Là một người rất thích đọc tiểu thuyết hay từ khi còn quá nhỏ, dường như tôi sinh ra đã chịu sự kìm kẹp của vị quý ông đáng kính nhưng đáng sợ mà tên tuổi đã được đặt lên trang đầu cho những suy ngẫm hiện tại của tôi.

Kẻ cuồng tín mang tính giáo huấn ấy, ông Barlow, vẫn sẽ được nhớ đến như là gia sư của cậu chủ Harry Sandford và cậu chủ Tommy Merton. Ông biết tuốt, và lúc nào cũng tranh thủ giáo điều đủ mọi hoàn cảnh, từ việc ăn một đĩa anh đào cho đến việc ngắm nhìn bầu trời đầy sao. Tuổi trẻ mà không có ông Barlow sẽ ra sao thì đã được bày tỏ qua câu chuyện về Sandford và Merton, qua tấm gương của một cậu bé Mash nào đó vô cùng khủng khiếp. Tên ranh con này chải chuốt bột phấn, đi giày khóa, cư xử với vẻ nhẹ dạ không tài nào chịu nổi ở nhà hát, chẳng có lấy một ý niệm về việc đối đầu tay đôi với một con bò điên (điều mà tôi nghĩ ít đáng trách hơn, vì nó phản chiếu phần nào chính tính cách của tôi), và là một minh chứng hãi hùng về tác dụng làm suy nhược của sự xa hoa đối với nhân loại.

Thật là một định mệnh kỳ lạ cho ông Barlow, khi lưu danh muôn thuở như là hiện thân của sự chán ngắt trong mắt trẻ thơ!

Ông Barlow bất tử, cứ thế đục khoét xuyên qua sự tươi xanh mơn mởn của thời gian!

Bản cáo trạng cá nhân của tôi chống lại ông Barlow gồm rất nhiều tội danh. Tôi xin phép được liệt kê một vài mối tổn hại mà ông đã gây ra cho tôi.

Thứ nhất, ông chưa từng pha trò hay hiểu một câu nói đùa nào. Sự vô cảm này của ông Barlow không chỉ phủ bóng đen lên thời thơ ấu của tôi, mà còn vùi dập cả những cuốn sách truyện cười giá sáu xu thời bấy giờ; bởi vì, oằn mình dưới một thứ bùa chú đạo đức bắt buộc tôi phải quy mọi thứ về ông Barlow, tôi không sao tránh khỏi việc tự hỏi mình bằng một tiếng thì thầm khi bị một câu chuyện cười in trên giấy chọc cười rằng: ‘Ông ấy sẽ nghĩ gì về nó nhỉ? Ông ấy sẽ thấy nó hay ho ở điểm nào?’ Thế là điểm buồn cười của câu chuyện bỗng chốc biến thành một cái gai, đâm nhói vào lương tâm tôi. Bởi vì trong tâm trí, tôi thấy ông đứng đắn, lạnh lùng, biết đâu lại đang rút từ trên giá xuống một cuốn sách Hy Lạp buồn ngủ nào đó, rồi dịch trọn vẹn những lời mà một nhà hiền triết ảm đạm nào đó từng thốt ra (và có lẽ đã được trau chuốt lại sau đó để xuất bản), khi vị ấy trục xuất một kẻ pha trò kém may mắn khỏi Athens.

Sự xung khắc giữa ông Barlow với mọi khía cạnh khác trong đời sống tuổi thơ của tôi ngoại trừ chính bản thân ông, sự cứng nhắc không thể lay chuyển của con người ấy đối với những sở thích và trò tiêu khiển tôi yêu mën, chính là lý do khiến tôi căm ghét ông nhất. Dựa vào đâu mà ông lại xía vào những câu chuyện Nghìn Lẻ Một Đêm của tôi? Thế mà ông vẫn làm thế. Ông luôn miệng bóng gió hoài nghi tính xác thực của Thủy thủ Sindbad. Nếu tóm được chiếc Đèn Thần, tôi thừa biết ông sẽ lau chùi, thắp sáng nó, rồi đứng trên đó giảng một bài về phẩm chất của dầu cá voi, nhân tiện ghé mắt ngó qua các nghề đánh bắt cá voi. Ông sẽ sớm phát hiện ra—dựa trên các nguyên tắc cơ học—cái chốt ở cổ con Ngựa Thần, rồi sẽ vặn nó theo đúng chiều với một tác phong thợ thuyền đến mức con ngựa ấy chẳng thể bay lên nổi một chút nào trên không trung, và câu chuyện vì thế mà chẳng thể diễn ra nổi. Ông sẽ chứng minh, bằng bản đồ và la bàn, rằng làm gì có cái vương quốc tuyệt vời mang tên Casgar nằm trên biên giới xứ Tartary nào cơ chứ. Ông sẽ khiến cái tên đạo đức giả đáng ghét Harry ấy thực hiện một thí nghiệm—với sự trợ giúp của một công trình tạm dựng trong vườn cùng một con ma nơ canh—nhằm chứng minh rằng bạn không thể thọc một gã gù bị nghẹn thở xuống chiếc ống khói phương Đông bằng một sợi dây, rồi để mặc hắn đứng thẳng trên lò sưởi để khủng bố tên quản lý của quốc vương.

