Nếu việc thú nhận rằng tôi thường hay rời khỏi căn phòng trọ ở Covent Garden này vào các ngày Chủ nhật có thể làm mòn lòng những ai chưa từng đi đây đi đó vào ngày nghỉ, thì họ sẽ được xoa dịu (tôi hy vọng thế) khi tôi nói thêm rằng những chuyến đi ấy thực chất là tới các nhà thờ.
Không phải vì tôi có chút tò mò nào muốn nghe những vị mục sư hùng biện. Đã có một thời, tôi bị lôi đi bằng đầu bằng cổ, nói theo cách ví von, để nghe quá nhiều bài giảng đến mức ngán ngẩm. Vào những buổi chiều hè, khi từng bông hoa, ngọn cây và chú chim ngoài kia có lẽ đã vỗ về tốt hơn cho tâm hồn non nớt mềm yếu của tôi, tôi từng bị một bàn tay phụ nữ túm chặt lấy chóp đầu, bị chà xát một cách bạo lực từ gáy cho đến tận chân tóc nhằm thanh tẩy cho sạch sẽ trước khi đến Đền thờ, rồi sau đó bị tống đi trong trạng thái tràn ngập "điện xà phòng", bị hấp như một củ khoai tây trong bầu hơi ngột ngạt của vị mục sư hùng biện Boanerges Boiler đáng sợ cùng giáo đoàn của ông ta, cho đến khi chút tâm trí ít ỏi tôi có gần như bị bốc hơi sạch sành sanh khỏi đầu. Trong hoàn cảnh đáng thương đó, tôi bị lôi xềnh xệch ra khỏi chốn tụ họp ấy khi buổi lễ vừa kết thúc, rồi bị khảo hám về đủ mọi luận điểm thứ năm, thứ sáu, thứ bảy của Boanerges Boiler, cho đến khi tôi nhìn nhận con người đáng kính ấy chẳng khác nào một câu đố chữ vừa ảm đạm vừa ngột ngạt. Đã có một thời, tôi bị lôi tuột đến các buổi họp diễn đàn nơi mà không một đứa trẻ nào trên đời, dù là con cháu của cơn thịnh nộ hay ơn huệ, có thể tài nào chợp mắt nổi, và rồi tôi cảm thấy cơn buồn ngủ chết người cứ thế len lỏi, len lỏi trùm lấy mình, để rồi dần dần nghe vị diễn giả đang thao thao trên bục quay vòng và vo ve như một con quay lớn, cho đến khi ông ta lăn kềnh, sụp đổ và ngã nhào xuống, để rồi tôi phát hiện ra trong sự ngượng ngùng và sợ hãi đến cháy ruột rằng, ở giai đoạn cuối cùng đó, kẻ gục ngã không phải là ông ta, mà chính là tôi.
Tôi từng ngồi dưới sự giáo huấn của Boanerges khi ông ta nhắm thẳng vào chúng tôi — những đứa trẻ — và ngay lúc này đây, khi đang viết những dòng này, tôi vẫn nghe thấy cái giọng điệu bông đùa nặng nề của ông ta (chưa từng làm chúng tôi vui nổi, dù chúng tôi hèn nhát giả vờ là có), tôi vẫn nhìn thấy khuôn mặt tròn vo to lớn của ông ta, và tôi ngước nhìn vào ống tay áo dài ngoẵng đang dang ra của ông ta như thể nó là một chiếc kính viễn vọng bị bịt chặt nắp, và tôi căm ghét ông ta bằng một mối thù hằn bệnh hoạn suốt hai tiếng đồng hồ. Chính qua những phương thức ấy mà từ khi còn rất nhỏ, tôi đã nắm rõ vị mục sư hùng biện từ đầu đến cuối, tường tận từng chi tiết, và rồi tôi đã bỏ rơi ông ta lại phía sau từ rất sớm trong cuộc đời. Bình yên hãy ở cùng ông! Một sự bình yên lớn hơn thứ mà ông từng mang lại cho tôi!
Giờ đây, tôi đã nghe qua rất nhiều vị mục sư kể từ dạo ấy — không phải những kẻ hùng biện lớn lao; mà chỉ đơn thuần là những Cơ Đốc nhân chân chất, tự nhiên và kính cẩn — và tôi từng có rất nhiều người như thế trong danh sách bạn bè của mình. Thế nhưng, mục đích của những chuyến đi vào ngày Chủ nhật của tôi không phải để nghe họ giảng đạo, cũng chẳng khác gì việc đi nghe nhóm người hùng biện kia. Đó là những chuyến đi mang tính tò mò đến vô số nhà thờ nằm rải rác trong khu City của London. Một ngày nọ, ý nghĩ này chợt lóe lên trong đầu tôi: hóa ra lâu nay tôi vẫn mải mê tìm hiểu đến tường tận mọi nhà thờ ở Rome, thế mà tôi lại chẳng biết gì về nội thất của những ngôi nhà thờ cổ kính ngay tại London! Ý nghĩ này đến vào một buổi sáng Chủ nhật. Tôi bắt đầu các cuộc thám hiểm của mình ngay trong ngày hôm đó, và chúng kéo dài suốt một năm trời.
