… Đó là một con dao nhỏ cán sừng. Hai lưỡi dao đã bị gỉ ăn đến tận đốc. Trên hai mặt của chiếc cán cong vút như một mảnh trăng khuyết, có khắc những dòng chữ mờ mờ, nhưng giáo sư đã đọc ngay được nội dung của chúng. Đó là một lời chúc bằng tiếng Pháp: “Que la vie vous apporte beaucoup de bonheur!” Quá khứ của bốn mươi năm về trước lại trỗi dậy: Trường Mỏ ở Pa-ri; công viên Mông-xu-ri một chiều nắng dịu, dừng trên những cành liễu rủ; Mi-Sen nâng con dao nhỏ vừa được tặng và mỉm cười:
– Cảm ơn cậu. Sang tới An Nam, tớ sẽ viết thư về cho cậu!
Và sau đó là lá thư “sặc mùi thực dân” với những lời tâm tình mà như đay nghiến, như sỉ vả. Những lời ấy của Mi-sen đã dai dẳng bám theo giáo sư suốt bốn mươi năm nay: “… Bây giờ, tớ mới hiểu ra một điều: An Nam không phải là cậu!… Có đúng là cậu đã sinh ra từ nơi đây? Không! Hình như đã có một sự nhầm lẫn nào đó”!…
Không còn nghi ngờ gì nữa. Mi-sen đã đến đây. Chính hắn đã để lại chiếc can và con dao trên đỉnh đồi Tả Cừ, ghi lại một dấu ấn tuyệt vọng của mình ở cái xứ sở mà hắn đã từng khinh rẻ.
Từ một nhà khoa học, bám gót đoàn quân viễn chinh và trở thành một tên xâm lược, Mi-sen đã gánh chịu chung cái số phận thảm hại của bọn thực dân. Hắn đã vĩnh viễn gửi xác lại trên chính ngay mảnh đất mà hắn đã đòi nhận lấy cái “sứ mệnh cao cả” là “khai hóa” (!).
Đó là cái kết thúc tất yếu của bất kỳ bọn xâm lược nào – giáo sư thầm kết luận và ông bỗng cảm thấy trong lòng thanh thản trở lại.
