Bỗng nhiên tôi nghĩ ra ý định sẽ ghi chép lại trong những trang viết này một vài trong số vô vàn quán trọ mà tôi từng dừng chân dọc theo những chuyến hành trình; và quả thực, tôi vừa nhấc bút lên để làm việc đó thì lại bị ngắt quãng bởi một tình cờ ngẫu nhiên. Đó là việc tôi phải tạm gác lại để chúc chủ nhân của một gương mặt rạng rỡ thò ngó qua cửa phòng tôi rằng «chúc mừng sinh nhật, mong ngày này lặp lại thật nhiều lần.» Ngay tức khắc, một ý nghĩ mới nảy ra trong đầu tôi, đánh bật ý nghĩ trước đó đi, thế là tôi bắt đầu hồi tưởng lại—thay vì các quán trọ—những ngày sinh nhật mà tôi từng trải qua trên con đường dẫn đến tờ giấy trước mặt này đây.

Tôi nhớ rất rõ có lần được dẫn đi thăm một sinh linh mặt hoa da phấn diện dải lụa xanh và đôi giày ton sur ton, người mà trong tưởng tượng của tôi có lẽ sinh ra chỉ để chuyên sống qua những dịp sinh nhật. Cô bé vinh dự ấy có vẻ như được nuôi dưỡng hoàn toàn bằng bánh bích-quy hột dẹt, vang ngọt và những món quà lấp lánh. Ngay từ chặng đường đầu tiên của những chuyến lữ hành ấy, tôi đã được tham gia lễ kỷ niệm ngày sinh của cô (và đem lòng si mê cô), đến mức tôi vẫn chưa thu nạp được cái triết lý uyên thâm rằng sinh nhật là tài sản chung của bất kỳ ai sinh ra đời, mà lại đinh ninh đó là một món quà đặc biệt được các vì sao thuận lòng ban phát riêng cho một đứa trẻ kiệt xuất duy nhất ấy. Hôm đó không có vị khách nào khác, chúng tôi ngồi trong một lùm cây râm mát—dưới một cái gầm bàn, theo như trí nhớ có phần khôn ngoan (hoặc dại dột) hơn của tôi mách bảo—và được thết đãi những món đồ ngọt lịm cùng thức uống cho đến giờ chia tay. Sáng hôm sau, tôi đượcốc một liều thuốc đắng ngoét và cảm thấy thật khốn khổ. Nhìn chung, đó chính là một điềm báo khá chính xác về những trải nghiệm trưởng thành hơn của tôi sau này với những chuyện tương tự như thế!

Rồi thời gian cũng trôi qua để đến cái thời kỳ mà gắn liền với ngày sinh nhật của chính mình là một thứ cảm giác tự đắc nhất định, một ý thức về thành quả bản thân đã vất vả lập được. Khi ấy, tôi xem sinh nhật mình như một chiến tích đầy duyên dáng do chính tôi tạo nên, một đài tưởng niệm cho sự kiên trì, tính độc lập và óc phán đoán sáng suốt của tôi, mang lại vinh dự lớn lao cho bản thân. Thời điểm này diễn ra vào khoảng lúc Olympia Squires vướng vào ngày kỷ niệm năm ấy. Olympia đẹp tuyệt trần (điều đó là đương nhiên), và tôi yêu cô ấy đến mức từng phải mò đầu dậy khỏi chiếc giường bé nhỏ của mình giữa đêm khuya, cốt chỉ để thốt lên với Sự Cô Đơn rằng: «Ôi, Olympia Squires!» Những ảo ảnh về Olympia, khoác lên mình toàn một màu xanh lá xô-thơm —điều mà tôi suy ra là do gu thẩm mỹ được giáo dục chưa tới của các bậc phụ huynh kính yêu của cô, những người chắc hẳn chưa hề biết đến Bảo tảng South Kensington—vẫn hiện lên mồn một trước mắt tôi. Sự thật là điều thiêng liêng, và những ảo ảnh ấy được đội một chiếc mũ ly bằng lông hải ly trắng lấp lánh, gợi lên một cách không tưởng hình ảnh của một chú bé đưa thư cưỡi ngựa phong cách nữ tính. Ký ức của tôi gợi lại một dịp sinh nhật khi tôi và Olympia bị một người họ hàng vô tâm—giao cho một ông chú độc ác nào đó, hoặc đại loại thế—dẫn đi chịu một cực hình chậm chạp gọi là Cỗ xe thiên thể Orrery. Cái cỗ máy khủng khiếp ấy được dựng lên tại Nhà hát địa phương, và vào buổi sáng hôm đó, tôi từng thốt lên một câu nói báng bổ rằng ước gì nó là một Vở kịch: vì câu nói ấy mà một người cô nghiêm nghị đã thấu tận tâm can tôi, thậm chí còn móc ví tôi sâu hơn nữa bằng cách đòi lại nửa đồng mi-cờ-rô mà bà từng ban phát. Đó là một cỗ Orrery cổ kính và tơi tả, tụt hậu ít nhất là một nghìn ngôi sao và hai mươi lăm sao chổi so với thời đại. Dù vậy, nó vẫn thật đáng sợ. Khi người đàn ông ủ rũ cầm cây gậy phép cất lời: «Thưa các quý ông quý bà» (ý muốn nói đặc biệt là Olympia và tôi), «hệ thống đèn sắp được tắt đi, nhưng xin hoàn toàn yên tâm là không có gì phải hoảng sợ cả,» thì cảnh tượng ấy thực sự rất đáng sợ.