Tôi chưa từng có ý định tìm hiểu tên của những ngôi nhà thờ mà mình đặt chân tới, và cho đến tận giờ phút này, tôi vẫn hoàn toàn mù tịt về chi tiết ấy ở ít nhất chín phần mười số lượng nhà thờ đó. Thậm chí, nếu phải kể tên, tôi chỉ biết nhà thờ có lăng mộ của Gower già (ông nằm ngả người với phần đầu gối lên những cuốn sách của mình) là nhà thờ Saint Saviour ở Southwark; nhà thờ có lăng mộ của Milton là nhà thờ ở Cripplegate; và nhà thờ trên phố Cornhill với những chiếc chìa khóa vàng lớn là nhà thờ Saint Peter; còn ngoài ra, tôi nghi ngờ liệu mình có thể vượt qua một kỳ thi sát hạch nào về tên tuổi của chúng hay không. Tôi chưa từng gặng hỏi bất kỳ sinh linh nào về những ngôi nhà thờ này, và sẽ không một câu trả lời cho bất kỳ thắc mắc khảo cổ nào về chủ đề ấy mà tôi từng tra cứu trong sách vở nào có thể làm phiền lòng độc giả. Một nửa niềm vui của tôi khi đến đó xuất phát từ chính sự bí ẩn của chúng; tôi thấy chúng bí ẩn thế nào, thì chúng sẽ mãi mãi giữ nguyên sự bí ẩn ấy đối với tôi.
Tôi nên bắt đầu cuộc hành trình khám phá những ngôi nhà thờ cổ kính ẩn giấu và lãng quên ở khu City của London từ đâu đây?
Mới còn hai mươi phút nữa là đến mười một giờ vào một buổi sáng Chủ nhật, khi tôi thong thả rảo bước xuống một trong vô số con phố dốc hẹp ở khu City có hướng thẳng về phía nam ra sông Thames. Đây là cuộc thử nghiệm đầu tiên của tôi, và tôi đã đến vùng đất của Whittington bằng một chiếc xe buýt, trên xe chúng tôi vừa thả xuống một bà lão gầy gò với ánh mắt dữ dội, chiếc váy màu đá phiến thoang thoảng mùi thảo mộc, và bà ta đã rảo bước lên phố Aldersgate để đến một nhà nguyện nào đó — nơi tôi cá là bà ta đang tự an ủi mình bằng những giáo lý đầy cay đắng và trừng phạt. Chúng tôi cũng thả xuống một bà cụ mập mạp và đôn hậu hơn, tay cầm một cuốn sách cầu nguyện khá to được bọc trong một chiếc khăn tay mở rộng, bà xuống xe ở góc một tòa án gần ga Stationers’ Hall, và tôi đoán là bà sẽ đi lễ ở nhà thờ tận trỏng, bởi bà là góa phụ của một vị quản lý đã khuất thuộc hội thương giáp nào đó. Số hành khách còn lại trên xe chỉ là những kẻ đi dạo chơi tình cờ và những người thích đi dạo vùng ngoại ô, họ tiếp tục đi đến tuyến đường sắt Blackwall. Khi tôi đang đứng lưỡng lự ở góc phố, có quá nhiều tiếng chuông đang vang lên đến mức mọi con cừu trong đàn giáo hội đều có thể trở thành con cừu đầu đàn dẫn lối. Sự hỗn tạp của âm thanh thật đáng sợ. Trạng thái lưỡng lự của tôi bắt nguồn từ, và được chia đều cho, bốn nhà thờ lớn đang nằm trong tầm mắt lẫn tầm tai, tất cả chỉ cách nhau trong phạm vi vài thước vuông.
Khi đứng ở góc phố, tôi chẳng thấy nổi bốn người cùng lúc đang đi nhà thờ, dẫu cho tôi thấy có đến bốn ngọn tháp chuông của bốn nhà thờ đang gào thét đòi người ta đến dự. Tôi chọn một nhà thờ cho riêng mình, rồi bước lên dãy bậc thang dẫn tới lối vào lớn ở phần tháp chuông. Bên trong là một ngọn tháp ẩm mốc, trông chẳng khác gì một khu giặt giũ bị bỏ bê. Một sợi dây thừng thõng xuống qua phần mái nhà làm bằng dầm gỗ, và một người đàn ông ở góc phòng đang kéo nó để rung chuông — một người đàn ông có sắc diện trắng bệch ngả nâu, mang bộ quần áo xưa kia từng có màu đen — một người phủ đầy bụi bặm và mạng nhện. Ông ta trừng mắt nhìn tôi, tự hỏi sao tôi lại bén mảng đến đây, còn tôi thì trừng mắt nhìn ông ta, tự hỏi sao ông ta lại chui được vào đây. Qua một tấm bình phong bằng gỗ và kính, tôi lén nhìn vào không gian mờ ảo của nhà thờ. Có khoảng hai mươi con người đang thấp thoáng hiện ra, chờ đợi buổi lễ bắt đầu. Nghi lễ rửa tội có lẽ đã mai một từ lâu lắm rồi trong ngôi nhà