Tôi nhớ rằng những âm thanh vàng ngọc của khúc dạo đầu trong vở kịch câm đô thị đầu tiên đã bị ông Barlow làm cho vấy đục. Cắc cắc, tùng tùng, beng beng, u e u e u e, beng! Tôi nhớ lại luồng không khí lạnh lẽo chạy dọc cơ thể và làm dịu đi niềm vui sướng đang dâng trào, khi ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi: ‘Kiểu này thì hỏng hẳn với ông Barlow rồi!’ Sau khi tấm màn vén lên, những mối hoang mang sợ hãi rằng ông Barlow sẽ cho rằng trang phục của các Nữ thần Tinh vân vẫn chưa đủ kín đáo bỗng chen lấn vào niềm vui thưởng thức của tôi. Ở nhân vật hề, tôi nhận thấy có hai con người; một kẻ là sinh vật kỳ lạ đầy cuốn hút với sắc diện hốc hác, tâm hồn vui tươi dẫu trí tuệ kém cỏi, lóe lên những tia rực rỡ; kẻ kia là một học trò của ông Barlow. Tôi nghĩ đến cảnh ông Barlow sẽ lén lút dậy sớm vào buổi sáng, bôi bơ lên mặt đường cho hắn, và khi hắn ngã lăn quay ra đấy, ông sẽ nhìn ra từ cửa sổ phòng làm việc với vẻ mặt nghiêm khắc và hỏi hắn xem hắn có thấy vui không.

Tôi nghĩ đến cảnh ông Barlow sẽ nung đỏ tất cả các cây gậy sưởi trong nhà, rồi dí vào người hắn bằng toàn bộ đống gậy ấy, nhằm giúp hắn làm quen sâu sắc hơn với các đặc tính của sắt nung đỏ—điều mà ông (Barlow) sẽ tha hồ giảng giải tường tận. Tôi hình dung cảnh ông Barlow đem so sánh hạnh kiểm của gã hề khi học bài—uống cả mực, liếm vở tập viết, và dùng đầu làm giấy thấm—với cái tên đạo đức giả đáng ghét đã nhắc đến ở trên là Harry, kẻ đang ngồi dưới chân ông Barlow, hèn hạ giả vờ ra vẻ mê mẩn trước đống kiến thức non trẻ. Tôi nghĩ đến cảnh ông Barlow sẽ nhanh chóng vuốt tóc gã hề phẳng lì xuống, thay vì để nó dựng đứng thành ba chỏm cao; và rằng sau khoảng hai năm ở bên ông Barlow, gã sẽ khép chặt hai chân lại mỗi khi đi, sẽ rút tay ra khỏi mấy chiếc túi rộng thùng thình, và chẳng còn chút sức nhảy nhót nào trong người nữa.

Việc tôi cực kỳ dốt nát về chuyện hầu hết mọi vật trên đời được tạo thành từ cái gì và bằng cách nào, là một lời buộc tội nữa của tôi đối với ông Barlow. Vì nỗi sợ hãi sẽ lớn lên thành một tên Harry, và một nỗi sợ sâu xa hơn là sẽ bị “Barlow hóa” nếu tôi cất công tìm hiểu bằng cách tự rước lấy một gáo nước lạnh ngắt gồm những lời giải thích và thí nghiệm, nên tôi đã từ bỏ việc cầu thị khi còn trẻ, và trở thành, như người ta hay nói trong các vở kịch melodrama, ‘cái thây ma mà các vị đang thấy trước mắt đây.’ Việc tôi du giao với đám lười biếng và ngu đần là một sự thật u sầu nữa mà tôi quy trách nhiệm cho ông Barlow. Tên đạo đức giả hợm hĩnh Harry ấy trở nên đáng ghét trong mắt tôi đến mức, khi nghe tin hắn chăm chỉ học hành ở miền Nam, tôi thà trốn sang tận cùng miền Bắc xa xôi còn hơn là kết giao với kẻ lười nhác. Thà học những thói hư tật xấu từ một cậu chủ Mash còn hơn học khoa học và số liệu thống kê từ một tên Sandford! Thế là tôi bước vào con đường mà, nếu không vì ông Barlow, có lẽ tôi đã chẳng bao giờ dấn thân vào.