Thế rồi các hành tinh và các vì sao bắt đầu chuyển động. Có lúc chúng chẳng chịu sáng lên, có lúc chẳng chịu tắt đi, có lúc trên mình thủng vài lỗ, và phần lớn trông chẳng giống ai cho lắm. Suốt khoảng thời gian đó, người đàn ông cầm gậy phép vẫn cứ tiếp tục bài giảng trong bóng tối (thỉnh thoảng lại gõ gõ vào các thiên thể giống như một con chim gõ kiến mệt mỏi), nào là một khối cầu tự quay quanh trục của nó tám trăm chín mươi bảy nghìn triệu lần—hoặc dặm—trong hai trăm sáu mươi ba nghìn năm trăm hai mươi tư triệu lần của một thứ gì khác nữa, cho đến mức tôi nghĩ nếu đây là một ngày sinh nhật thì thà đừng sinh ra trên cõi đời này còn hơn. Olympia cũng đâm ra chán nản vô cùng, cả hai chúng tôi vừa ngủ gật vừa thức dậy trong tâm trạng gắt gỏng, thế mà người đàn ông ấy vẫn tiếp tục huyên thuyên trong bóng tối—chẳng rõ là đang tít trên các vì sao hay dưới sân khấu nữa, dẫu có cố tìm hiểu thì cũng chẳng đáng công—cứ lải nhải không dứt về các mặt phẳng quỹ đạo, đến mức Olympia bị kích động đến phát điên và đã thật sự đá tôi một cú. Quả là một cảnh tượng sinh nhật đẹp đẽ làm sao, khi đèn được bật sáng trở lại, và tất cả học sinh ở các trường trong thị trấn (bao gồm cả học sinh trường quốc lập, những đứa được vào cửa miễn phí, và đáng kiếp cho chúng, vì chúng lúc nào cũng ném đá) lộ rõ vẻ mặt phờ phạc, lấy đốt ngón tay giũ vào mắt hoặc ôm lấy đầu bứt tóc. Thật là một bài diễn văn sinh nhật hay ho khi Tiến sĩ Sleek trường City-Free nhô cái đầu phấn trắng của mình ra từ lô ghế bên sân khấu và phát biểu rằng trước khi buổi tụ họp này giải tán, ông thực sự phải bày tỏ sự đồng tình hoàn toàn đối với một bài thuyết giảng mang tính giáo dục, nhiều thông tin, hoàn toàn trong sáng không có bất kỳ điều gì có thể làm cho đôi má của tuổi trẻ phải đỏ bừng, sánh ngang với bất kỳ bài nào mà đời ông từng được nghe. Tóm lại là một dịp sinh nhật tuyệt đẹp, khi Thiên văn học cứ nhất quyết không chịu để yên cho tôi và cô bé tội nghiệp Small Olympia Squires, mà lại đi đặt dấu chấm hết cho mối tình của chúng tôi! Bởi vì, chúng tôi chẳng bao giờ nguôi ngoai được; cỗ Orrery sờn rách đã làm mòn mỏi tình cảm đôi bên, còn người đàn ông cầm gậy phép thì quá sức chịu đựng đối với cậu bé mang cây cung tình yêu.