thờ này, bởi bồn rửa tội phủ đầy một lớp bụi dày của sự bỏ hoang, và chiếc nắp gỗ của nó (có hình dáng giống như chiếc nắp tô đựng súp lỗi thời) trông có vẻ như sẽ chẳng bao giờ chịu nhấc ra khi cần thiết. Tôi nhận thấy bàn thờ thì xiêu vẹo còn các bảng Điều răn thì ẩm ướt. Bước vào sau khi đã quan sát một vòng, tôi va phải vị mục sư đang mặc y phục hành lễ, ông cũng đang bước vào từ một lối đi tối tăm phía sau chiếc ghế danh dự có rèm che vốn chẳng có ai ngồi. Chiếc ghế được trang trí bằng bốn cây gậy màu xanh, mà tôi đoán là ngày xưa từng được bốn nhân vật nào đó cầm đi trước một nhân vật quan trọng khác, nhưng giờ đây chẳng còn ai để cầm chúng hay đứng ra nhận lấy sự tôn kính ấy nữa. Tôi đẩy cửa bước vào một chiếc ghế dài dành cho gia đình và tự nhốt mình trong đó; nếu tôi có thể chiếm lấy hai mươi chiếc ghế gia đình cùng một lúc thì tôi cứ việc lấy. Viên thư ký, một thanh niên nhanh nhẹn (sao cậu ta lại lạc vào đây nhỉ?), liếc nhìn tôi đầy vẻ tinh ranh, ra điều muốn nói rằng: "Anh đã trót làm thế rồi đấy nhé; giờ thì phải ở lại đây thôi." Tiếng đàn organ vang lên. Cung đàn organ nằm trên một ban công nhỏ vắt ngang nhà thờ; số lượng tín đồ ngồi ở ban công gồm đúng hai cô gái. Tôi tự hỏi không biết chuyện gì sẽ xảy ra khi chúng ta được yêu cầu cất giọng hát đây.
Có một chồng sách tái ngắt nằm ở góc ghế của tôi, và trong lúc tiếng đàn organ, vốn đang khàn đặc và ngái ngủ, phát ra thứ âm thanh khiến tôi nghe rõ tiếng rít kẹt của các thanh điều chỉnh hơn là bất kỳ giai điệu nào, tôi ngước nhìn những cuốn sách ấy, phần lớn được bọc bằng thứ vải nỉ và vải thô đã phai màu. Vào năm 1754, chúng thuộc về gia đình Dowgate; và họ là những ai nhỉ? Chắc hẳn Jane Comport đã kết hôn với chàng trai trẻ Dowgate, và bước chân vào gia đình đó theo cách ấy; chàng Dowgate trẻ tuổi đang tán tỉnh Jane Comport khi anh ta tặng cô cuốn sách cầu nguyện này, và ghi lại lời đề tặng ở trang gác; nếu Jane yêu quý chàng Dowgate trẻ tuổi đến thế, sao cô lại sớm qua đời để lại cuốn sách này ở đây? Có lẽ bên cạnh chiếc bàn thờ xiêu vẹo và trước những bảng Điều răn ẩm mốc, cô Comport đã nhận lời anh Dowgate trong một phút dâng trào niềm hy vọng và niềm vui tuổi trẻ, và có lẽ rốt cuộc mọi chuyện lại không thành công mĩ mãn như người ta tưởng?
Việc bắt đầu buổi lễ kéo tâm trí lang thang của tôi trở lại. Sau đó, tôi ngạc nhiên nhận ra rằng từ nãy đến giờ tôi vẫn đang hít phải một thứ bột hít vô hình khá nặng vào mũi, xộc thẳng vào mắt và trôi tuột xuống cổ họng. Tôi nheo mắt, hắt xì và ho sù sụ. Viên thư ký hắt xì; vị mục sư nheo mắt; người chơi đàn organ ẩn mặt vừa hắt xì vừa ho (và có lẽ cũng đang nheo mắt); tất cả chúng tôi, một nhóm nhỏ bé, đều đồng loạt nheo mắt, hắt xì và ho. Thứ bột hít ấy dường như được tạo nên từ sự mục rữa của chiếu trải sàn, gỗ, vải, đá, sắt, đất và một thứ gì đó khác nữa. Liệu cái thứ gì đó khác ấy có phải là sự phân hủy của những công dân đã khuất nằm trong các hầm mộ phía dưới hay không? Chắc chắn như cái chết, đúng là thế rồi! Không chỉ trong cái ngày tháng Hai lạnh lẽo và ẩm ướt này chúng ta ho và hắt xì ra những thành phần công dân đã khuất xuyên suốt cả buổi lễ, mà những công dân đã khuất ấy còn lọt được vào tận trong bộ lò xo của chiếc đàn organ, khiến nó gần như nghẹt thở. Chúng tôi dậm chân để sưởi ấm, thế là những công dân khuất mặt lại bốc lên thành từng đám mây dày đặc. Những công dân đã khuất bám dính lấy các bức tường, nằm vụn vặt như bột trên tấm màng cộng hưởng phía trên đầu vị mục sư, và khi có một cơn gió thổi qua, chúng lại lả tả rơi xuống người ông.