Tôi thầm nghĩ với một cái rùng mình: ‘Ông Barlow là một kẻ tẻ nhạt, với khả năng bẩm sinh cực lớn trong việc tạo ra sự tẻ nhạt. Mẫu vật ưu tú nhất của ông ta là một kẻ tẻ nhạt. Ông ta tìm cách biến tôi thành một kẻ tẻ nhạt. Rằng tri thức là sức mạnh thì tôi không dám chối cãi; thế nhưng, với ông Barlow, tri thức là sức mạnh để làm người ta phát chán.’ Do đó, tôi đã tìm nơi trú ẩn trong những hang động của sự vô minh, nơi tôi vẫn cư ngụ cho đến tận bây giờ và đó vẫn là địa chỉ riêng của tôi.

Nhưng lời buộc tội nặng nề nhất trong tất cả các lời buộc tội của tôi đối với ông Barlow, ấy là ông vẫn đang bước đi trên cõi đời này dưới nhiều lớp cải trang khác nhau, tìm cách biến tôi thành một tên Tommy, ngay cả khi tôi đã trưởng thành. Là một kẻ cuồng tín giáo huấn không tài nào dập tắt nổi, ông Barlow chất đầy cuộc đời tôi bằng những cái bẫy, và nằm ẩn nấp dưới đáy để chồm lên vồ lấy tôi vào lúc tôi ít ngờ tới nhất.

Chỉ cần vài trải nghiệm ảm đạm này của tôi là đủ.

Biết rằng ông Barlow đã đầu tư rất lớn vào ngành kinh doanh tranh toàn cảnh chuyển động, và trong nhiều dịp, tôi đã nhận ra ông trong bóng tối với một chiếc gậy dài trên tay, đang diễn thuyết theo phong cách cũ của mình (còn trở nên kinh khủng hơn trong hoàn cảnh này khi đôi khi ông bẻ một mẩu quả đắng Biển Chết của chính ngài Carlyle để nhầm tưởng đó là một câu nói đùa), nên tôi nhất quyết tránh xa các loại hình giải trí hình ảnh cuộn tròn. Tương tự, tôi sẽ đòi hỏi phải có người bảo lãnh và cam kết chịu trách nhiệm chống lại sự xuất hiện của ông Barlow, trước khi dám dấn thân tham dự bất kỳ buổi tụ họp nào của đồng loại mà ở đó một chai nước và một cuốn sổ tay là những vật dụng dễ thấy; bởi vì trong bất kỳ bối cảnh nào mang hai dấu hiệu đó, tôi đều đinh ninh sẽ gặp lại ông. Thế nhưng cái bản chất mưu mô của con người ấy là thế này, hắn cứ lủi vào những nơi mà không một sự cẩn trọng hay dự phòng lý trí nào có thể lường trước được. Giống như trường hợp sau đây:—

