Sau khi tham dự buổi lễ tuyên thệ trở về, tĩnhNữ sĩ (chị Tĩnh) đã lâm bệnh, nguyên nhân chủ yếu là do nhiễm lạnh trong mưa. Thế nhưng, dẫu buổi lễ tuyên thệ có khiến thân xác Tĩnh mang bệnh, nó lại nhen nhóm trong tinh thần cô một hy vọng mới, một sự an ủi mới và những viễn cảnh mới.

Hơn hai tháng ngắn ngủi vừa qua, chị Tĩnh đã đổi ba chỗ làm, mỗi một lần lại tăng thêm một nỗi bi ai vỡ mộng; thế nhưng giờ đây, ấn tượng bi tráng từ buổi lễ tuyên thệ lại thắp lên ngọn lửa hy vọng trong cô.

Cô cùng chị Vương và chị Triệu vốn đã đến Hán Khẩu từ ngày mùng 2 tháng 1. Khi ấy, cô tự thấy toàn thân tràn ngập dũng khí, khắp mắt đều là hy vọng. Cô chuẩn bị gột bỏ thói quen tiểu thư được cưng chiều, dấn thân vào công việc cách mạng nhất. Đông Phương Minh và Long Phi lúc bấy giờ đã là nhân viên công tác chính trị, họ khoe với cô về tầm quan trọng của công tác chính trị; khi ấy có một ủy ban huấn luyện nhân viên công tác chính trị được thành lập, tuyển chọn những bậc "kỳ tài dị năng, gánh vác việc lớn", tim Tĩnh đập thình thịch, liền đi đăng ký. Ngày thi viết, cô mang đầy tâm trạng vui mừng đến địa điểm thi được chỉ định. Vừa bước vào hội trường, sống lưng cô bỗng lạnh toát; hóa ra cô vẫn tưởng những người dự thi toàn là những thiếu niên anh tuấn, nào ngờ hoàn toàn trái ngược, không những có không ít kẻ trông ra vẻ hủ hóa già cỗi đang cầm bút ê a không dứt, mà mấy tên thanh niên kia cũng đầu tóc chải chuốt bóng bẩy, trông như cái gọi là "phái nhà thờ". Trong số thí sinh dự thi chỉ có mình cô là phụ nữ, thế là lại trở thành tiêu điểm chú ý của đám "thí sinh": có kẻ trừng đôi mắt diều hâu đói lấm lét nhìn; có kẻ mở trừng đôi mắt ngạc nhiên chẳng khác nào đám trẻ nhà quê thấy "quỷ Tây". Đề thi vốn không khó; thế nhưng người dự thi vẫn không thiếu kẻ cúi đầu thì thầm bàn tán, cho đến khi giám thị mặc quân phục vải xám mang dây chéo chậm rãi đi từ phía sau tới, họ mới húng hắng ho một tiếng, ai về chỗ nấy. Những hiện tượng này khiến chị Tĩnh vừa buồn cười vừa tức giận, cô đã thất vọng nhưng vẫn nhẫn nại tĩnh tâm viết câu trả lời của mình.

"Lật xem sách tham khảo không cấm. Nhưng cứ chép nguyên văn "Tam Dân Chủ Nghĩa" thì cũng chẳng ích gì, thời gian không còn sớm nữa, vẫn nên dùng đầu óc suy nghĩ cho kỹ, mau làm bài đi." Tĩnh chợt nghe một giám thị nói vậy.

Trong hội trường vang lên tiếng cười rộ. Vị ngồi cách chỗ Tĩnh một bàn đang bận rộn lén lút lật một cuốn sách, lúc này mới như tỉnh mộng cất giấu sách, cầm lấy bút, ê a lắc lư bả vai. Tĩnh không kìm được thầm nghĩ trong bụng: "Bảo sao Đông Phương Minh bọn họ được coi là nhân tài xuất sắc, hóa ra đều là loại hàng này!"

Hôm đó sau khi chị Tĩnh về đến chỗ ở, liền đem những hiện tượng kỳ quái mắt thấy tai nghe kể cho chị Vương nghe, lại thở dài nói: "Xem ra cái ủy ban này chẳng qua cũng chỉ là một thứ văn chương cửa quan tô điểm cho cách mạng mà thôi, chẳng có ý nghĩa gì cả."