Trong trải nghiệm đầu tiên ấy, tôi cảm thấy buồn nôn biết bao vì hít phải quá nhiều thứ bột làm từ gia đình Dowgate, nhánh nhà Comport cùng các gia đình và nhánh khác, đến nỗi tôi chẳng mảy quan tâm đến cái cách lê la tẻ nhạt của chúng tôi trong suốt buổi lễ; chẳng mảy may chú ý đến cái cách viên thư ký nhanh nhẹn khuyến khích chúng tôi thử cất lên một hai nốt nhạc khi đến giờ hát thánh ca; chẳng mảy may để tâm đến cách mà nhóm tín đồ trên ban công tận hưởng một màn song ca chói tai mà chẳng hề có chút khái niệm gì về nhịp điệu hay giai điệu; hay cách mà người đàn ông màu nâu bệch tống vị mục sư vào bục giảng và tỏ ra cực kỳ cẩn thận với cái ổ khóa cửa như thể ông ta là một loài động vật nguy hiểm. Thế nhưng, tôi đã thử lại vào Chủ nhật tuần sau, và nhanh chóng quen dần với những công dân đã khuất khi nhận ra mình hoàn toàn không thể xoay sở nổi nếu thiếu vắng họ giữa những ngôi nhà thờ ở khu City.
Một ngày Chủ nhật khác.
Sau khi lại bị tiếng chuông từ khắp nơi réo gọi xung quanh, trông giống hệt như một đùi cừu hay một chiếc mũ thắt viền ren từ một trăm năm trước, tôi chọn một nhà thờ nằm khuất lấp một cách kỳ cục ở góc của một loạt các con hẻm — một nhà thờ nhỏ hơn nhà thờ trước và trông khá xấu xí: được xây dựng vào khoảng thời gian trị vì của Nữ hoàng Anne. Về mặt giáo đoàn, chúng tôi có tất cả mười bốn người: không tính một trường từ thiện đang tàn lụi ngồi trên ban công, nơi số lượng học sinh đã teo tóp lại chỉ còn bốn cậu con trai và hai cô con gái. Ở hiên nhà, có một phần bánh mì từ thiện được quyên góp, có vẻ như chẳng còn ai trong giáo đoàn tàn tợn kia đứng ra nhận lấy, và khi bước vào, tôi đã bắt gặp một gã mõ tòa tiều tụy, người đã phai phét hết cả sắc phục, đang dùng mắt để ăn ngấu nghiến số bánh đó cho cả bản thân lẫn gia đình. Lại có thêm một viên thư ký tàn tợn đội tóc giả màu nâu, rồi hai ba cái cửa sổ cùng cửa ra vào đã bị xây bít lại, những cuốn sách kinh thánh thì mốc thếch, những chiếc đệm trên bục giảng thì rách tươm, và toàn bộ đồ đạc trong nhà thờ đều đang ở vào một giai đoạn tàn tợn tiến triển rất xa. Chúng tôi gồm ba bà già (những người đi lễ thường xuyên), hai cặp đôi trẻ (đi tình cờ), hai gã thương gia, một người đi cùng vợ còn một người đi một mình, một bà cô và đứa cháu trai, lại thêm hai cô gái (hai cô gái này diện đồ đi nhà thờ với tất cả những thứ lẽ ra phải cứng đơ thì lại rũ rượi, và ngược lại, đây là một trải nghiệm không bao giờ thay đổi), cùng ba cậu bé cứ khúc khích cười. Vị mục sư có lẽ là tuyên úy của một hội đoàn trong thành phố; ông mang vẻ mặt ẩm ướt, đẫm hơi men cùng đôi giày phình to như bầu nước của một kẻ sành sỏi dòng rượu vang Bồ Đào Nha lâu năm loại ngon hảo hạng.
Chúng tôi im ắng đến mức chán ngắt, thế nên ba cậu bé cứ khúc khích cười trót lẻn ra được góc khuất cạnh hàng rào bàn thờ lại khiến chúng tôi giật mình thon thót như tiếng pháo nổ mỗi khi chúng bật cười. Điều này khiến tôi nhớ lại ngôi nhà thờ ở làng mình, nơi mà vào giờ giảng đạo những trưa Chủ nhật nắng ráo, khi chim chóc hót vang trời, lũ trẻ con nhà nông thường lẹt xẹt bước đi trên nền đá, rồi viên thư ký liền bước ra khỏi bàn làm việc để đuổi theo sau chúng, và người ta có thể nghe thấy rõ mồn một tiếng ông rượt đuổi rồi nện cho chúng vài cú trong khuôn viên nhà thờ giữa sự tĩnh mịch của mùa hè, để rồi sau đó quay trở lại với vẻ mặt trầm ngâm đầy suy tư, làm như chẳng có chuyện gì xảy ra. Bà cô và đứa cháu trai trong ngôi nhà thờ ở khu City này bị làm phiền rất nhiều bởi đám trẻ cứ khúc khích cười kia. Bản thân đứa cháu cũng là một cậu bé, và những kẻ cười cợt kia đang cám dỗ cậu ta nghĩ đến những trò đời thường như bi và dây thun bằng cách lén lút trưng ra những món đồ chơi ấy để mời gọi cậu từ xa. Vị thánh Anthony trẻ tuổi này chống cự được một lát, nhưng chẳng mấy chốc đã trở thành kẻ sa ngã, và dùng thủ hiệu ngầm thách thức lũ kia cứ “ném” một hai viên bi về phía mình. Đúng lúc đó, cậu