Sát cạnh Hang động Vô minh là một thị trấn tỉnh lẻ. Tại thị trấn tỉnh lẻ này, ban nhạc Mississippi Momuses, gồm chín thành viên, đã được thông báo sẽ xuất hiện tại tòa thị chính để mang lại niềm vui chung cho công chúng trong tuần lễ Giáng sinh vừa qua. Biết rằng ông Barlow chẳng có dính líu gì đến sông Mississippi, dù mang tư tưởng cộng hòa, và tưởng rằng mình đã an toàn, tôi bèn mua một chiếc ghế hạng sang. Mục đích của tôi là được nghe và thấy ban nhạc Mississippi Momuses trình diễn những thứ mà các tờ rơi quảng cáo miêu tả là ‘Các bản ballad dân gian, các điệu nhảy nhún nhảy đồn điền, các bài hát nhóm của người da đen, những câu đố chữ tuyển chọn, những màn đối đáp sắc sảo, v.v.’ Tôi thấy cả chín người đều ăn mặc giống nhau, với chiếc áo khoác và quần dài màu đen, áo lê-gét trắng, cổ áo sơ mi cực lớn, ve áo sơ mi cực lớn cùng chiếc cà vạt và cổ tay áo màu trắng cực lớn, vốn là trang phục của đại đa số người gốc Phi, và đã được các nhà thám hiểm ghi nhận là phổ biến trên một vùng vĩ độ rộng lớn. Cả chín người đều đảo mắt liên hồi và có đôi môi rất đỏ. Ở hai đầu của hàng ghế hình cung mà họ ngồi, là những nghệ sĩ chơi trống lắc tambourine và xương thú. Nhân vật Momus ở giữa, một người da đen có vẻ mặt sầu muộn (kẻ đã khơi dậy trong tôi một nỗi bất an mơ hồ mà lúc đó tôi không thể lý giải nổi), chơi một nhạc cụ vùng Mississippi rất giống với thứ mà hòn đảo này từng gọi là đàn hurdy-gurdy. Hai tay Momus ở hai bên anh ta, mỗi người cầm một nhạc cụ kỳ lạ khác của Vua của các Dòng Sông, có thể ví như một chiếc ống đo thời tiết có dây treo ngược. Ngoài ra còn có một cây sáo nhỏ và một cây vĩ cầm. Mọi chuyện diễn ra suôn sẻ được một lúc, và chúng ta đã có vài màn đối đáp sắc sảo được trao đổi giữa nghệ sĩ chơi trống lắc và xương thú, thì gã da đen có vẻ mặt sầu muộn nọ quay sang người chơi xương thú, và cất tiếng gọi bằng một giọng trầm ấm đầy tính giáo dục rằng ‘Này Bones, thưa anh,’ rồi đưa ra một số nhận xét nghiêm túc về đám trẻ con có mặt ở đó và thời điểm trong năm; lúc bấy giờ tôi mới nhận ra rằng mình đang đứng trước mặt ông Barlow—đã được hóa trang!

Vào một buổi tối khác—lần này ở Luân Đôn—tôi đến xem biểu diễn một vở hài kịch ngắn. Vì các nhân vật rất giống đời thực (và do đó không mang tính giáo huấn), và vì họ tự lo toan công việc cũng như mưu tính của mình mà không hề nhắm trực tiếp vào tôi, nên tôi cảm thấy khá tự tin rằng mình sẽ vượt qua được mà không bị coi là Tommy, nhất là khi chúng ta rõ ràng sắp đi đến đoạn kết. Nhưng tôi đã tự lừa dối mình. Bất thình lình, chẳng vì đầu cua tai nheo gì cả, tất cả các nhân vật liên quan bỗng khựng lại và dừng bước, tiến thẳng ra sát mép sân khấu trong một màn đồng tâm hiệp lực nhằm bắn hạ tôi bằng một phát súng chí mạng, và hạ gục tôi bằng một bài giáo lý đạo đức, trong đó tôi nhận ra bàn tay đáng sợ của lão Barlow.

Không những thế, những cạm bẫy của tay thợ săn này tinh vi và phức tạp đến mức, ngay vào đêm tiếp theo sau đó, tôi lại tiếp tục sập bẫy ở một nơi mà ngay cả kẻ rụt rè nhất cũng chẳng thể ngờ tới một cái lò xo nào. Đó là một vở kịch hề nhại mà tôi đi xem; một vở nhại không khoan nhượng, nơi mọi nhân vật tham gia, đặc biệt là các quý cô, diễn rất sung. Nổi bật và năng nổ nhất trong đoàn nghệ sĩ là một người mà tôi thoạt tưởng (và thực ra cô ấy cũng tạo cho tôi rất nhiều cơ hội thuận lợi để đi đến kết luận chính xác) là một thiếu nữ có vóc dáng xinh xắn. Cô ăn mặc như một nam thanh niên đẹp mã với chiếc quần dài đã bị cắt cụt từ hồi còn nhỏ; và cô có đôi đầu gối rất gọn gàng cùng đôi bốt satin rất chỉnh tề. Ngay sau khi hát một bài hát lóng và nhảy một điệu nhảy lóng, nhân vật duyên dáng ấy tiến lại gần những ngọn đèn pha tử thần, và cúi người qua đó, cất giọng đầy kịch tính để cất lên những lời ca ngợi ngẫu hứng và hô hào mọi người hãy theo đuổi các đức tính. ‘Lạy Chúa vĩ đại!’ tôi thốt lên; ‘Là Barlow!’