"Cũng không hẳn thế đâu." Chị Vương lắc đầu nói, "Tôi nghe Đông Phương Minh nói, anh ấy từng trò chuyện với người phụ trách ủy ban, biết được họ quả thực chủ trương làm việc nghiêm túc, tuyển chọn gắt gao. Chỉ trách người dự thi đại khái toàn là hạng người đó - nào là mọt sách mùa đông, nào là sâu mọt cửa công, lại không thể tước quyền thi cử của họ, đành để họ vào thi. Đám người này phần lớn là tốn công vô ích, nhất định không trúng tuyển đâu."

Hai ngày sau, kết quả thi được công bố, quả nhiên chỉ lấy năm người - ba người trúng tuyển chính thức, hai người dự bị. Chị Tĩnh vậy mà cũng nằm trong số trúng tuyển chính thức. Điều này coi như đã xóa bỏ sự hoài nghi của cô đối với ủy ban. Thế là cô lại chuẩn bị đi phỏng vấn.

Ngoài dự đoán, ủy viên phỏng vấn là một thiếu niên mặc âu phục dáng người thấp nhỏ, giọng nói rất khẽ, không hề mặc quân phục. Cậu ta hỏi mỗi thí sinh hơn chục câu hỏi, bất luận thí sinh trả lời thế nào, gương mặt nhỏ nhắn cứng ngắc của cậu ta hoàn toàn không biểu lộ chút cảm xúc nào, khiến người ta không tài nào đoán biết được ý định.

"Cô có biết Mussolini là người thế nào không?" Vị "ủy viên" thấp nhỏ ấy sau khi hỏi một thí sinh mấy câu lớn về đảng quốc, đột nhiên áp dụng cách kiểm tra kiến thức thông thường. Cậu ta viết lên giấy phiên âm tên Mussolini, lại viết cả cách đánh vần kiểu phương Tây.

"Muu... sa... li... ni... Ông ấy là một nhà cách mạng lão thành!" Thí sinh ngập ngừng đáp.

"Ông ta là người nước nào? Đã chết chưa?"

"Ông ta là người Nga. Hình như mới chết cách đây không lâu."

"Zinoviev là người thế nào?" Ủy viên phỏng vấn đổi câu hỏi mà không hề phán xét đúng sai.

"Ông ta là phản cách mạng, đảng trắng." Thí sinh tranh thủ đáp, rõ ràng tự cho là nắm chắc mười phần.

Ủy viên phỏng vấn viết bốn chữ "Zinoviev".

"Ồ, lúc nãy nghe nhầm thành Semyonov rồi. Cái này... Zinoviev này, chắc là người Anh ấy nhỉ." Thí sinh dùng giọng điệu dò hỏi.

"Angell," ủy viên phỏng vấn viết tiếp.

"Tên bán nước này! Tên Hán gian này! Hắn là giám đốc hải quan Bắc Kinh!" Thí sinh sảng khoái đáp.

"Có lẽ là người Phụng Thiên chăng?" Ủy viên phỏng vấn hỏi vặn lại một câu, cơ mặt không hề nhúc nhích lấy một sợi.

"Vâng." Thí sinh đáp, ngập ngừng nhìn nét mặt của ủy viên phỏng vấn.

Chị Tĩnh không nhịn được thầm cười.

Buổi phỏng vấn năm người kéo dài suốt một tiếng đồng hồ. Cuối cùng, vị ủy viên phỏng vấn thấp nhỏ đứng dậy tuyên bố: "Việc của các vị đã xong. Kết quả vẫn sẽ đăng trên báo." Cậu ta quay gót định bước đi, nhưng bốn người đã xúm lại chặn lại:

"Mấy giờ công bố?"

"Làm công việc gì?"

"Sẽ không phân về các tỉnh ngoài chứ?"

"Nhân viên đặc vụ mang hàm đại úy, lại chẳng qua kỳ thi nào. Tụi tôi ít nhất cũng là thiếu tá chứ?"

Những câu hỏi nối tiếp nhau ném tới. Ủy viên phỏng vấn cười như không cười đáp: "Ngày mai sẽ công bố. Xem báo ngày mai! Phân công việc gì phải đợi chủ nhiệm phê duyệt, chúng tôi không quản được."