bị bà cô phát hiện (một người phụ nữ thuộc dòng dõi gia giáo nay đã sa sút, hiện đang nhận trông coi các văn phòng), và tôi nhận ra người họ hàng đáng kính ấy đang dùng cái cán gậy uốn cong sần sùi của một chiếc ô cổ thụ để chọc vào sườn cậu. Đứa cháu liền trả đũa bằng cách nín thở để dọa người cô ruột của mình với niềm tin sợ hãi rằng cậu đã quyết định sẽ nổ tung lên. Bất chấp những lời thì thầm và cái lắc đầu can ngăn, cậu cứ phình to ra rồi đổi màu, rồi lại phình to ra và đổi màu lần nữa, cho đến khi người cô không thể chịu đựng thêm được nữa liền lôi xềnh xệch cậu ra ngoài, trông cổ ngắn tũn và đôi mắt lồi ra đằng trước như mắt con tôm sú. Điều này khiến nhóm trẻ khúc khích kia coi việc chuồn lẹ là một nước đi sáng suốt, và tôi biết chắc đứa nào sẽ chuồn ra trước, bởi vì cậu ta bỗng nhiên tập trung sự chú ý một cách quá mức sùng kính vào vị mục sư. Chỉ một lát sau, kẻ đạo đức giả này, với dáng điệu cố tình bước đi thật nhẹ nhàng và bộ dạng khuôn mặt trông như vừa mới sực nhớ ra một cuộc hẹn tôn thờ nào đó ở nơi khác, đã biến mất. Đứa thứ hai chuồn ra theo cách tương tự nhưng nhanh hơn một chút. Đứa thứ ba khi đã ra đến cửa an toàn bỗng trở nên liều lĩnh, đá tung cánh cửa ra rồi tót ra ngoài với một tiếng thét "Ú Hoà!" vọng tận lên ngọn tháp phía trên chúng tôi.
Vị mục sư, với thân hình đẫy đà sau những bữa tiệc tùng cùng chất giọng ngọng ngịu, có lẽ vừa kém tai lại vừa hụt hơi, nhưng ông chỉ ngước lên như thể đang đinh ninh có ai đó vừa hô "Amen" nhầm chỗ, rồi tiếp tục nhịp điệu đều đều như một bà nhà quê đi chợ. Ông làm mọi việc phải làm cũng theo cái cách thảnh thơi ấy, và ban cho chúng tôi một bài giảng ngắn gọn, vẫn mang nhịp điệu đều đều như chú ngựa của bà nhà quê đi trên con đường bằng phẳng. Âm điệu đều đều buồn ngủ của nó chẳng mấy chốc đã ru ba bà già chìm vào giấc ngủ, còn người thương gia độc thân thì ngồi ngắm cảnh qua khung cửa sổ, người thương gia có vợ thì ngồi ngắm cái mũ của vợ mình, và cặp đôi trẻ thì ngồi ngắm nhìn nhau, hạnh phúc tột cùng đến mức tôi nhớ lại thời điểm mình vừa tròn mười tám tuổi, cùng nàng Angelica đi vào một ngôi nhà thờ ở khu City vì trúng cơn mưa rào (với sự trùng hợp ngẫu nhiên đặc biệt là nó xảy ra ở ngõ Huggin), và khi tôi nói với nàng Angelica rằng: "Hỡi Angelica, nguyện cho sự kiện thiêng liêng ấy diễn ra tại chính bàn thờ này!", và khi Angelica đồng ý rằng nó sẽ không diễn ra ở bất kỳ nơi nào khác — mà quả thực nó chưa bao giờ diễn ra cả, bởi vì nó chẳng bao giờ xảy ra ở đâu hết. Và ôi Angelica, em đang phiêu bạt nơi đâu vào buổi sáng Chủ nhật này, khi mà tôi chẳng thể nào tập trung nổi vào bài giảng; và một câu hỏi còn hóc búa hơn thế nữa, rốt cuộc Tôi của ngày xưa, khi ngồi bên cạnh em, nay đã trôi dạt về đâu!
Thế nhưng, chúng tôi lại nhận được tín hiệu để thực hiện cái động tác cúi đầu đồng loạt ấy — thứ vốn dĩ có đôi chút khuôn sáo — giống như những tiếng sột soạt, xê dịch, hắng giọng và xì mũi kỳ lạ vốn chẳng bao giờ được bỏ qua tại những thời điểm nhất định trong buổi lễ nhà thờ, và cũng chẳng bao giờ được coi là cần thiết trong bất kỳ hoàn cảnh nào khác. Chỉ một phút sau, mọi thứ đã kết thúc, và cây đàn organ cất lên âm thanh bày tỏ sự nhẹ nhõm mừng vui hết mức có thể trong tình trạng thấp khớp của nó, rồi thêm một phút nữa là tất cả chúng tôi đều đã ra khỏi nhà thờ, còn gã Whity-brown thì đã khóa cửa lại. Thêm một phút hoặc hơn chút xíu nữa, tại nghĩa trang gần đó — không phải khuôn viên của nhà thờ đó, mà là của một nhà thờ khác — một nghĩa trang trông như một chiếc hộp đựng rau mùi tây cũ kỹ tả tơi với hai cái cây và một ngôi mộ — tôi lại bắt gặp Whity-brown trong tư cách cá nhân, đang xách một vại bia phục vụ bữa trưa từ quán rượu ở góc phố, nơi người ta cất giữ những chiếc chìa khóa của xe thang cứu hỏa mục nát mà chẳng ai thèm hỏi tới, và nơi có một bàn chơi bagatelle rách rưới, trắng xóa những đường chỉ may, lòi cả cùi chỏ ở tầng trên.