Vẫn còn một khía cạnh nữa mà ông Barlow cứ khăng khăng bắt tôi phải đóng vai Tommy, điều này còn không thể chịu đựng nổi hơn nữa vì tính chất hung hăng tột độ của nó. Nhằm phục vụ cho một bài phê bình hoặc một tờ báo, lão Barlow sẽ mài giũa nghiên cứu một chủ đề uyên bác với sự kỳ công tuyệt đối, hoàn toàn bất chấp giá cả của dầu đốt đèn lúc nửa đêm, và thực chất là bất chấp mọi thứ khác, ngoại trừ việc nhồi nhét bản thân cho đến tận cổ.

Nhưng hãy chú ý điều này. Khi ông Barlow tuôn ra đống kiến thức của mình, ông ta không thấy thỏa mãn với việc đã nhồi nhét nó vào đầu tôi rồi trút hết lên người tôi, Tommy, cái bia bắn của lão ta, mà lão còn giả vờ như mình đã nắm vững nó từ đời thuở nào và coi nó nhẹ tựa lông hồng—rằng lão đã hấp thụ nó từ sữa mẹ—còn tôi, cái tên Tommy khốn khổ, thì lại tụt hậu một cách thảm hại vì đã không làm được điều tương tự. Tôi xin hỏi, tại sao Tommy lúc nào cũng phải làm nền cho ông Barlow đến mức độ này? Những gì mà bản thân ông Barlow hoàn toàn không hề hay biết từ một tuần trước, thì việc tôi hôm nay không nắm vững nó trong lòng bàn tay chắc chắn không phải là một tội lỗi thụt lùi gì ghê gớm lắm đâu! Thế nhưng ông Barlow vẫn có hệ thống đè bẹp tôi bằng một thái độ kẻ cả, và sẽ mỉa mai hỏi tôi trong các bài báo của mình rằng, liệu có thể có chuyện tôi không biết rằng mọi cậu học sinh vỡ lòng đều thừa biết việc rẽ trái lần thứ mười bốn trên các thảo nguyên nước Nga sẽ dẫn đến bộ lạc du mục nào hay sao? Cùng với những câu hỏi mang tính miệt thị khác có cùng thể loại. Vì vậy, khi ông Barlow gửi thư cho bất kỳ tờ báo nào với tư cách là một độc giả cộng tác tự do (điều mà tôi thường xuyên thấy lão làm), lão sẽ dặn trước ai đó kể cho mình nghe một thuật ngữ chuyên môn cực kỳ hóc búa nào đó, rồi sẽ viết với một vẻ thản nhiên lạnh lùng nhất rằng: ‘Thưa ông, tôi có thể mặc định rằng bất kỳ độc giả nào của tờ báo quý vị, với vốn hiểu biết và trí thông minh trung bình, đều biết rõ như tôi rằng’—chẳng hạn như luồng gió thổi ra từ lỗ châm ngòi của một khẩu pháo cỡ nòng như thế chiếm tỷ lệ chính xác đến từng phân số nhỏ nhất so với luồng gió thổi ra từ nòng pháo; hoặc một sự thật nhỏ nhặt quen thuộc tương tự như vậy. Nhưng dù đó là gì đi nữa, hãy chắc chắn rằng nó luôn hướng tới việc tôn vinh ông Barlow, đồng thời dìm dập học trò bị ép buộc và làm nô lệ của lão ta.

Kiến thức của ông Barlow về những theo đuổi của chính tôi lại uyên bác đến mức kiến thức của tôi về chúng bỗng trở thành con số không. Ông Barlow (được cải trang và mang một cái tên giả, nhưng đã bị tôi phát hiện) đôi khi đã giảng dạy cho tôi bằng một giọng vang sảng từ đầu này đến đầu kia của một chiếc bàn tiệc dài, những chuyện vặt vãnh mà tôi từng có nhã ý dạy lại cho lão từ hai mươi lăm năm về trước.

Điều khoản cáo trạng cuối cùng của tôi chống lại ông Barlow là, lão đi ăn sáng, đi ăn tối, đi đến bất cứ đâu, từ tầng lớp cao sang cho đến bình dân, và lão CỨ THẾ giảng đạo cho tôi, và tôi thì KHÔNG THỂ nào rũ bỏ được lão. Lão biến tôi thành một tên Tommy mang thân phận Prometheus bị xiềng xích; và lão chính là con kền kền ngày đêm ăn gan ruột của cái tâm trí dốt nát nơi tôi.