Đến bao giờ tôi mới thôi liên tưởng mùi cam, giấy bọc nâu và rơm quyện lẫn vào nhau với những ngày sinh nhật thời đi học ấy, khi chiếc tráp đựng quà gửi từ nhà lên bóng gió báo trước sự xuất hiện của nó, và khi một tuần lễ hòa hợp xã hội—tôi có nên nói là đầy sự ngưỡng mộ và ái mộ nổi bật không?—dẫn dắt đến Thiết chế đó? Biết bao tình cảm cao quý được bày tỏ với tôi trong những ngày trước khi chiếc tráp xuất hiện, biết bao lời thề nguyền tình bạn được thề hứa với tôi, biết bao con dao đã cũ rích được tặng cho tôi, biết bao lời thừa nhận hào phóng về việc đã sai lầm phát ra từ những tâm tính vốn dĩ bướng bỉnh từng có tên trong sổ đen kẻ thù của tôi! Ngày sinh nhật có món thịt hầm đóng hộp và thạch ổi cho đến nay vẫn trở nên đặc biệt đối với tôi nhờ hành động cao thượng của Bully Globson. Những bức thư từ nhà gửi lên đã thắc mắc một cách đầy bí ẩn rằng liệu tôi có ngạc nhiên và thất vọng lắm không nếu trong số những báu vật của chiếc tráp sắp tới tôi phát hiện ra món thịt hầm đóng hộp và thạch ổi từ Tây Ấn Độ. Tôi đã thì thầm những lời gợi ý đó với một vài người bạn thân và hứa hẹn sẽ đem tặng, mà giờ đây nghĩ lại tôi thấy có cơ sở để tin như vậy, một bầy gà gô đóng hộp béo ngậy cùng khoảng một trăm cân thạch ổi. Chính vào lúc ấy, Globson, kẻ không còn mang tính chất của một kẻ chuyên bắt nạt nữa, đã tìm gặp tôi ở sân chơi. Cậu ta là một thằng bé béo ú, với cái đầu to béo và cái nắm đấm to béo, và hồi đầu học kỳ đã nện cho trán tôi một khối u to đến mức tôi chẳng thể đội nổi chiếc mũ oai phong để đi lễ nhà thờ. Cậu ta bảo rằng sau một khoảng thời gian suy nghĩ bình tĩnh (bốn tháng), giờ đây cậu cảm thấy cú đánh đó là một sai lầm trong cách phán quyết, và cậu muốn ngỏ lời xin lỗi về chuyện đó. Không những thế, cậu ta còn cúi gằm cái đầu to giữa hai bàn tay to để tôi có thể với tới một cách thuận tiện nhất, và yêu cầu tôi, như một hành động công lý nhằm xoa dịu lương tâm đang thức tỉnh của cậu, hãy giáng một khối u trả thù lên đầu cậu trước sự chứng kiến của các nhân chứng. Lời đề nghị hào phóng này đã bị tôi từ chối một cách khiêm tốn, và thế là cậu ta ôm lấy tôi, rồi chúng tôi vừa đi vừa trò chuyện. Chúng tôi trò chuyện về các đảo ở Tây Ấn Độ, và để theo đuổi tri thức, cậu ta đã hỏi tôi với vẻ đầy hứng thú rằng trong quá trình đọc sách, tôi đã từng bắt gặp mô tả đáng tin cậy nào về phương pháp chế biến thạch ổi hay chưa; hoặc liệu tôi có vô tình nếm thử món mứt đông đó bao giờ chưa, vì cậu được người ta cho biết món đó ngon đến mức hiếm có.

Mười bảy, mười tám, mười chín, hai mươi; và rồi cùng với những tháng ngày trôi qua là một cảm giác ngày càng dâng cao về sự oai nghiêm của tuổi hai mươi mốt. Chúa mới biết tôi chẳng có gì để «thừa hưởng» ngoài cái ngày sinh nhật trơ trọi ấy, thế mà tôi vẫn coi nó như một tài sản lớn. Thỉnh thoảng tôi dọn đường cho phong thái uy nghi của mình bằng cách mở đầu một mệnh đề với những câu cửa miệng ngẫu nhiên như «giả sử một người đàn ông ở tuổi hai mươi mốt», hoặc bằng việc ngầm mặc nhiên công nhận một thực tế không thể nào phủ nhận một cách sane sán nào được, chẳng hạn như «vì khi một anh chàng bước vào tuổi hai mươi mốt». Tôi đã tổ chức một bữa tiệc nhân dịp đó. Nàng có ở đó. Thật không cần thiết phải nêu cụ thể tên Nàng; Nàng lớn tuổi hơn tôi và đã ngấm vào mọi ngóc ngách tâm trí tôi suốt ba bốn năm trời. Tôi đã có cả những tập «Hịch đối thoại tưởng tượng» với mẹ Nàng về chủ đề cuộc hôn nhân của chúng tôi, và tôi đã viết những lá thư với số lượng còn nhiều hơn cả Horace Walpole gửi cho người phụ nữ kín đáo ấy, để cầu xin bàn tay cô con gái kết hôn. Tôi chưa bao giờ có dù chỉ là ý định xa vời nhất là gửi đi bất kỳ lá thư nào trong số