Trong một số nhà thờ thuộc khu City ấy, và chỉ đúng một nơi duy nhất, tôi đã tìm thấy một cá nhân có thể được coi là nguyên mẫu đích thực của con người nơi đây. Tôi nhớ đến ngôi nhà thờ ấy nhờ một đặc điểm là vị mục sư không thể bước vào bàn làm việc của mình nếu không đi qua bàn của viên thư ký, hoặc không thể lên bục giảng nếu không đi qua bục đọc sách — tôi quên mất cái nào rồi, và điều đó chẳng quan trọng gì — cùng với sự hiện diện của nhân vật này giữa một giáo đoàn vô cùng thưa thớt. Tôi nghi ngờ liệu chúng tôi có nổi một tá người hay không, và chúng tôi chẳng có một trường từ thiện tàn lợn nào để cứu trợ số lượng ít ỏi ấy. Nhân vật này mặc bộ đồ đen cắt may theo kiểu hình học, tuổi đã cao, đầu đội chiếc mũ nhung đen và đi giày vải. Ông ta mang vẻ điềm đạm, giàu có và bất mãn. Tay dắt theo một đứa trẻ bí ẩn đến nhà thờ: một đứa trẻ thuộc giống cái. Đứa bé đội chiếc chiếc mũ lông hải ly, với một chùm lông vũ màu xám cứng ngắc chắc chắn chưa từng thuộc về bất kỳ loài chim nào trên bầu trời. Đứa trẻ còn diện một chiếc áo đầm vải nankeen và áo khoác ngắn spencer, đeo găng tay quyền anh màu nâu và che mặt bằng một tấm mạng che mặt. Nó có một vết nhơ, trông hệt như vết mứt lý chua, trên cằm; và là một đứa trẻ hay khát nước. Tới mức mà nhân vật nọ mang theo một chiếc chai màu xanh trong túi áo, và cứ mỗi khi đoạn thánh ca đầu tiên được xướng lên, đứa trẻ lại được công khai giải khát từ chiếc chai ấy. Trong tất cả những khoảng thời gian còn lại của buổi lễ, nó đứng bất động, nép sát vào góc ghế của dãy ghế dài rộng lớn, trông hệt như một đoạn ống dẫn nước mưa.
Nhân vật kia chưa từng mở cuốn sách của mình ra và chưa từng liếc nhìn vị mục sư lấy một lần. Ông ta cũng chẳng hề ngồi xuống mà cứ đứng tì hai tay lên thành ghế, trán có lúc được che khuất bởi bàn tay phải, và lúc nào cũng đăm đăm nhìn ra cửa nhà thờ. Đó là một nhà thờ khá dài so với kích thước của nó, và ông ta đứng ở tận phía trên cùng, nhưng ánh mắt ông không rời khỏi cánh cửa. Chắc chắn rằng ông ta là một tay giữ sổ sách già, hoặc một thương gia kỳ cựu từng tự tay quản lý sổ sách của mình, và người ta có thể bắt gặp ông ta quanh quẩn tại Ngân hàng Anh vào những dịp phát cổ tức. Không còn nghi ngờ gì nữa, ông ta đã sống ở khu City cả đời và tỏ thái độ khinh miệt những vùng đất khác. Lý do vì sao ông cứ nhìn chằm chằm ra cửa thì tôi chưa bao giờ chứng minh được một cách tuyệt đối, nhưng tôi tin rằng ông ta đang sống trong sự chờ đợi thời điểm những người dân sẽ quay trở lại sinh sống tại khu City, và những vinh quang thuở xưa của nơi đây sẽ được hồi sinh. Ông ta có vẻ mong mỏi điều này sẽ xảy ra vào một ngày Chủ nhật, và những kẻ tha hương sẽ xuất hiện trở lại ở những ngôi nhà thờ vắng bóng người trong tâm trạng ăn năn và nhún nhường. Do đó, ông cứ ngóng chờ cánh cửa mà chẳng bao giờ có ai đặt chân đến ấy. Đứa trẻ đó là con của ai, liệu có phải là con của một người con gái bị tước quyền thừa kế, hay chỉ là một đứa trẻ mồ côi trong giáo xứ được nhân vật nọ nhận nuôi, thì hoàn toàn không có chút manh mối nào dẫn đến lời giải đáp. Nó chưa từng nô đùa, nhảy nhót hay mỉm cười. Đã có lần, ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi rằng nó là một con robot, và chính nhân vật kia đã tạo ra nó; nhưng có lần bám theo hai ông cháu ra về sau buổi lễ vào một ngày Chủ nhật, tôi đã nghe thấy nhân vật nọ nói với nó rằng: “Mười ba nghìn bảng Anh;” và nó liền đáp lại bằng một giọng nói yếu ớt của con người rằng: “Mười bảy shilling bốn xu.” Bốn ngày Chủ nhật liền tôi đi theo họ, và đó là tất cả những gì tôi từng nghe hoặc thấy họ nói. Có một Chủ nhật, tôi theo chân họ về tận nhà. Họ sống ẩn sau một chiếc máy bơm nước, và nhân