằng găng vào giữa hai mắt, đã làm đúng hệt như những gì mà sinh vật to lớn da ngăm đen trong nhà xác tưởng chừng sắp làm — và thế là hắn đánh gục luôn tôi trong đêm hôm đó.
Có một thứ mùi hơi khó chịu (hoàn toàn không phải là hương thơm xa lạ gì ở Paris) phảng phất trong căn phòng khách nhỏ của căn hộ tôi ở khách sạn. Sinh vật to lớn da ngăm đen ở nhà xác không hề có bất kỳ trải nghiệm trực tiếp nào liên quan đến khứu giác của tôi, bởi vì khi tôi biết đến lão, lão nằm sau một lớp kính dày chẳng khác nào bức tường thép hay đá cẩm thạch là mấy. Thế mà luồng khí thoang thoảng trong phòng cứ hễ xuất hiện là lại tái hiện hình ảnh lão. Điều kỳ lạ hơn nữa là sự thất thường mà qua đó bức chân dung của lão dường như tự bừng sáng trong tâm trí tôi ở những nơi khác. Tôi có thể đang đi dạo ở Palais Royal, thẫn thờ ngắm nghía các tủ kính cửa hàng, và có thể đang thưởng ngoạn một trong những tiệm bán quần áo may sẵn được bày biện ở đó. Ánh mắt tôi, lướt qua những chiếc áo choàng ngủ có vòng eo phi thực tế và những chiếc áo ghi-lê rực rỡ, sẽ rơi vào người chủ tiệm, người bán hàng, hay thậm chí chính là con ma-nơ-canh ở cửa, và sẽ gợi lên trong tôi suy nghĩ: «Trông giống hắn làm sao!» — và ngay lập tức tôi lại thấy buồn nôn.
Điều này cũng xảy ra tại nhà hát, theo đúng cách thức tương tự. Thường thì nó sẽ xảy ra trên đường phố, khi tôi hoàn toàn không hề tìm kiếm sự giống nhau nào cả, và khi có lẽ chẳng có sự giống nhau nào ở đó. Không phải vì sinh vật ấy đã chết mà tôi bị ám ảnh như vậy, bởi tôi biết rằng tôi hoàn toàn có thể (và tôi biết vì tôi đã từng) bị đeo bám không kém bởi hình ảnh của một nỗi khiếp sợ còn đang sống. Tình trạng này kéo dài khoảng một tuần. Bức tranh không hề phai mờ dần theo nghĩa là nó kém mạnh mẽ và sắc nét đi chút nào, mà theo nghĩa là nó xuất hiện ít thường xuyên hơn. Trải nghiệm này có lẽ đáng để những ai nuôi dạy trẻ nhỏ cân nhắc. Thật khó mà phóng đại cường độ và độ chính xác trong khả năng quan sát của một đứa trẻ thông minh. Ở cái tuổi dễ lay động ấy, nó thỉnh thoảng sẽ tạo ra một ấn tượng khắc sâu. Nếu ấn tượng khắc sâu đó là về một đối tượng đáng sợ đối với đứa trẻ, thì (do thiếu khả năng suy luận) nó sẽ không thể tách rời khỏi nỗi sợ hãi tột cùng. Cưỡng ép đứa trẻ vào thời điểm đó, đối xử với nó theo lối Khắc Lạp, bắt nó bước vào bóng tối trái ý muốn, bỏ mặc nó trong một phòng ngủ cô quạnh trái ý muốn, thì thà anh giết quách nó đi còn hơn.
Vào một buổi sáng rực rỡ, tôi khua lục cục rời khỏi Paris trên chiếc xe ngựa Đức, và bỏ lại sinh vật to lớn da ngăm đen phía sau vĩnh viễn. Tuy nhiên, tôi phải thú nhận rằng tôi đã bị thu hút quay lại nhà xác, sau khi lão được chôn cất, để ngắm nhìn quần áo của lão, và tôi nhận thấy chúng giống lão một cách đáng sợ — đặc biệt là đôi ủng. Dù sao đi nữa, tôi cũng khua xe lao đi hướng tới Thụy Sĩ, nhìn về phía trước chứ không ngoảnh lại, và thế là chúng tôi chính thức chia tay.
