Hãy cùng nhắc lại nốt nhạc chủ đạo một lần nữa, trước khi tiếp tục tấu nên bản nhạc.
Khoảng sáu năm trước, Louisa từng bị bắt gặp khi mở đầu cuộc trò chuyện với anh trai mình bằng câu: "Anh Tom, em cứ thắc mắc..."—ngay lập tức, ông Gradgrind, người vô tình nghe thấy, liền bước ra ánh sáng và răn đe: "Louisa, đừng bao giờ thắc mắc!"
Đó chính là cốt lõi của nghệ thuật cơ khí và sự bí ẩn trong phương pháp giáo dục lý trí mà chẳng cần hạ mình bồi đắp tình cảm hay cảm xúc. Đừng bao giờ thắc mắc. Nhờ phép cộng, phép trừ, phép nhân, phép chia, hãy giải quyết mọi chuyện theo cách nào đó, và tuyệt đối đừng bao giờ thắc mắc. Thầy M’Choakumchild bảo: Hãy đưa cho tôi đứa trẻ vừa mới biết đi đằng kia, tôi xin cam đoan rằng nó sẽ chẳng bao giờ biết thắc mắc là gì.
Thế nhưng, ngoài vô vô số những đứa trẻ vừa mới biết đi, thị trấn Coketown còn có một lượng lớn "những đứa trẻ" đã mải mốt bước đi chống lại thời gian về phía thế giới vô tận suốt hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi năm hay nhiều hơn nữa. Nhận thấy những đứa trẻ đáng ngại này là những sinh thể đáng sợ nếu cứ lang thang trong xã hội loài người, mười tám giáo phái đã không ngừng cào xé mặt nhau, giật tóc nhau để tìm kiếm sự thống nhất về các bước cải thiện đời sống cho chúng—điều mà họ chẳng bao giờ làm được; một thực tế kinh ngạc khi xét đến sự thích ứng hoàn hảo giữa phương tiện và mục đích. Ấy vậy mà, dù bất đồng ở mọi chi tiết có thể hình dung lẫn không thể hình dung (nhất là những điều không thể hình dung), họ lại khá thống nhất ở một điểm: những đứa trẻ bất hạnh này tuyệt đối không được phép thắc mắc. Tổ chức thứ nhất bảo chúng phải tin tưởng mù quáng vào mọi điều. Tổ chức thứ hai bảo chúng phải đặt trọn niềm tin vào kinh tế chính trị. Tổ chức thứ ba viết cho chúng những cuốn sách nhỏ nặng chịch, chỉ ra rằng đứa trẻ ngoan khi lớn lên nhất định sẽ gửi tiền vào Ngân hàng Tiết kiệm, còn đứa trẻ hư khi lớn lên chắc chắn sẽ bị đày đi biệt xứ. Tổ chức thứ tư, dưới lớp vỏ giả vờ khôi hài một cách ảm đạm (trong khi thực chất lại vô cùng u sầu), đã bày ra những ngụy trang nông cạn nhất để che giấu những cạm bẫy tri thức mà nhiệm vụ của những đứa trẻ này là phải bị dụ dỗ và lôi kéo rơi vào đó. Nhưng sau cùng, tất cả các tổ chức đều đồng lòng rằng chúng không bao giờ được thắc mắc.
Ở Coketown có một thư viện công cộng rất dễ tiếp cận. Ông Gradgrind luôn dằn dặn tâm trí về những gì người dân đọc trong thư viện ấy: một điểm mà tại đó, những dòng sông nhỏ báo cáo thống kê định kỳ chảy vào đại dương cuồn cuộn các bảng biểu—nơi chẳng thợ lặn nào lặn xuống được tới đáy mà khi ngoi lên vẫn còn tỉnh táo. Đó là một tình cảnh đáng nản lòng, nhưng lại là một thực tế u buồn rằng ngay cả những người đọc sách này vẫn cứ hoài thắc mắc. Họ thắc mắc về bản chất con người, về những đam mê, niềm hy vọng cùng sợ hãi, những cuộc đấu tranh, thành bại, những lo toan, vui buồn, sống chết của những người nam người nữ bình thường! Đôi khi, sau mười lăm giờ lao động kiệt lực, họ ngồi xuống chỉ để đọc những câu chuyện phiếm về những người đàn ông và phụ nữ ít nhiều giống họ, hay về những đứa trẻ ít nhiều giống con cái họ. Họ ôm Defoe vào lòng thay vì Euclid, và dường như tìm thấy sự an ủi ở Goldsmith hơn là Cocker. Ông Gradgrind không ngừng nghiền ngẫm, trên sách báo lẫn ngoài đời, bài toán kỳ quặc này, và ông chưa bao giờ hiểu nổi tại sao nó lại ra một kết quả vô lý đến thế.