đó; nhưng việc viết chúng ra, rồi vài ngày sau lại xé nát đi, lại là một công việc cao cả tuyệt vời. Thỉnh thoảng, tôi mở đầu bằng: «Kính thưa Bà. Tôi nghĩ rằng một quý bà có được những năng lực quan sát mà tôi biết là Bà sở hữu, và được phú cho sự đồng cảm nữ tính đối với tuổi trẻ và lòng nhiệt thành mà nếu nghi ngờ thì chẳng khác nào tà giáo, chắc hẳn khó lòng không nhận ra rằng tôi yêu cô con gái đáng yêu của Bà sâu sắc, tha thiết nhường nào.» Trong những trạng thái tâm trí kém phần phơi phới hơn, tôi đã mở đầu bằng: «Xin hãy bao dung cho tôi, Thưa Bà, xin hãy dung thứ cho một kẻ bạo gan sắp sửa thổ lộ với Bà một lời thú nhận đáng kinh ngạc, hoàn toàn nằm ngoài dự tính của Bà, và hắn thiết tha ném nó vào ngọn lửa ngay khi Bà nhận ra tham vọng điên cuồng của hắn vươn cao đến nhường nào.» Vào những lúc khác—những khoảng thời gian trầm uất sâu sắc, khi Nàng đi dự những buổi vũ hội mà tôi vắng mặt—bản thảo lại mang hình thức cảm động của một bức thư để lại trên bàn tôi trước khi tôi cõi đi đến tận cùng thế giới. Đại loại như thế này: «Gửi Mrs. Onowenever, những dòng này được viết khi bàn tay đặt bút đã ở chốn xa xôi. Tôi không thể chịu đựng nổi sự tra tấn hằng ngày vì yêu một cách vô vọng người thân yêu mà tôi sẽ không tiện gọi tên. Dù có bị thiêu đốt trên bờ biển châu Phi, hay đóng băng trên bờ biển Greenland, tôi ở đó còn sướng hơn ở đây gấp vạn lần.» (Về tâm sự này, sự phán quyết tỉnh táo hơn của tôi nhận thấy rằng gia đình của người thương chắc hẳn sẽ hoàn toàn đồng tình.) «Nếu tôi có bao giờ ngoi lên từ chốn vô danh, và tên tuổi tôi có bao giờ được Danh Vang ca tụng, thì đó cũng vì người thương mà thôi. Nếu tôi có bao giờ gom góp được Vàng bạc, thì đó là để đổ dưới chân nàng. Trái lại, nếu tôi trở thành mồi cho Quạ đen—» Tôi hoài nghi liệu mình có bao giờ thực sự quyết định dứt khoát phải làm gì trong trường hợp đầy cảm động đó hay không; tôi đã thử dùng cụm «thế thì thà như vậy còn hơn;» nhưng vì cảm thấy không bị thuyết phục rằng như thế sẽ tốt hơn, nên tôi cứ dao động giữa việc để trống toàn bộ phần còn lại, trông có vẻ biểu cảm và lạnh lẽo, hoặc kết thúc bằng một tiếng «Vĩnh biệt!»

Mớ thư từ tưởng tượng này của tôi phải chịu trách nhiệm cho đoạn thoái chí vừa rồi. Tôi đang định tiếp tục câu chuyện rằng vào sinh nhật tuổi hai mươi mốt, tôi đã tổ chức một bữa tiệc, và Nàng có ở đó. Đó là một bữa tiệc tuyệt đẹp. Không có một sinh vật hay đồ vật vô tri vô giác nào liên quan đến nó (ngoại trừ đám khách khứa và bản thân tôi) mà tôi từng nhìn thấy trước đó. Mọi thứ đều là đi thuê, và đám lính đánh thuê phục vụ ở đó hoàn toàn là những kẻ xa lạ đối với tôi. Phía sau một cánh cửa, vào thời điểm tàn canh lúc những chiếc ly uống rượu vang vương vãi ở những xó xỉnh bất ngờ, tôi đã nói chuyện với Nàng—đã nói thẳng thừng với Nàng. Những gì đã diễn ra, với tư cách là một người đàn ông danh dự, tôi không thể tiết lộ. Nàng toàn là sự dịu dàng tựa thiên thần, nhưng có một từ đã được nhắc đến—một từ ngắn gọn và kinh khủng gồm ba chữ cái, bắt đầu bằng chữ B—mà như tôi đã nhận xét ngay lúc ấy, «đã thiêu đốt bộ não tôi.» Chẳng bao lâu sau nàng ra đi, và khi đám đông trống rỗng (dẫu đó chắc chắn không phải lỗi của họ) giải tán, tôi bước ra ngoài, đi cùng một kẻ hoang đàng trác táng, và đúng như tôi đã nói rõ với hắn, tôi «đi tìm sự lãng quên.» Sự lãng quên ấy đã được tìm thấy, đi kèm với một cơn đau đầu khủng khiếp, nhưng nó chẳng kéo dài; bởi vì, dưới ánh sáng ê chề của buổi trưa hôm sau, tôi nhấc cái đầu nặng trĩu của mình trên giường, nhìn lại những ngày sinh nhật phía sau và lần theo cái vòng tròn mà cuối cùng tôi cũng quay trở lại với thứ bột thuốc đắng ngắt và sự khốn khổ năm xưa.