Chào mừng trở lại, quãng thời gian dài đằng đẵng ở nước Pháp, với những quán trọ đồng quê kỳ lạ đầy những bình hoa và đồng hồ ở thị trấn nhỏ buồn tẻ, và với cư dân nhỏ bé chẳng buồn tẻ chút nào trên đại lộ nhỏ vào buổi chiều tối dưới những tán cây nhỏ! Chào mừng ngài Cha xứ, đi dạo một mình vào sáng sớm cách xa thị trấn một đoạn ngắn, đang đọc cuốn Kinh Nhật Tụng quen thuộc đến mức giờ đây chắc đọc thuộc lòng chẳng cần sách cũng được! Chào mừng ngài Cha xứ, vào lúc muộn hơn trong ngày, đang xóc nảy qua lớp bụi đường cái quan (như thể ngài đã thăng thiên đến chốn mây mù) trên một chiếc xe mui trần đầu to tướng, với lớp bùn khô của cả chục mùa đông bám đầy trên đó. Chào mừng ngài Cha xứ một lần nữa, khi chúng ta trao nhau những lời chào hỏi; ngài thì ưỡn thẳng lưng để nhìn chiếc xe ngựa Đức trong lúc ngắt vài cọng rau trong khu vườn nhỏ ở làng để nấu món súp trong ngày: còn tôi, ngơ ngác nhìn qua cửa sổ chiếc xe ngựa Đức trong trạng thái mơ màng tuyệt diệu của kẻ du hành không bận tâm lo nghĩ, không hôm qua, không ngày mai, chẳng có gì ngoài những cảnh vật lướt qua và những hương vị lẫn âm thanh thoảng qua! Và cứ thế, tôi đến Strasbourg trong niềm hân hoan đúng mực, nơi tôi trải qua một buổi chiều chủ nhật mưa gió bên khung cửa sổ, trong lúc một vở kịch hài nhẹ nhàng tẻ nhạt được trình diễn cho tôi xem ở tòa nhà đối diện.
Làm thế nào mà một ngôi nhà lớn như vậy lại chỉ có ba người sinh sống, đó là chuyện riêng của nó. Có ít nhất chừng hai mươi ô cửa sổ chỉ riêng trên phần mái cao; còn bao nhiêu ở mặt tiền kỳ quái của nó thì tôi sớm từ bỏ ý định đếm. Chủ nhân của nó là một chủ tiệm, tên là Straudenheim; làm nghề gì — tôi không tài nào đoán ra nổi nghề gì, vì ông ta đã bỏ không treo bảng hiệu và cửa hiệu thì đóng kín.
Ban đầu, khi nhìn qua cửa hiệu của Straudenheim xuyên qua làn mưa rơi rả rích, tôi đoán ông ta kinh doanh mặt hàng gan ngỗng. Nhưng quan sát kỹ Straudenheim, người xuất hiện ở khung cửa sổ trên tầng hai, đã thuyết phục tôi rằng có thứ gì đó quý giá hơn gan ở đây. Ông ta đội một chiếc mũ sọ bằng nhung đen, trông giàu có và có vẻ keo kiệt. Một lão già mũi lê, môi dày, tóc trắng và đôi mắt sắc bén, dù bị cận thị. Straudenheim đang viết lách bên chiếc bàn giấy, chốc chốc lại ngừng tay, ngậm bút vào miệng, và làm những động tác bằng tay phải như một kẻ đang đếm những chồng tiền mặt. Những đồng năm franc hay những đồng napoleon vàng đây, hỡi Straudenheim? Một thợ kim hoàn, một kẻ cho vay nặng lãi, một thương gia kim cương, hay cái gì khác?