vật nọ mở cửa căn nhà bằng một chiếc chìa khóa vô cùng to lớn. Dòng chữ duy nhất khắc trên ngôi nhà của họ liên quan đến một cột nước cứu hỏa. Ngôi nhà bị khoét rỗng một phần bởi một cổng vòm đã bị bỏ hoang và đóng kín; các cửa sổ bị che khuất bởi bụi bẩn; và mặt tiền của nó đượm vẻ ruồng rẫy quay vào một bức tường. Năm nhà thờ lớn và hai nhà thờ nhỏ gióng chuông Chủ nhật giữa ngôi nhà này và nhà thờ mà hai người thường lui tới, thế nên chắc hẳn họ phải có lý do đặc biệt nào đó mới cất công đi xa tới một phần tư dặm để đến đó. Lần cuối cùng tôi nhìn thấy họ là thế này. Dạo ấy tôi đang đi thám hiểm một nhà thờ khác ở xa, và tình cờ đi ngang qua ngôi nhà thờ mà họ hay lui tới vào khoảng hai giờ chiều, lúc mà tòa nhà đó đã đóng cửa. Thế nhưng, một cánh cửa phụ nhỏ xíu mà tôi chưa từng nhận thấy trước đây lại đang mở hé, để lộ ra những bậc thang tối mò như hầm rượu. Tôi tự nhủ “Hôm nay họ đang thông gió cho các hầm mộ đây mà,” thì bỗng nhân vật nọ và đứa trẻ lặng lẽ tiến đến các bậc thang và lầm lũi bước xuống dưới. Tất nhiên, tôi đi đến kết luận rằng cuối cùng thì nhân vật kia cũng đã tuyệt vọng trước sự trở lại được ngóng trông của những người dân ăn năn hối cải, và rằng ông cùng đứa trẻ đã tự mình đi xuống dưới đó để chôn cất nhau.
Trong hành trình hành hương của mình, tôi bắt gặp một nhà thờ vô danh nọ bỗng phá cách theo phong cách đầy kịch tính, được trang trí bằng đủ loại phụ kiện lòe loẹt, trông giống hệt như những chiếc cột múa tháng Năm đã tuyệt chủng ở London. Những sức hút này đã lôi kéo một số vị linh mục hoặc phó tế trẻ tuổi mặc chiếc yếm đen làm áo ghi-lê, cùng một số tiểu thư quan tâm đến giáo hội thánh thiện ấy (tỷ lệ mà tôi ước tính là cứ mười bảy tiểu thư thì có một vị phó tế), kéo nhau đến khu City như một thứ thú vui kích thích mới mẻ và kỳ cục. Thật kỳ diệu khi chứng kiến đám thanh niên này diễn trò trong tim khu City, tự chơi đùa với nhau mà chẳng một ai ở cái khu City hoang vắng này hay biết gì. Cứ như thể bạn thuê một phòng kế toán trống vào ngày Chủ nhật và diễn lại một vở kịch tôn giáo cổ nào đó ở đó. Họ đã huy động một trường học nhỏ (tôi chẳng biết từ vùng lân cận nào) đến để phụ diễn, và thật thú vị khi nhận thấy những tràng chữ trang trí điên cuồng trên các bức tường, đặc biệt nhắm vào những đứa trẻ ngây thơ khốn khổ ấy bằng những ký tự mà chúng đời nào đọc nổi. Có một mùi thơm dễ chịu đến lạ lùng của dầu thơm pomatum trong giáo đoàn này.
Thế nhưng, trong những trường hợp khác, mùi mục rữa, ẩm mốc và xác người chết lại là mùi hương chiếm ưu thế ở tầng trên cùng, trong khi đan xen vào đó một cách mơ màng nhưng không hề khó chịu chút nào chính là hương vị đặc trưng của khu vực đó. Chẳng hạn như ở các nhà thờ quanh phố Mark-lane, người ta có thể ngửi thấy mùi lúa mì khô khốc, và tôi đã vô tình hất văng một nhúm lúa mạch phảng phất từ một chiếc đệm quỳ cũ kỹ trong một nhà thờ ở đó. Từ phố Rood-lane cho đến phố Tower-street và những vùng lân cận, thường phảng phất một hương vị tinh tế của rượu vang: thỉnh thoảng là mùi trà. Một nhà thờ gần phố Mincing-lane lại có mùi giống hệt như ngăn kéo của một tiệm thuốc tây. Phía sau tượng đài tưởng niệm Great Monument, buổi lễ mang hương vị của những quả cam bị dập nát, để rồi khi tiến xa hơn một chút về phía sông Thames, nó dịu lại thành mùi cá trích và dần hòa quyện vào làn gió mang hương vị cá biển đậm chất toàn cầu. Trong một nhà thờ nọ, là bản sao chính xác của nhà thờ trong bức họa Đứa con hoang đàng (Rake’s Progress) nơi nhân vật chính đang kết hôn với bà già gớm ghiếc, không có chút đặc thù nào về bầu không khí, cho đến khi tiếng đàn organ rung lên lan tỏa mùi da thuộc khắp không gian từ một nhà kho gần đó.