Thứ bột phản ứng này (được loài người tiêu thụ nhiều đến mức tôi có xu hướng coi nó là Thứ thuốc vạn năng từng được săn lùng trong các phòng thí nghiệm) có thể được bào chế dưới một hình thức khác dùng cho dịp sinh nhật. Chẳng có người anh trai thất lạc lâu năm nào lại dại dột xuất hiện vào ngày sinh nhật cả. Nếu tôi có một người anh trai thất lạc lâu năm, tôi thừa biết trước rằng anh ta sẽ trở thành một thảm họa huynh đệ tột cùng nếu anh ta hẹn ngày lao vào vòng tay tôi đúng dịp sinh nhật tôi. Chiếc Đèn Ma Thuật đầu tiên tôi từng thấy đã được lên kế hoạch một cách bí mật và công phu để trở thành hiệu ứng lớn nhất trong một dịp sinh nhật thuở niên thiếu; thế nhưng nó lại không chịu hoạt động, và những hình ảnh của nó thì mờ ảo. Trải nghiệm của tôi về những chiếc Đèn Ma Thuật trong sinh nhật tuổi trưởng thành có lẽ là không may mắn, nhưng chắc chắn là cũng y hệt như vậy. Tôi đang nhắm đến một dịp sinh nhật mang tính minh họa: sinh nhật của người bạn Flipfield của tôi, người có những sinh nhật từ lâu đã nổi tiếng là thành công rực rỡ về mặt xã hội. Chẳng có gì cố định hay câu nệ hình thức ở những bữa tiệc đó cả; Flipfield vốn chỉ quen nói trước đó hai hoặc ba ngày: «Đừng quên đến ăn tối nhé, anh bạn già, theo lệ thường nhé;»—tôi không biết anh ta nói gì với những vị khách nữ mà anh ta mời, nhưng tôi có thể đoán chắc rằng đó không phải là «cô nàng già.» Đó là những buổi tụ họp thú vị và được tất cả những người tham gia tận hưởng. Vào một giờ khắc xấu trời, một người anh trai thất lạc từ lâu của Flipfield bỗng xuất hiện ở xứ người. Anh ta đã trốn ở đâu, hay đang làm gì, tôi không hề biết, vì Flipfield thông báo một cách mơ hồ rằng anh ta đã xuất hiện «bên bờ sông Hằng»—nhắc đến anh ta cứ như thể anh ta bị sóng đánh dạt vào bờ vậy. Kẻ thất lạc lâu năm đang trên đường về nhà, và Flipfield đã có một sự tính toán sai lầm, dựa trên sự đều đặn nổi tiếng của các Tàu Hơi Nước P. and O., rằng mọi chuyện có thể được sắp xếp sao cho Kẻ thất lạc lâu năm sẽ xuất hiện đúng khoảnh khắc vào ngày sinh nhật của anh ta (Flipfield). Sự tế nhị buộc tôi phải kìm nén những dự cảm ảm đạm đang tràn ngập tâm hồn khi nghe về kế hoạch này. Ngày định mệnh đã đến và chúng tôi tề tựu đông đủ. Mrs. Flipfield lớn tuổi tạo nên một điểm nhấn thú vị trong nhóm, với một bức tiểu họa viền xanh nước biển của cố Mr. Flipfield đeo quanh cổ, trong một chiếc khung hình bầu dục trông giống như chiếc bánh nợ từ tiệm bánh ngọt: tóc ông điểm phấn, và những chiếc cúc sáng bóng trên áo khoác của ông trông rõ là rất giống. Đi cùng bà là Miss Flipfield, người con cả trong gia đình đông đúc của bà, người cầm chiếc khăn tay áp vào ngực một cách đầy vẻ uy nghi và trò chuyện với tất cả chúng tôi (không ai trong chúng tôi từng gặp cô trước đó), bằng giọng điệu đạo đức giả và bao dung về tất cả những trận cãi vã đã diễn ra trong gia đình, từ thủa nhỏ của cô—chắc hẳn là từ rất lâu về trước—cho đến tận giờ phút đó. Kẻ thất lạc lâu năm không xuất hiện. Bữa tối, muộn hơn bình thường nửa tiếng, được thông báo, và vẫn chẳng thấy bóng dáng Kẻ thất lạc lâu năm đâu. Chúng tôi ngồi vào bàn. Chiếc dao và cái nĩa của Kẻ thất lạc lâu năm tạo ra một khoảng trống trong Tự Nhiên, và khi rượu sâm-panh được chuyền vòng đầu tiên, Flipfield đành từ bỏ ý chờ đợi anh ta trong ngày hôm ấy và cho thu dọn bộ đồ ăn đi. Chính lúc đó Kẻ thất lạc lâu năm lại đạt đến đỉnh cao về mức độ được lòng mọi người trong bữa tiệc; về phần mình, tôi cảm thấy tin chắc rằng mình vô cùng yêu quý anh ta. Những bữa tối của Flipfield thật hoàn hảo, và anh ta là một