Phía bên dưới Straudenheim, ở khung cửa sổ tầng một, là quản gia của ông ta — không còn trẻ trung gì, nhưng có vóc dáng ưa nhìn, gợi lên hình ảnh một bàn chân và cổ chân nở nang đầy đặn. Bà ta ăn mặc vui tươi, tay cầm một chiếc quạt, đeo khuyên tai vàng lớn và một cây thánh giá bằng vàng lớn. Bà ta hẳn đã đi nghỉ mát (theo như tôi phán đoán) nếu không vì trận mưa chết tiệt. Strasbourg đã từ bỏ việc đi nghỉ mát lần đó vì coi như hỏng bét, bởi nước mưa đang tuôn xối xả từ những máng xối cổ kính và chảy thành một con rạch nhỏ giữa lòng đường phố. Bà quản gia, với hai tay khoanh trước ngực và chiếc quạt gõ nhịp vào cằm, trông rạng rỡ và mỉm cười bên khung cửa sổ mở toang của mình, nhưng phần mặt tiền ngôi nhà của Straudenheim thì vô cùng ảm đạm. Cửa sổ của bà quản gia là cửa sổ duy nhất mở ở đó; còn Straudenheim thì đóng kín mít dù đó là một buổi chiều oi bức khi không khí rất dễ chịu, và dù cơn mưa đã mang vào thị trấn thứ hương thơm thoang thoảng dễ chịu của cỏ cây mà mùa hè vẫn thường mang đến.
Hình ảnh mờ ảo của một người đàn ông đứng sát vai Straudenheim đã khơi dậy trong tôi mối hoài nghi rằng có kẻ đã đến để sát hại thương gia giàu có kia nhằm cướp khối tài sản mà tôi vừa ban tặng cho ông ta một cách hào phóng; nhất là khi đó lại là một kẻ hung hăng, gầy guộc và dài đòn, rõ ràng là có bước chân cực kỳ lén lút. Thế nhưng, hắn lại hội ý với Straudenheim thay vì ra tay sát hại, rồi cả hai cùng nhẹ nhàng mở cánh cửa sổ còn lại của căn phòng đó — vốn nằm ngay phía trên phòng của bà quản gia — và cố gắng nhìn bà ta bằng cách cúi đầu nhòm xuống. Và đánh giá của tôi về Straudenheim đã sụt giảm nghiêm trọng khi tôi chứng kiến vị công dân lỗi lạc đó khạc nhổ ra ngoài cửa sổ, rõ ràng với hy vọng nhổ trúng người bà quản gia.
Bà quản gia hoàn toàn không hay biết gì, vẫn quạt mát, hất cằm và mỉm cười. Dù không hay biết về Straudenheim, bà ta lại ý thức được sự hiện diện của một ai đó khác — của tôi chăng? — ngoài ra chẳng còn ai khác.
Sau khi rướn người ra khỏi cửa sổ xa đến mức tôi cứ đinh ninh sẽ thấy gót chân họ chổng ngược lên trời, Straudenheim và kẻ gầy guộc rụt đầu lại và đóng sầm cửa sổ. Chẳng mấy chốc, cửa trước ngôi nhà khẽ hé mở, và họ chậm chạp, đầy hằn học lén lút bước ra làn mưa xối xả. Chúng đang định sang chỗ tôi đây (tôi thầm nghĩ) để đòi bồi thường vì tội dám nhìn ngắm bà quản gia, thì chúng đột ngột lao vào một hốc kiến trúc ngay dưới cửa sổ của tôi và lôi cổ ra một tên lính bé con còm cõi nhất, mang trên người thanh kiếm nhỏ ngây thơ nhất. Chiếc mũ cao bọc men bóng của người chiến sĩ này lập tức bị Straudenheim đánh văng xuống, và từ trong đó rơi ra hai que kẹo đường cùng ba bốn cục đường lớn.