‘Em chán ngấy cuộc sống của mình rồi, Loo. Em ghét tất cả, và em ghét mọi người trừ chị,’ cậu thiếu niên Thomas Gradgrind bất bình thường nói trong phòng cắt tóc vào lúc hoàng hôn.
‘Em không ghét Sissy chứ, Tom?’
‘Em ghét việc cứ phải gọi cô ta là Jupe. Và cô ta cũng ghét em,’ Tom ủ rủ đáp.
‘Không đâu, cô ấy không ghét em đâu, Tom, chị chắc chắn đấy!’
‘Cô ta phải ghét chứ,’ Tom nói. ‘Cô ta hẳn phải căm thù và ghê tởm cả cái đám chúng ta. Em nghĩ họ sẽ hành cho cô ta điên đầu trước khi xong chuyện với cô ta. Mới đó mà trông cô ta đã tái nhợt như sáp, và nặng nề như... em rồi.’
Cậu trẻ Thomas bộc lộ những cảm xúc này khi ngồi cưỡi trên chiếc ghế trước bếp lửa, hai tay tựa lên lưng ghế, còn khuôn mặt sưng xỉa gục trên hai tay. Em gái cậu ngồi trong góc tối hơn bên bếp lửa, lúc thì nhìn cậu, lúc lại ngắm những tia lửa sáng rực rơi xuống lò sưởi.
‘Còn về phần em,’ Tom vừa nói vừa dùng đôi tay gắt gỏng vò đầu bứt tóc đủ kiểu, ‘em là một Con Lừa, chính xác là thế. Em bướng bỉnh như lừa, em ngu ngốc hơn lừa, em tìm thấy niềm vui chẳng khác gì lừa, và em chỉ muốn đá tung mọi thứ như lừa thôi.’
‘Chắc là trừ chị ra chứ, Tom?’
‘Không, Loo; em sẽ không làm tổn thương chị đâu. Ngay từ đầu em đã coi chị là ngoại lệ rồi. Em chẳng biết cái... Ngục Tối Vàng Khè... tàn tạ này,’ Tom ngập ngừng tìm một cái tên đủ mỹ miều và biểu cảm để chỉ mái nhà của cha mẹ, rồi dường như thấy nhẹ lòng đôi chút nhờ sự điệp âm mạnh mẽ của cụm từ này, ‘sẽ ra sao nếu thiếu chị.’
‘Thật sao, Tom? Em thực sự nghĩ vậy ư?’
‘Thì đương nhiên rồi. Nói đi nói lại làm gì nữa!’ Tom đáp, chà xát mặt vào tay áo như thể muốn tự hành hạ thể xác cho hòa quyện với tâm hồn mình.
‘Bởi vì, Tom ạ,’ cô em gái lên tiếng sau một hồi lặng lẽ nhìn những tia lửa, ‘khi chị lớn hơn và gần trở thành người lớn, chị thường ngồi thắc mắc ở đây và nghĩ mình thật bất hạnh khi không thể giúp em cảm thấy dễ chịu hơn với ngôi nhà này. Chị không biết những gì các cô gái khác biết. Chị không biết đàn cho em nghe, cũng chẳng biết hát cho em nghe. Chị không biết trò chuyện để làm nhẹ bớt tâm trí em, vì chị chưa từng được thấy những cảnh tượng thú vị hay đọc những cuốn sách hay ho để có thể đem ra trò chuyện làm vui hay giải khuây cho em mỗi khi em mệt mỏi.’
‘Thì em cũng có khá hơn gì đâu. Về khoản đó em cũng tệ như chị thôi; lại còn là một Con La nữa chứ, điều mà chị không phải. Nếu cha nhất quyết biến em thành một Kẻ Hợm Hĩnh hoặc một Con La, mà em thì không phải Kẻ Hợm Hĩnh, thì hiển nhiên em phải là Con La rồi. Và đúng là em như thế thật,’ Tom tuyệt vọng nói.
‘Thật đáng tiếc,’ Louisa lên tiếng sau một thoáng im lặng nữa, thốt ra những lời trầm tư từ góc tối: ‘Thật đáng tiếc, Tom ạ. Điều đó thật bất hạnh cho cả hai chúng ta.’