Câu hỏi vẫn muốn dồn tới, nhưng người phục vụ đã mang vào một chồng giấy xin yết kiến. Vị ủy viên phỏng vấn phun ra câu "Xin liên hệ với biểu thư ký Dương ở đây", gật đầu cái rốn rồi chuồn như chạy.

Hôm sau kết quả phỏng vấn được công bố, chỉ lấy có bốn người; một người trong danh sách chính thức bị loại, ngược lại hai người dự bị đều được lấy cả. Tĩnh thấy ủy ban này làm việc cũng coi như nghiêm túc, bèn quyết định bước vào.

Mỗi ngày có bốn năm mươi người thi viết, mỗi ngày có bảy tám người phỏng vấn, mỗi ngày có bốn năm người được tuyển; "đồng sự" của Tĩnh ngày một đông lên. Ủy ban xếp họ thành lớp huấn luyện, sắp xếp sẵn chương trình học trên lớp, phạm vi nghiên cứu và các đề tài thảo luận. Vào ngày trước khi lớp huấn luyện bắt đầu, Tĩnh đã dọn vào ký túc xá được chỉ định. Lúc bắt tay từ biệt chị Vương, cô nói:

"Bây giờ tôi bắt đầu cuộc sống mới của mình rồi. Tôi là kẻ yếu đuối, cậu và Xích Châu phê bình tôi ý chí yếu đuối, Lý Khắc phê bình tôi đa sầu đa cảm; tôi cảm thấy lời phê bình của các cậu đều đúng, mà cũng đều không đúng; chính bản thân tôi cũng không biết mình là người thế nào, tôi thừa nhận mình có rất nhiều khuyết điểm, nhưng tôi tự tin căn bản mình không phải là một tiểu thư ham an nhược chuộng hưởng lạc. Bây giờ tôi quyết tâm đi chịu huấn luyện, chịu khổ, nỗ lực, cũng mong cậu thường xuyên đôn đốc tôi." Cô khựng lại một lát, vô cùng thân thiết nắm lấy cánh tay chị Vương, "Trước kia tôi nghe người ta nói cậu lãng mạn, gần đây tôi quan sát tỉ mỉ, tôi biết cậu là một người hào sảng phóng khoáng không câu nệ tiểu tiết, trong lòng cậu lại có chủ kiến. Thế nhưng con người suy cho cùng vẫn là động vật tình cảm, đôi khi sự xung động của tình nhiệt tình sẽ khiến cậu đánh mất chủ kiến. Sự xung động nhiệt tình nhất thời, sẽ tạo thành nỗi u uất suốt đời, đây là bài học của tôi..." Cô ôm lấy chị Vương, len lén rơi một giọt nước mắt.

Chị Vương cảm động đến mức nói không nên lời.

Thế nhưng chị Tĩnh lúc ấy vốn ôm ấp chủ ý kiên quyết, chỉ trải qua hơn hai tuần "cuộc sống mới" đã lại cảm thấy bất mãn muôn phần. Cô không phải không chịu được khổ, cô chỉ cảm thấy tẻ nhạt. Cô đã nhìn thấu toàn bộ bản lĩnh của đám bạn học cùng lớp chỉ là học thuộc lòng các khẩu hiệu và biểu ngữ; một bài văn theo lệ, một lần diễn thuyết đường phố theo lệ, chẳng qua chỉ là chắp vá những khẩu hiệu và biểu ngữ có sẵn mà thôi. Cô nhớ lại người ngoài châm chọc nhân viên công tác chính trị là "bán cao dán"; học thuộc mười tám câu khẩu quyết giang hồ thì có thể làm lang băm đi khắp nơi bán cao dán, có thể vận dụng đảo lộn các khẩu hiệu và biểu ngữ sẵn có là có thể làm một nhân viên công tác chính trị rồi. Còn có việc nào tẻ nhạt hơn thế nữa không? Cảm nhận này cứ lớn dần và mạnh mẽ lên trong đầu Tĩnh từng ngày, cho đến khi cô không dám ra đường nữa, có cảm giác mỗi ánh nhìn của người qua đường lại là một câu châm chọc "bán cao dán". Cố gắng lết cho qua ba tuần, cuối cùng cô cũng xin rút lui.