Người chiến sĩ chẳng thèm cố gắng lấy lại tài sản hay nhặt chiếc mũ chóp của mình lên, mà nhìn Straudenheim với vẻ chăm chú khi hắn đá cậu ta năm cái, rồi lại nhìn gã gầy guộc khi hắn đá cậu ta năm cái, rồi lại nhìn Straudenheim khi hắn xé toạc ngực chiếc áo khoác nhỏ của cậu ta (người chiến sĩ), và khua cả mười ngón tay trước mặt cậu ta như thể đó là vạn ngón. Khi những hành vi bạo ngược ấy đã hoàn tất, Straudenheim và tên sai vặt quay trở lại nhà và cài then cửa. Một điều kỳ lạ là bà quản gia chứng kiến toàn bộ sự việc (người mà lẽ ra có thể ôm trọn sáu tên lính như thế vào bộ ngực đầy đặn của mình cùng một lúc), lại chỉ quạt mát và mỉm cười y như trước, dường như chẳng hề có chút ý kiến nào về chuyện đó, dù theo chiều hướng này hay chiều hướng khác.
Tuy nhiên, hiệu ứng chính của vở kịch chính là màn trả thù đáng chú ý của tên lính nhỏ. Bị bỏ lại trơ trọi trong mưa, cậu ta nhặt chiếc mũ chóp lên; đội nó lên đầu, dẫu ướt sũng và bẩn thỉu; rút lui vào một con hẻm mà ngôi nhà của Straudenheim tạo thành góc cua; quay gót lại; và đưa sát hai ngón trỏ lên đỉnh mũi, chà xéo lên nhau với vẻ chế nhạo, thách thức và khinh miệt Straudenheim. Dù Straudenheim hoàn toàn không thể nào biết được hành động kỳ lạ này, nhưng nó đã làm phình to và xoa dịu tâm hồn tên lính nhỏ đến mức hai lần cậu ta bỏ đi, rồi hai lần quay trở lại con hẻm để lặp lại hành động ấy, như thể nó chắc chắn sẽ khiến kẻ thù của hắn phát điên. Không chỉ dừng lại ở đó, cậu ta sau đó còn quay lại cùng hai tên lính nhỏ khác, và cả ba cùng làm động tác đó với nhau. Không chỉ thế — có trời cao chứng giám cho câu chuyện này! — ngay khi trời sắp tối mịt, cả ba quay trở lại, mang theo một tay Công binh râu ria xồm xoàm to lớn, kẻ mà họ đã thuyết phục, bằng cách thuật lại mối nhục ban đầu, thực hiện lại màn trình diễn tương tự, với sự hoàn toàn mù tịt tương tự từ phía Straudenheim. Và rồi tất cả bọn họ kéo nhau đi, tay trong tay, cất tiếng hát vang.
Tôi cũng rời đi trên chiếc xe ngựa Đức vào lúc bình minh, và khua lục cục lên đường ngày này qua ngày khác, tựa như đang chìm trong một giấc mơ ngọt ngọt; với vô số chiếc chuông nhỏ trong veo gắn trên dây cương của bầy ngựa, khiến cho bài đồng dao về ngã tư Banbury cùng quý bà đáng kính ngự giá nơi đó cứ văng vẳng bên tai tôi. Và giờ đây tôi đã đến miền đất của những ngôi nhà gỗ, những chiếc bánh ngọt ngây thơ, món súp bơ loãng và những căn phòng trọ nhỏ tinh tươm mang nét gia phong của các trang trại sữa. Và giờ đây những tay thiện xạ Thụy Sĩ cứ liên tục nã súng vào các tấm bia bên kia khe núi, sát sạt tai tôi đến mức tôi cảm thấy mình giống như một Gessler mới ở Tổng xã Uri, và rước lấy hiểm họa hoàn toàn xứng đáng cho cái mạng sống bạo ngược của mình. Phần thưởng trong các cuộc thi bắn súng này là đồng hồ, khăn tay đẹp, mũ, thìa và (trên hết) là những chiếc khay trà; và tại các cuộc đấu này, tôi đã bắt gặp một đồng hương vừa tài năng lại vừa dễ mến hơn mức bình thường, người đã bắn đến điếc cả tai sau bao năm trường thi thấu và giành được nhiều khay trà đến mức ông ta đi vòng quanh đất nước với chiếc xe ngựa chất đầy chúng, chẳng khác nào một gã bán hàng rong vinh quang.