người chủ nhà thoải mái và tuyệt vời nhất. Bữa tối diễn ra rực rỡ, và Kẻ thất lạc lâu năm càng không đến, chúng tôi lại càng cảm thấy thoải mái hơn, và càng đánh giá cao anh ta hơn. Người đầy tì riêng của Flipfield (vốn có thiện cảm với tôi) đang chật vật chiến đấu với một tên thuê múp mù quáng nào đó, để giật lại chiếc đùi gỗ của con gà gô mà hắn đang ép tôi nhận và thay bằng một lát ức gà, thì tiếng chuông cửa reo lên cắt đứt cuộc chiến. Tôi nhìn quanh và nhận ra cái vẻ xanh xao đột ngột mà tôi biết chắc gương mặt mình đang lộ ra, lại được phản chiếu trên những bộ mặt của các vị khách. Flipfield hối hả cáo lỗi, đi ra ngoài, vắng mặt chừng một hoặc hai phút, rồi trở vào cùng với Kẻ thất lạc lâu năm.

Tôi xin tuyên bố rõ ràng rằng nếu người lạ mặt đó mang theo cả đỉnh Mont Blanc, hoặc đến cùng một đoàn tuỳ tùng gồm toàn tuyết vĩnh cửu, thì anh ta cũng không thể làm lạnh buốt tận xương tủy đám đông theo một cách hiệu quả hơn thế. Sự Thất Bại bằng xương bằng thịt đang ngự trị trên trán Kẻ thất lạc lâu năm, và lan tỏa khắp con người anh ta cho đến tận đôi giày thất lạc lâu năm của anh ta. Vô ích thôi khi Mrs. Flipfield lớn tuổi dang rộng vòng tay, thốt lên «Tom của mẹ!» và áp mũi anh ta vào bức chân dung giả mạo của người cha quá cố. Vô ích thôi khi Miss Flipfield, trong những cảm xúc cuồng nhiệt đầu tiên của cuộc đoàn tụ này, đưa cho anh ta xem một vết lõm trên má thiếu nữ của mình và hỏi xem anh ta có nhớ lúc anh ta dùng cái ống bễ làm việc đó không? Chúng tôi, những kẻ đứng xem, đều ngỡ ngàng, nhưng ngỡ ngàng vì sự sụp đổ rành rành, không thể chối cãi, hoàn toàn và triệt để của Kẻ thất lạc lâu năm. Không có gì anh ta có thể làm mà cứu vãn được tình hình với chúng tôi ngoại trừ việc lập tức quay trở lại sông Hằng. Ngay trong khoảnh khắc đó, người ta nhận ra rằng tình cảm này là từ hai phía, và Kẻ thất lạc lâu năm căm ghét chúng tôi. Khi một người bạn của gia đình (xin thề không phải là tôi), với mong muốn làm cho mọi thứ hoạt động trở lại, đã hỏi anh ta, trong lúc anh ta đang thưởng thức món súp—hỏi anh ta bằng một ý tốt vượt qua mọi lời khen ngợi nhưng lại có một sự vụng về trong cách diễn đạt dễ dẫn đến thất bại—rằng anh ta đánh giá sông Hằng là một con sông thế nào, thì Kẻ thất lạc lâu năm, lườm nguýt người bạn của gia đình qua chiếc thìa súp như thể nhìn một kẻ thuộc giống loài đáng tởm, liền đáp: «Thì là một con sông chứa nước chứ sao, tôi đoán thế,» và múc súp vào miệng với một vẻ hằn học trong cả tay lẫn ánh mắt khiến người đặt câu hỏi thiện cảm kia phải héo hon. Chẳng thể moi ra được từ Kẻ thất lạc lâu năm dù chỉ là một ý kiến đồng điệu với tâm tư của bất kỳ cá nhân nào có mặt ở đó. Anh ta bác bỏ phăng phắc ý kiến của Flipfield ngay trước khi kịp ăn miếng cá hồi. Anh ta chẳng có chút ý niệm nào—hoặc giả vờ như không có ý niệm nào—rằng hôm nay là sinh nhật của anh trai mình, và khi thông tin thú vị đó được truyền đạt đến tai, anh ta chỉ muốn làm cho anh mình già thêm bốn tuổi so với tuổi thực. Anh ta là một sinh thể đối lập, với một năng lực và ân huệ đặc biệt là chuyên giẫm lên chỗ hiểm của tất cả mọi người. Người ta hay nói ở Mỹ về «Nền tảng» của một người. Tôi xin mô tả Nền tảng của Kẻ thất lạc lâu năm là một nền tảng cấu thành từ những cục chai chân của người khác, nơi mà anh ta đã dùng hết sức bình sinh để giẫm đạp lên đó nhằm leo lên vị trí hiện tại của mình. Thật thừa thãi khi nói thêm rằng bữa tiệc sinh nhật vĩ đại của Flipfield đã đổ sông đổ biển, và anh ta chỉ là một xác xơ khi tôi giả vờ chúc anh ta gặp lại ngày này thật nhiều lần lúc chia tay.