Sau đó, cô lại bị chị Vương kéo vào hội phụ nữ làm việc mấy tuần liền, kết quả vẫn chê tẻ nhạt nên lại bỏ đi. Cô cũng không nói được tại sao lại tẻ nhạt, những việc gì tẻ nhạt, cô chỉ cảm thấy đây cũng là một thứ cuộc sống qua loa đối phó làm hàng mã, không phải là cuộc sống mới nhiệt liệt trong lý tưởng của cô.

Bây giờ chị Tĩnh làm việc ở tổng công hội tỉnh đã được hai tuần. Đây là nghe theo lời khuyên của Lý Khắc, mà bản thân cô đối với công việc thứ ba này cũng tìm ra được hai điểm miễn cưỡng chấp nhận được: thứ nhất là sinh hoạt phí của nhân viên trong hội bình đẳng như nhau, thứ hai là trong hội có việc để làm, chứ không phải là món đồ trang trí.

Ngày đầu tiên nhận việc, Sử Tuấn và chị Triệu - hai người vốn đã là nhân viên ở đây từ lâu, dẫn Tĩnh đi một vòng các bộ phận, giới thiệu vài người để cô làm quen. Cô nhìn thấy những người đó đều mồ hôi nhễ nhại bận rộn tối tăm mặt mày. Tĩnh đảm nhận công việc trong khoa văn thư, ngay ngày hôm đó đã có rất nhiều văn kiện chờ giải quyết, cô thấy những văn kiện ấy đều là những việc thiết thực liên quan đến đời sống của mấy vạn người. Lần đầu tiên cô tìm được hứng thú làm việc, cuối cùng cô đã bước chân vào cuộc sống mới tươi sáng nhiệt liệt. Nhưng không phải là không có chút tiếc nuối nào, ví dụ như hành động thô lỗ ngây ngô của các đồng nghiệp, không câu nệ tiểu tiết, cũng như việc cứ thấy phụ nữ độc thân là đòi yêu đương đến phát cuồng, đều khiến Tĩnh cảm thấy khó chịu.

Đáng sợ hơn là những điều Tĩnh cho là đáng tiếc, qua góc nhìn của các đồng nghiệp lại hoàn toàn thành hành vi cách mạng, nhân sinh quan cách mạng, vốn phải phổ biến cho tất cả mọi người, và thế là chị Tĩnh cũng không tránh khỏi bị vạ lây. Ngày thứ ba nhận việc, có một đồng nghiệp nam mượn ô của cô, ngày hôm sau không chịu trả, bảo là đã cho người khác mượn rồi, Tĩnh đành phải mua cái khác. Có lần, một đồng nghiệp nữ nhìn thấy chiếc áo choàng của Tĩnh, liền nói: "Hừ! Áo choàng đẹp quá nhỉ! Tiếc là tôi không xứng mặc." Thế nhưng cô ta lại cầm lấy chiếc áo choàng khoác lên người, còn nghênh ngang bỏ đi. Bốn năm ngày sau đem trả, vai áo choàng đã bị rách một đường. Đồ đạc của những người này thường xuyên bị người khác cầm mất không rõ tung tích, rồi họ lại đi cầm đồ của người khác; họ đã quen làm thế, nhưng chị Tĩnh vốn quá tao nhã câu nệ thì không tài nào quen nổi. Chuyện náo loạn yêu đương đặc biệt là điều kiện tiên quyết duy nhất ngoài công việc của họ. Thường xuyên nhìn thấy đồng nghiệp nam quấn quýt lấy nhân viên nữ, thậm chí nài nỉ đòi hôn. Phụ nữ độc thân nếu không yêu đương với ai, thì tội danh gần như tương đương với phản cách mạng - ít nhất cũng là tàn dư tư tưởng phong kiến. Họ dò la từ chỗ chị Triệu biết hiện tại Tĩnh không có người yêu, liền đồng loạt tấn công cô, có một tên quấn quýt cô dữ dội nhất. Chuyện này khiến Tĩnh bất mãn mười phần, dần dần đối với công việc hiện tại cũng liên đới phát sinh sự chán ghét.