Ở miền núi non mà tôi vừa đặt chân đến, một đôi bò đôi đôi khi được móc thêm vào phía trước đàn ngựa tiếp vận, và tôi ì ạch trèo lên, lên, lên, xuyên qua sương mù và mưa phùn, với tiếng gầm của dòng nước đổ làm âm nhạc thay thế. Bất chợt, sương mù và mưa phùn tan biến, và tôi lao xuống những thị trấn nhỏ đẹp như tranh vẽ với những ngọn tháp nhọn chói lọi và những tháp chuông kỳ lạ; rồi tản bộ bằng chân không vào các khu chợ trên những con phố dốc quanh co, nơi hàng trăm phụ nữ mặc áo nịt ngực đang bán trứng, mật ong, bơ và trái cây, vừa cho con bú vừa ngồi bên những chiếc giỏ sạch sẽ, và mắc những bướu cổ khổng lồ (tuyến sưng phồng ở cổ) đến mức việc nhận ra người vú em kết thúc ở đâu và đứa trẻ bắt đầu từ đâu đã trở thành một môn khoa học. Khoảng thời gian này, tôi từ bỏ chiếc xe ngựa Đức để cưỡi lên lưng một con la (về màu sắc và độ rắn chắc trông rất giống chiếc hòm da cũ kỹ đầy bụi bặm mà tôi từng có thời đi học, đến nỗi tôi cứ suýt mong chờ nhìn thấy mấy chữ cái viết tắt của mình bằng những chiếc đinh đầu đồng trên sống lưng nó), và trèo lên hàng ngàn con đường gập ghềnh, nhìn xuống hàng ngàn khu rừng linh sam và thông, và tựu trung lại tôi sẽ thích hơn nếu con la của tôi đi xích vào phía trong một chút, thay vì cứ quen đi với một hoặc hai móng ghé ra ngoài vực thẳm — dù tôi được an ủi phần nào bởi lời giải thích rằng điều này là do sự khôn ngoan tuyệt vời của nó, bởi nó thường thồ những cước củi lớn vào những dịp khác, và không rõ liệu chính bản thân tôi có thuộc tầng lớp xã hội đó hay không và có cần nhiều không gian như chúng hay không. Nó đã đưa tôi vượt qua các đèo cao Anpơ một cách an toàn bằng sự khôn ngoan của riêng nó, và tại đây tôi tận hưởng hàng chục kiểu khí hậu trong một ngày; khi thì (giống như Don Quixote trên lưng con ngựa gỗ) ở vùng gió bão, khi thì ở vùng lửa cháy, khi thì ở vùng băng tuyết vĩnh cửu không bao giờ tan. Tại đây, tôi bước qua những vòm băng rung rẩy, bên dưới là thác nước đang gầm rú; và tại đây tôi được chào đón dưới những vòm băng tủa tua với vẻ đẹp khôn tả; và tại đây bầu không khí ngọt ngào trong lành và nhẹ nhõm đến mức vào những lúc dừng chân, tôi lăn mình vào tuyết khi thấy con la làm thế, nghĩ rằng nó chắc chắn là kẻ am hiểu nhất. Ở chặng này của cuộc hành trình, vào giữa trưa, chúng tôi thỉnh thoảng bước vào nửa tiếng đồng hồ băng giá tan chảy: khi ấy quán trọ núi gập ghềnh xuất hiện trên một hòn đảo bùn sâu giữa biển tuyết, trong khi những đàn la nghỉ chân và những cỗ xe chở đầy thùng cùng kiện hàng vốn đang ở trạng thái Bắc Cực từ cách đó một dặm, lại bốc hơi nghi ngút. Bằng những con đường và phương tiện ấy, tôi đến cụm nhà gỗ trên núi nơi tôi phải rẽ khỏi lối mòn để ngắm thác nước; và rồi, cất lên một tiếng hú như một gã khổng lồ trẻ tuổi khi thoáng thấy một lữ khách — nói cách