Có một loại sinh nhật khác mà tôi đã tham gia thường xuyên đến mức có thể coi những dịp sinh nhật đó là điều khá quen thuộc đối với nhân loại. Sinh nhật của người bạn Mayday của tôi là một ví dụ. Các vị khách chẳng hề quen biết nhau ngoại trừ vào đúng một ngày trong năm đó, và hằng năm lại hoảng sợ suốt một tuần trước viễn cảnh sẽ phải gặp lại nhau. Giữa chúng tôi tồn tại một màn kịch rằng chúng ta có những lý do phi thường để trở nên cực kỳ hoạt bát và sôi nổi trong dịp này, trong khi thực tế là sự chán nản sâu sắc còn chẳng đủ để diễn tả cảm xúc của chúng tôi. Nhưng điểm kỳ diệu của vấn đề là chúng tôi ngầm hiểu với nhau là phải tránh né chủ đề đó—cố gắng né tránh nó càng xa càng tốt, càng lâu càng tốt—và nói về bất kỳ thứ gì khác, còn hơn là nhắc đến sự kiện vui vẻ đó. Tôi thậm chí có thể cả gan khẳng định rằng giữa chúng tôi có một giao ước câm lặng là sẽ giả vờ như HÔM NAY KHÔNG PHẢI lả sinh nhật của Mayday. Một Thực Thể bí ẩn và ủ rũ, kẻ được đồn là từng học chung trường với Mayday, và gầy gò ốm nhom đến mức làm tổn hại nghiêm trọng đến Chế độ dinh dưỡng của cái cơ sở nơi họ cùng nhau thụ giáo, luôn dẫn dắt chúng tôi, có thể nói là lên đoạn đầu đài, bằng cách đặt bàn tay gầy guộc xương xẩu của mình lên chai rượu và khuyên chúng tôi làm đầy ly. Những mưu kế và trò giả vờ mà tôi từng chứng kiến người ta đem ra áp dụng nhằm trì hoãn khoảnh khắc định mệnh đó, và để chen ngang giữa người đàn ông này với mục đích của hắn, là vô số kể. Tôi từng chứng kiến những vị khách tuyệt vọng, khi nhìn thấy bàn tay gầy guộc đang tiến đến gần chai rượu, liền hoảng hốt mở lời ngay mà chẳng cần có bất kỳ tiền đề nào sất: «Điều đó làm tôi nhớ đến—» và lao vào những câu chuyện dài lê thê. Khi cuối cùng thì bàn tay và chai rượu cũng chạm vào nhau, một cái rùng mình, một cái rùng mình rõ mồn một có thể cảm nhận được, lan truyền khắp bàn tiệc. Chúng tôi đón nhận lời nhắc nhở rằng hôm nay là sinh nhật của Mayday, cứ như thể đó là ngày kỷ niệm một sự ô nhục trầm trọng nào đó mà anh ta từng phải chịu đựng, và chúng tôi đang tìm cách an ủi anh ta. Và khi chúng tôi đã uống mừng sức khỏe của Mayday, và chúc anh ấy gặp lại ngày này thật nhiều lần, chúng tôi lại bị bao trùm trong vài khoảnh khắc bởi một sự vui vẻ ma quái, một vẻ hời hợt bất thường, tựa hồ như chúng tôi đang ở trong trạng thái phản ứng hưng phấn đầu tiên sau khi vừa trải qua một cuộc phẫu thuật.