Tuy nhiên, dù mùi hương có thế nào đi nữa, thì con người ở đó lại chẳng có chút đặc điểm nào nổi bật. Số lượng của họ chưa bao giờ đủ để đại diện cho bất kỳ ngành nghề hay khu vực lân cận nào. Tất cả bọn họ đều đã đi đến nơi khác từ tối hôm trước, và vài bóng người lai vãng rải rác trong vô số nhà thờ ấy cứ ngẩn ngơ sống mòn ở đó một cách khó tả.
Trong số những chuyến du ngoạn mang danh phi thương mại mà tôi từng dấn thân vào, năm du lịch Chủ nhật này chiếm một vị trí hoàn toàn biệt lập, không lẫn với bất kỳ điều gì khác. Dù tôi nghĩ đến ngôi nhà thờ nơi cánh buồm của những chiếc thuyền đánh cáu dưới sông suýt va vào khung cửa sổ, hay ngôi nhà thờ nơi tiếng còi tàu làm rung lên những hồi chuông mỗi khi đoàn tàu lao vút qua trên mái nhà, tôi vẫn nhớ về một trải nghiệm kỳ lạ. Vào những buổi chiều Chủ nhật mùa hè, trong làn mưa lất phất dịu dàng hay dưới ánh nắng chói chang — bất kể cảnh tượng nào cũng làm tăng thêm vẻ nhàn rỗi của một khu City vốn đã rảnh rỗi — tôi đã ngồi trong sự tĩnh mịch kỳ lạ vốn thuộc về những chốn nghỉ ngơi vốn dĩ thường náo nhiệt, ở hàng chục tòa nhà tọa lạc ngay trái tim của đô thị lớn nhất thế giới này, nơi mà số lượng người nói tiếng Anh không hề biết đến chúng còn đông hơn cả những tòa cổ ức của Thành phố Vĩnh hằng hay các Kim tự tháp ở Ai Cập. Những phòng thay đồ tối tăm và văn phòng lưu trữ mà tôi từng lén ngó vào, cùng những nghĩa trang nhỏ bé bị bao bọc xung quanh từng vang vọng tiếng bước chân tôi, đã để lại trong trí nhớ tôi những ấn tượng rõ nét và kỳ thú chẳng kém gì bất kỳ trải nghiệm nào từng có được theo cách tương tự. Trong số tất cả những cuốn sổ ghi chép phủ đầy bụi bặm đang bị mọt gặm nhấm ấy, chẳng có lấy một dòng mà thuở sinh thời lại không từng làm thổn thức bao trái tim, hay khiến bao giọt nước mắt phải tuôn rơi. Giờ thì chúng đã tĩnh lặng và khô cằn rồi, tĩnh lặng và khô cằn biết bao! Và cái cây già bên khung cửa sổ chẳng còn đủ chỗ cho những cành lá của nó đã chứng kiến tất cả bọn họ lần lượt ra đi. Số phận của ngôi mộ vị Cố trưởng lão của Hội đoàn cổ kính cũng vậy, giọt nước cứ nhỏ giọt lên đó. Con trai ông đã trùng tu nó rồi qua đời, con gái ông đã trùng tu nó rồi cũng qua đời, và rồi ông đã được tưởng nhớ đủ lâu để cái cây chiếm đoạt lấy phần mộ, làm cho tên khắc trên đó nứt toác ra cả.
Có rất ít dấu hiệu nào cho thấy sự thay đổi về phong tục tập quán mà hai, ba trăm năm mang lại lại rõ rệt hơn những ngôi nhà thờ bị bỏ hoang này. Rất nhiều trong số chúng là những công trình kiến trúc đẹp đẽ và tốn kém, vài cái trong số đó do kiến trúc sư Wren thiết kế, nhiều cái mọc lên từ đống tro tàn của trận Đại hỏa hoạn, số khác thì sống sót qua cả trận dịch hạch lẫn hỏa hoạn để rồi phải chịu cái chết từ từ trong những ngày tháng muộn màng này. Không ai có thể chắc chắn về tương lai sắp tới; nhưng thật không quá lời khi nói rằng thời đại ấy chẳng mang theo bất kỳ dấu hiệu nào ở những đợt thủy triều khởi đầu của nó cho thấy giáo đoàn và công năng sẽ quay trở lại với những nhà thờ này. Chúng vẫn nằm đó như lăng mộ của những công dân cổ kính đang nằm bên dưới và xung quanh chúng, trở thành Đài tưởng niệm của một thời đại khác. Thỉnh thoảng, chúng vẫn xứng đáng để người ta thực hiện một chuyến thám hiểm vào ngày Chủ nhật, bởi vì chúng vẫn đang vang lên những âm thanh không mấy lạc điệu với thời kỳ mà khu City của London thực sự là London; thời kỳ mà lực lượng học việc ’Prentices và dân quân Trained Bands có trọng lượng trong nhà nước; thời kỳ mà ngay cả Thị trưởng thành phố cũng là một Thực thể đích thực — chứ không phải là một Hư cấu được tâng bốc theo quy ước vào một ngày trong năm bởi những người bạn lừng danh, những kẻ cũng chẳng kém phần quy ước khi đem ông ra cười cợt trong ba trăm sáu mươi bốn ngày còn lại.