Bây giờ Tĩnh đang bệnh nghỉ ngơi không có việc gì làm, tất cả những cảm xúc đều ùa về trong lòng. Cô nhớ lại những chuyện tai nghe mắt thấy trong nửa năm qua, đều biểu thị sự mâu thuẫn của cuộc đời. Một mặt là bầu không khí cách mạng căng thẳng, mặt khác lại có sự mệt mỏi và chán nản phổ biến. Các hoạt động ở mọi mặt đều mang tính máy móc, suýt chút nữa khiến người ta nghi ngờ đây chỉ là ứng phó cho có lệ, mà cái vẻ rách cổ họng ấy lại lộ ra khắp nơi, đây chẳng phải là mệt mỏi sao? "Muốn yêu đương" đã trở thành bệnh dịch, mọi người cuồng nhiệt tìm kiếm sự hưởng lạc thể xác, sự kích thích tình dục mới mẻ; tối hôm đó chẳng phải chị Vương đã kể rồi sao? Vị trưởng phòng nào đó, vị bộ trưởng nào đó, vị sảnh trưởng nào đó gần đây đều có hỷ kịch yêu đương. Họ đều con đàn cháu đống, hơn nữa công việc lại bận rộn vô cùng, vậy mà vẫn còn tâm trạng tao nhã này, thì lại càng không trách gì đám thanh niên kia được nữa. Thế nhưng đây chính là sự phản ánh của nỗi chán nản. Trong bầu không khí trầm tĩnh, sự phản ánh của chán nản là tiêu điều chán nản; trong bầu không khí căng thẳng, là truy lùng sự kích thích của cảm giác. Cái gọi là "yêu đương", liền trở thành lời tự trào thiêng liêng. Đây mới chỉ là những mâu thuẫn lớn, còn nếu kể lể chi li, thì không biết có bao nhiêu mà kể. Tiếng hô hào tiêu diệt tư tưởng phong kiến vang vọng tận mây xanh, thế nhưng họ hàng thân thích chẳng phải vẫn được cất nhắc lên như nhổ cỏ tận gốc đấy thôi? Cứ nhìn các đồng nghiệp của cô mà xem, có không ít kẻ nhờ quan hệ váy vạnh mà vào đây kiếm cơm đấy thôi!

Mâu thuẫn sao, mâu thuẫn phổ biến. Trong những mâu thuẫn như thế, cách mạng liệu có tiến lên được không? Tĩnh không thể giải quyết vấn đề này về mặt lý luận, nhưng về mặt thực tế thì cô đã có được sự khẳng định. Cô nhìn thấy buổi lễ tuyên thệ ngày hôm qua bi tráng nhiệt liệt biết bao, lúc đó mới bừng tỉnh nhận ra sự mệt mỏi và chán nản thường ngày chỉ là những khuyết điểm nhỏ nhặt, không đáng để bận tâm; bởi vì những con người mệt mỏi chán nản này khi cần thiết quả thực có thể hào phóng hy sinh vì đại sự. "Phát hiện mới" này đã cổ vũ dũng khí của cô. Cho nên bây giờ thân xác cô dẫu có bệnh nhẹ, nhưng tinh thần lại khỏe mạnh chưa từng thấy.

Trong bốn năm ngày chị Tĩnh nghỉ ngơi dưỡng bệnh, chị Huệ "mới gặp nhau ở nơi đất khách" đã đến thăm hai lần. Lần thứ hai đến, chị Tĩnh đã hoàn toàn bình phục sức khỏe, liền nhận lời mời ăn cơm của chị Huệ.

Khách của Huệ mời phần lớn là đồng sự, cũng có những người bạn của cô ấy thời còn ở nước ngoài. Tĩnh đều không quen biết, xã giao vài câu, cô liền lặng lẽ quan sát ở bên cạnh. Một tên lùn đen, người ta gọi là thư ký, nói nhiều nhất; lúc hắn ta nói chuyện, câu nào cuối câu cũng cười lớn ha hả có mấy phần giống tiếng "người Tây cười lớn" trong đĩa hát "Pathé", mỗi lần chị Tĩnh thấy hắn há miệng, là lại thấy buồn nôn một trận.

"Chỗ các cô mới đến một nữ nhân viên, người cũng xinh chứ nhỉ? Ha, ha, ha." Tên lùn đen nói với vị khoa trưởng mặc âu phục nào đó.