Những dịp sinh nhật thuộc thể loại này có cả khía cạnh công cộng lẫn riêng tư. «Ngôi nhà thời niên thiếu» của tôi, Dullborough, là một trường hợp tiêu biểu. Người ta cần có một Nhân Vật Vô Sợ nào đó ở Dullborough để làm gợn sóng dù chỉ trong một ngày cái mặt nước ao tù; cư dân Dullborough nhìn chung khá là cần điều này, còn ông chủ khách sạn chính thì lại càng khao khát hơn. Lịch sử của hạt đã được lục lọi để tìm ra một Nhân Vật Vô Sợ mang tính địa phương, nhưng những nhân vật danh tiếng đã được ghi danh của Dullborough toàn là Những Kẻ Vô Danh. Trong hoàn cảnh đó, thật chẳng cần phải ghi lại cũng biết Dullborough đã làm điều mà bất kỳ ai cũng làm khi muốn viết một cuốn sách hoặc thuyết trình, mà lại có đủ mọi thứ nguyên liệu trừ chủ đề. Nó đành quay về cậy nhờ Shakespeare.

Ngay khi có quyết định tổ chức kỷ niệm sinh nhật Shakespeare ở Dullborough, độ nổi tiếng của vị đại thi hào bất tử bấy giờ bỗng trở nên đáng kinh ngạc. Bạn hẳn sẽ tưởng rằng ấn bản đầu tiên các tác phẩm của ông vừa được phát hành vào tuần trước, và một Dullborough đầy nhiệt huyết đã ngấu nghiến được một nửa trong số đó. (Nhân tiện, tôi hoài nghi liệu họ có từng làm được một nửa điều đó không, nhưng đó chỉ là ý kiến cá nhân.) Một thanh niên trẻ tuổi mang theo một bài thơ tứ tuyệt—thứ mà việc giữ rịt trong hai năm đã làm tâm trí cậu ta suy kiệt và đầu gối run rẩy—đã đưa được bài thơ đó lên tờ Dullborough Warden và tăng được chút cân thịt. Chân dung Shakespeare mọc lên khắp các ô cửa sổ tiệm sách, và họa sĩ chính của chúng tôi đã vẽ một bức chân dung gốc cỡ lớn bằng sơn dầu để trang trí phòng ăn. Nó chẳng hề giống chút nào so với bất kỳ bức Chân dung nào khác, và được trầm trồ khen ngợi hết lời, với phần đầu bị vẽ phình to ra trông thấy. Tại Viện bảo hiểm xã hội, Hội Tranh luận đã thảo luận một vấn đề mới: Liệu có đủ cơ sở để cho rằng Đại thi hào Shakespeare bất tử từng ăn trộm hươu hay không? Điều này đã được đa số áp đảo phẫn nộ quyết định là không; quả thực, chỉ có đúng một phiếu bầu về phía Tội phạm săn trộm, và đó là lá phiếu của nhà hùng biện đã nhận đứng ra bênh vực cho quan điểm đó, người mà sau đó đã trở thành một nhân vật đáng ghét—đặc biệt là đối với đám «lưu manh» Dullborough, những kẻ hiểu biết về vấn đề này cũng tương đương như hầu hết mọi người khác. Những diễn giả nổi tiếng đã được mời về, và suýt chút nữa thì họ đã đến (nhưng rốt cuộc là không). Các quỹ đóng góp được mở ra, các ủy ban họp hành, và sẽ chẳng phải là một biện pháp phổ biến chút nào nếu giữa lúc cao trào của sự phấn khích ấy mà nói với Dullborough rằng nơi đây không phải là Stratford-upon-Avon. Thế nhưng, sau tất cả những sự chuẩn bị đó, khi lễ hội lớn diễn ra và bức chân dung được treo cao lừng lững, quan sát đám khách khứa cứ như thể nó đang có nguy cơ làm nổ tung một kho trí tuệ rồi tự thổi bay chính mình, thì theo những bí ẩn khôn lường của vạn vật, sự việc quả thực đã diễn ra là chẳng ai chịu thèm đếm xỉa gì đến Shakespeare, chứ đừng nói đến chuyện đến gần ông trong vòng một dặm, cho đến khi diễn giả át chủ bài của Dullborough đứng lên để đề xuất nâng ly tưởng nhớ vị anh hùng bất tử. Và ông ấy đã làm điều đó với một kết quả đầy bối rối và kinh ngạc là trước khi kịp lặp lại cái tên vĩ đại ấy nửa tá lần, hay đứng trên bục được chừng ngần ấy phút, ông đã bị tấn công bởi một tiếng hô vang dội từ đám đông: «Vào trọng tâm đi!»