‘Ồ! Chị ấy à,’ Tom nói; ‘chị là con gái, Loo ạ, mà con gái thì dễ vượt qua chuyện này hơn con trai. Em chẳng thấy chị thiếu sót điều gì cả. Chị là niềm vui duy nhất của em—chị có thể làm bừng sáng cả cái nơi này—và chị luôn có thể dẫn dắt em theo ý chị.’
‘Em đúng là một người em trai ngoan, Tom; và chừng nào em còn nghĩ chị làm được những điều đó thì chị cũng không bận lòng lắm khi biết rõ sự thật. Dù chị biết rõ hơn thế, Tom ạ, và chị rất buồn vì điều đó.’ Cô tiến lại gần hôn cậu, rồi quay trở về góc tối của mình.
‘Giá mà em có thể gom tất cả những Sự Thật mà chúng ta nghe hoài nghe mãi lại,’ Tom nghiến răng giận dữ nói, ‘cùng tất cả những Con Số, và tất cả những kẻ đã nghĩ ra chúng: rồi đặt một ngàn thùng thuốc súng bên dưới và bộc phá cho tất cả tan thành mây khói! Tuy nhiên, khi sang sống với lão Bounderby, em sẽ trả thù.’
‘Mối trả thù của em ư, Tom?’
‘Ý em là, em sẽ tự thưởng cho mình một chút, đi đây đi đó để thấy và nghe vài điều. Em sẽ tự đền bù cho bản thân vì cái cách mà em đã bị nuôi dạy.’
‘Nhưng đừng tự làm mình thất vọng trước, Tom. Bác Bounderby cũng suy nghĩ giống cha thôi, lại còn thô bạo hơn nhiều và chẳng thấu hiểu bằng một nửa cha đâu.’
‘Ồ!’ Tom bật cười; ‘Em chẳng ngại chuyện đó. Em biết thừa cách vuốt ve và xoa dịu lão Bounderby rồi!’
Bóng của họ in rõ trên tường, nhưng bóng của những chiếc tủ cao trong phòng lại hòa lẫn vào nhau trên tường và trần nhà, như thể hai anh em đang nằm dưới một hang động tăm tối. Hoặc, một trí tưởng tượng phong phú—nếu sự phản trắc ấy có thể tồn tại ở nơi đây—có lẽ sẽ hình dung đó là cái bóng từ câu chuyện của họ, mang theo điềm báo u ám rọi xuống tương lai họ.
‘Tuyệt chiêu vuốt ve và xoa dịu của em là gì vậy, Tom? Đó là một bí mật sao?’
‘Ồ!’ Tom đáp, ‘nếu là bí mật thì nó chẳng ở đâu xa đâu. Chính là chị đấy. Chị là cục cưng, là cún cưng của lão; lão sẽ làm bất cứ điều gì vì chị. Khi lão nói điều gì em không thích, em sẽ bảo: “Em gái Loo của cháu sẽ đau lòng và thất vọng lắm đấy, bác Bounderby ạ. Chị ấy lúc nào cũng bảo với cháu là chị ấy tin bác sẽ nương tay với cháu hơn thế này.” Điều đó sẽ khuất phục được lão, hoặc chẳng có gì khuất phục nổi lão đâu.’
Sau khi chờ đợi một lời đáp lại mà không thấy, Tom mệt mỏi quay về với thực tại, cậu ngáp dài rồi uốn mình quanh các gióng ghế, vò đầu bứt tóc dữ dội hơn, cho đến khi đột ngột ngẩng lên hỏi:
‘Chị ngủ rồi à, Loo?’
‘Chưa, Tom. Chị đang nhìn vào đống lửa.’
‘Có vẻ chị tìm thấy nhiều điều để nhìn trong đó hơn em tưởng đấy,’ Tom nói. ‘Lại thêm một lợi thế nữa của việc làm con gái, em đoán thế.’
‘Tom này,’ em gái cậu chậm rãi hỏi với giọng điệu kỳ lạ, như thể cô đang đọc điều mình hỏi từ trong đống lửa mà chữ nghĩa lại chưa thực sự rõ ràng, ‘em có trông chờ chút thỏa mãn nào từ sự thay đổi khi sang chỗ bác Bounderby không?’
‘Chà, có một điều có thể nói về chuyện đó,’ Tom đẩy ghế ra và đứng dậy; ‘đó là sẽ được thoát khỏi cái nhà này.’