"Làm sao sánh được với chị Châu cơ chứ!" Vị khoa trưởng mặc âu phục đáp, "Trái lại tay mạt chược rất cừ."

"Chị Châu tử lượng tốt, lại càng hiếm có hơn. Ha, ha, ha."

Cái cổ dài ngoẵng, đầu nhỏ, mặc trang phục Trung Sơn vị chủ nhiệm văn phòng nào đó, xổng xả hét lớn với Huệ:

"Đến! Đến! Thi uống một chai rượu Brandy!"

Tĩnh cảm thấy vị chủ nhiệm văn phòng cổ dài đầu nhỏ ấy, bản thân trông giống hệt một chai rượu Brandy.

Huệ lúc đó đang nói chuyện rôm rả với thiếu niên mặc quân phục gabardine bên tay trái, nghe thấy "chai rượu Brandy" gào lên, chỉ ngoảnh đầu mỉm cười đáp: "Thư ký lại đến tung tin đồn thất thiệt về tôi rồi đấy."

"Một chai rượu Brandy." Tên lùn đen nhảy dựng lên lớn tiếng gào, "Hôm qua thấy cô uống rồi cơ mà.

Hôm nay cô là đang bớt tiền rượu cho mình đấy! Ha, ha, ha."

"Thế thì đành phải uống thôi!" Một người chen vào nói.

"Phu nhân nào đó dùng phiếu trung ương để thu mua vải thô, tính toán hay thật đấy!" Người ngồi bên tay phải của Tĩnh nói với một kẻ râu ngắn.

"Mớ hàng này, chẳng qua cũng chỉ là găm lại ngắm chơi thôi." Một kẻ trọc đầu đáp. Tĩnh nhìn thấy có một con sâu xanh nhỏ đang chăm chú bò trên cái đầu trọc lốc đó.

Tên lùn đen và "chai rượu Brandy" quấn lấy Huệ ép uống rượu, dường như đã đắc thắng, cuối cùng Huệ vẫn uống một cốc rượu Brandy lớn.

Dần dần câu chuyện đổi hướng, mọi người tấn công nữ chủ nhân. "Chai rượu Brandy" nhất quyết hỏi Huệ dùng nước hoa gì, thiếu niên mặc quân phục kéo Huệ đòi khiêu vũ, sau đó, tên lùn đen nói muốn công bố lịch sử tình trường gần đây của Huệ, Huệ thản nhiên đáp: "Có, các anh cứ công bố đi, chỉ là không đượca bị đặta tung tin đồn!"

Nhắc đến chuyện yêu đương, đám người nửa say này giống như nghe được tin chiến thắng ngoài tiền tuyến, đồng loạt hừng hực khí thế; họ xúm lại vây lấy Huệ, không những động khẩu mà còn động thủ. Thế nhưng hình như vẫn còn chút "tàn dư tư tưởng phong kiến", thế mà lại không bén mảng đến chỗ chị Tĩnh.

Ứng phó vô cùng khéo léo, Huệ bình an vượt qua trận náo loạn này, tuyên bố "tàn tiệc".

Trên đường chị Huệ tiễn Tĩnh về nhà trọ, Tĩnh hỏi: "Họ thường xuyên quấn quýt với cậu thế này à?" Cô nhớ lại chủ trương trước kia của Huệ, lại nhớ đến chuyện giao dịch giữa Bão Tố và Huệ. "Chứ sao nữa," Huệ thản nhiên đáp. "Những lúc tôi vui, tôi sẽ cùng bọn họ quậy phá một trận; lúc không vui, tôi phớt lờ luôn. Tĩnh tiểu thư, cậu cho rằng tôi quá buông thả sao? Bây giờ tôi là một kẻ lạnh lùng, mặc cho họ nhiệt tình thế nào đi nữa, rốt cuộc cũng chẳng thể sưởi ấm được trái tim tôi!"

Tĩnh như nhìn thấy dưới bộ ngực trắng ngần tròn trịa của Huệ, một trái tim lạnh lùng đầy vết thương đang kiêu ngạo rung lên. Cô ôm lấy Huệ, nhỏ giọng đáp:

"Tôi hiểu lòng cậu!"