khác, là thứ gì đó để ăn — đang leo lên dốc, tên ngốc nằm sưởi nắng trên đống củi và chăm sóc cái bướu cổ của mình sẽ đánh thức mụ đàn bà dẫn đường bên trong túp lều, ả ta sẽ vội vã tuôn ra ngoài, ném đứa con lên một bên vai và cái bướu cổ lên bên vai kia khi mụ ta bước tới. Tôi ngủ tại các tu viện và những trạm trú ẩn tiêu điều đủ loại trên hành trình này, và ban đêm bên cạnh lò sưởi, tôi nghe những câu chuyện về những lữ khách đã tử mạng trong tầm gọi cứu viện, giữa những lốc và cồn tuyết. Có đêm lò sưởi bên trong và cái lạnh bên ngoài đã đánh thức những liên tưởng thời thơ ấu đã lâu ngày quên lãng, và tôi mơ thấy mình đang ở Nga — chính là tên nông nô trong một cuốn sách tranh mà tôi từng có trước khi tôi có thể tự đọc nó — và rằng tôi sắp bị roi tra tấn bởi một nhân vật quý tộc đội mũ lông thú, đi ủng và đeo khuyên tai, kẻ mà tôi nghĩ chắc là đã bước ra từ vở kịch bi hài nào đó.
Hãy ca ngợi những dòng nước tuyệt đẹp giữa chốn núi non này! Dù tôi không cùng chí hướng với chúng: chúng thì quyết tâm sục sạo lao xuống vùng đồng bằng, còn tôi thì thiết tha mong muốn được nấn ná lại nơi mình đang đứng. Chúng đã thực hiện những cú nhảy liều lĩnh làm sao, lao mình xuống những vực thẳm tối tăm nào, mài mòn những tảng đá nào, gọi thỉnh những tiếng vang nào! Ở một đoạn đường tôi đi qua, chúng bị ép vào sứ mệnh vận chuyển củi trôi xuống để làm nhiên liệu đắt đỏ cho mùa đông năm tới ở Ý. Thế nhưng, bản tính hung hãn hoang dã của chúng không dễ gì bị khuất phục, và chúng chiến đấu với từng khúc gỗ; xoay tít nó vòng tròn, lột sạch vỏ, đập nó vào những góc nhọn, đánh bật nó khỏi đường đi, rồi gầm thét lao vào những người nông dân đang dùng những chiếc sào dài chắc khỏe đẩy nó trở lại bờ. Hỡi ôi, những dòng thời gian và dòng nước chảy song hành đã cuốn phăng tôi đi thật nhanh, và vào một ngày trong trẻo tuyệt mỹ, tôi đã đến bờ hồ Geneva thuộc Lausanne, nơi tôi đứng ngắm làn nước xanh rực rỡ, những dãy núi trắng hắt ánh hồng đối diện, và những con thuyền dưới chân tôi với cánh buồm Địa Trung Hải được cuộn gọn, trông giống như những chiếc kính phóng đại khổng lồ của cây bút lông ngỗng đang nằm trong tay tôi đây.
—Bầu trời bỗng tối sầm lại không chút báo trước; một cơn gió rất giống ngọn gió đông tháng Ba ở Anh thổi qua người tôi; và một tiếng nói cất lên: «Anh thấy thế nào? Được chứ?»
Tôi vừa mới chui vào nửa phút trong một chiếc xe ngựa du lịch kiểu Đức đang bày bán ở Gian hàng Xe ngựa thuộc khu Pantechnicon ở London. Tôi được giao nhiệm vụ mua nó cho một người bạn chuẩn bị đi nước ngoài; và vẻ bề ngoài lẫn tác phong của chiếc xe ngựa, khi tôi thử nghiệm mấy tấm đệm và lò xo, đã gợi lại trước mắt tôi tất cả những ký ức du lịch ấy.
«Nó rất được đấy chứ,» tôi nói với giọng hơi buồn bã, khi bước ra từ cánh cửa bên kia và đóng sập chiếc xe ngựa lại.