‘Có một điều có thể nói về chuyện đó,’ Louisa nhắc lại vẫn bằng giọng điệu kỳ lạ lúc trước; ‘đó là sẽ được thoát khỏi cái nhà này. Đúng vậy.’
‘Không phải là em không vô cùng đành lòng khi phải xa chị, Loo, và bỏ chị lại đây. Nhưng chị biết đấy, em phải đi dù muốn hay không; và tốt hơn là em nên đến nơi em có thể lợi dụng chút ảnh hưởng của chị, còn hơn là đến nơi em mất đi hoàn toàn ảnh hưởng đó. Chị hiểu không?’
‘Chị hiểu, Tom.’
Câu trả lời đến thật chậm, dù chẳng hề có sự do dự nào, khiến Tom phải tiến lại tựa vào lưng ghế của cô, nhìn vào đống lửa đang cuốn hút cô từ góc nhìn của cô, để xem cậu có thể nhận ra điều gì trong đó.
‘Ngoại trừ việc đó là một ngọn lửa,’ Tom nói, ‘trông nó đối với em cũng ngốc nghếch và trống rỗng như mọi thứ khác thôi. Chị thấy gì trong đó vậy? Chẳng lẽ là một gánh xiếc?’
‘Chị chẳng thấy gì đặc biệt trong đó cả, Tom. Nhưng từ lúc nhìn vào nó, chị cứ thắc mắc về tương lai khi hai chúng ta trưởng thành.’
‘Lại thắc mắc nữa rồi!’ Tom nói.
‘Chị có những suy nghĩ không thể kiểm soát nổi,’ cô em gái đáp, ‘đến mức chúng cứ tự nhiên thắc mắc.’
‘Vậy thì mẹ xin con đấy, Louisa,’ bà Gradgrind nói, người vừa mở cửa bước vào mà không ai nghe thấy, ‘vì Chúa, đừng làm cái điều kiểu như thế nữa, con thật là một đứa con gái thiếu suy nghĩ, không thì cha con sẽ nhai đi nhai lại chuyện này mãi không thôi mất. Còn Thomas, thật là xấu hổ, cái đầu tội nghiệp của mẹ thì không ngừng hành hạ mẹ, thế mà một đứa con trai được nuôi dạy như con, với chi phí học hành tốn kém như thế, lại đi khuyến khích em gái mình thắc mắc, trong khi con biết thừa cha con đã dặn rõ ràng là nó không được làm thế.’
Louisa phủ nhận việc Tom dính dáng đến lỗi này; nhưng mẹ cô đã chặn lại bằng một câu trả lời dứt khoát: ‘Louisa, đừng có cãi mẹ với sức khỏe thế này của mẹ; bởi vì nếu không được khuyến khích thì về cả lý trí lẫn thể xác, con không đời nào có thể làm như vậy được.’
‘Con chẳng được khuyến khích bởi điều gì cả, mẹ ơi, ngoài việc nhìn những tàn lửa đỏ rơi ra khỏi bếp, rồi bạc đi và tắt ngấm. Nó chỉ làm con nghĩ rằng cuộc đời mình ngắn ngủi biết bao, và con có thể hy vọng làm được ít ỏi biết chừng nào trong đời.’
‘Vớ vẩn!’ bà Gradgrind nói, dường như trở nên hăng hái bất ngờ. ‘Vớ vẩn! Đừng có đứng đó mà nói những chuyện nhảm nhí ấy vào mặt mẹ, Louisa, khi con biết rất rõ rằng nếu chuyện này đến tai cha con thì mẹ sẽ chẳng bao giờ sống yên ổn được. Sau bao nhiêu công sức đã bỏ ra cho con! Sau biết bao buổi diễn thuyết con đã tham dự, và những thí nghiệm con đã chứng kiến! Sau khi chính tai mẹ nghe con, ngay cả khi toàn bộ thân thể bên phải của mẹ bị tê dại, vẫn tiếp tục tranh luận với thầy giáo về sự cháy, sự nung vôi, sự sinh nhiệt, và mẹ có thể nói là đủ mọi thể loại "sự" có thể làm một người bệnh tội nghiệp phát điên, để rồi giờ đây nghe con nói năng vớ vẩn thế này về tàn lửa với tro tàn! Mẹ ước gì,’ bà Gradgrind sụt sùi, kéo một chiếc ghế ngồi xuống và tung ra đòn quyết định nhất trước khi gục ngã trước những cái bóng hão huyền này của thực tế, ‘phải, mẹ thực sự ước gì mẹ chưa từng có gia đình, để rồi các con biết thế nào là sống mà không có mẹ!’
