Trong một con ngõ không thuộc phố Lipowa, cuối ngõ trỏ thẳng về xưởng của nhà máy tráng men của Schindler, là Nhà máy Bao bì Đức. Oskar Schindler, luôn bồn chồn khao khát có người bầu bạn, thi thoảng vẫn tạt qua đây tán gẫu với viên Treuhänder, Ernst Kuhnpast, hoặc với cựu chủ nhân và giám đốc không chính thức, Szymon Jereth. Nhà máy Bao bì của Jereth đã biến thành Nhà máy Bao bì Đức hồi hai năm trước theo thông lệ - chẳng được bồi thường đồng nào, chẳng cần giấy tờ gì có chữ ký của chủ nhân.

Sự bất công ấy không làm Jereth lo nghĩ nhiều lắm nữa. Nó đã xảy ra với hầu hết người quen của ông. Điều ông lo lắng bây giờ là ghetto. Những cuộc cãi vã trong nhà bếp, sự nhẫn tâm của cuộc sống chung đụng ở đây, mùi hôi của người, lũ rận nhảy sang người ta từ chiếc áo nhờn mỡ của kẻ ta vừa quệt phải trên cầu thang. Vợ ông, Jereth kể với Oskar, bị trầm cảm nặng. Từ lâu bà đã quen với cuộc sống tiện nghi; bà sinh ra trong một gia đình khá giả ở Kleparz, phía Bắc Cracow. Trong khi, ông tiếp, với chỗ ván thông này, tôi có thể xây riêng cho mình một căn nhà ngoài kia. Ông chỉ sang khu đất hoang sau nhà máy. Công nhân vẫn đá bóng ở đây, chạy bở hơi tai giữa không gian mênh mông. Phần lớn thuộc về nhà máy của Oskar, còn lại của một đôi vợ chồng Ba Lan tên là Bielski. Nhưng Oskar không cho Jereth tội nghiệp biết điều đó, cũng không tiết lộ rằng mình cũng đang trăn trở về mảnh đất trống ấy. Ông hứng thú hơn với lời gợi ý kín đáo về gỗ thông. Ông “chuyển nhượng” được ngần ấy gỗ? Ông biết mà, Jereth đáp, đó chỉ là vấn đề giấy tờ.

Họ đứng cạnh nhau, nhìn ra cửa sổ văn phòng của Jereth, cân nhắc về mảnh đất hoang. Từ xưởng sản xuất vọng sang tiếng búa và tiếng rít của cưa máy. Tôi căm ghét việc phải mất liên hệ với chốn này, Jereth bảo Oskar. Tôi căm ghét việc phải biến mất vào một trại lao động rồi ở nơi xa băn khoăn không hiểu lũ đần ấy đang làm gì ở đây. Hẳn là ông hiểu cảm giác ấy, Herr Schindler?

Người như Jereth chẳng thể thấy trước một lối thoát nào. Quân Đức xem ra đang thắng như chẻ tre ở Nga, cả BBC cũng khó lòng tin rằng họ đang tiến vào đất chết. Đơn đặt hàng đồ bếp dã chiến của Tổng cục Quân giới không ngừng xuất hiện trên bàn Oskar, với lời biểu dương viết tay của tướng Julius Schindler ở cuối thư, cùng với những cú điện thoại chúc mừng của đủ loại sĩ quan cấp dưới. Oskar tiếp nhận các đơn hàng và lời chúc tụng như một hệ quả tất yếu, nhưng lại có một nỗi hân hoan đầy mâu thuẫn từ những bức thư do cha ông viết để mừng việc cha con hòa giải. Sẽ chẳng bền đâu, ông lão viết. Số thằng cha ấy [Hitler] không bền được. Cuối cùng hắn sẽ ăn đòn với Mỹ. Oskar, vừa đọc vừa mỉm cười, chẳng hề day dứt trước những khoái cảm mâu thuẫn ấy - nỗi phấn khích thương mại từ những bản hợp đồng của Tổng cục Quân giới và niềm hân hoan riêng tư hơn từ những lá thư phản nghịch của cha mình. Oskar gửi cho Hans một chi phiếu 1.000 RM mỗi tháng, để tròn đạo hiếu, tôn vinh tư tưởng phản loạn, và thỏa mãn niềm vui được hào phóng.

Đó là một năm qua nhanh và vẫn gần như không vấp váp. Chưa bao giờ Schindler làm việc nhiều như thế, rồi tiệc tùng ở Cracovia, bù khú ở câu lạc bộ jazz, tới thăm nàng Klonowska kiều diễm. Khi lá bắt đầu rụng, ông tự hỏi cả năm vừa rồi đã biến đi đâu. Ấn tượng thời gian biến mất càng được củng cố bởi mùa hè kéo dài, và nay là mưa thu rơi sớm hơn thường lệ. Tính bất đối xứng của hai mùa, vì tạo thuận lợi cho Hồng quân, sẽ ảnh hưởng tới cuộc sống của cả châu Âu. Nhưng riêng với Herr Oskar Schindler ở phố Lipowa, thời tiết vẫn chỉ là thời tiết.

*

Thế rồi, cuối năm 1941, Oskar bỗng thấy mình bị bắt. Ai đó - một nhân viên tiếp vận người Ba Lan, một kỹ thuật viên người Đức ở bộ phận đạn dược, khó mà biết được - đã cáo giác ông, đã đến Pomorska trình báo. Một sáng nọ, hai tên Gestapo mặc thường phục lái xe đến phố Lipowa và đậu chiếc Mercedes chắn ngang cổng vào, như thể muốn chấm dứt mọi hoạt động kinh doanh ở Emalia. Khi lên lầu gặp Oskar, chúng trưng ra tờ trát cho phép tịch thu toàn bộ hồ sơ kinh doanh của ông. Nhưng xem ra chúng chưa được đào tạo về thương mại. “Cụ thể là các anh cần sổ sách gì,” ông hỏi.

“Sổ thu chi,” một tên nói.

“Sổ cái,” tên kia tiếp.

Cuộc bắt giữ diễn ra nhẹ nhàng, chúng tán gẫu với Klonowska, trong khi Oskar đi lấy nhật ký thu chi và sổ cái. Ông được phép ghi lại vài cái tên, những cái tên được cho là của đối tác mà Oskar đã hẹn gặp và nay phải hủy. Klonowska, dầu vậy, hiểu rằng đó là những người cần liên hệ để nhờ cứu Oskar ra.

Cái tên đầu tiên là của Oberführer Julian Scherner; thứ hai là Martin Plathe của Abwehr ở Breslau. Đây sẽ là một cuộc gọi đường dài. Cái tên thứ ba là quản lý nhà máy Ostfaser, tay cựu binh say sưa Franz Bosch, người đã nhận được từ Schindler một cơ số đồ bếp trái phép. Nghiêng người lên vai Klonowska, tì lên mái tóc vàng nhạt búi cao của cô, ông gạch chân tên Bosch. Là người có ảnh hưởng, Bosch quen biết và tư vấn cho mọi quan chức cấp cao tham gia vào thị trường chợ đen tại Cracow. Và Oskar biết vụ bắt giữ này liên quan đến chợ đen, nơi tiềm ẩn nguy hiểm là ta luôn tìm được quan chức sẵn sàng nhận hối lộ, nhưng chẳng bao giờ dự báo được tâm lý ghen tị của người làm thuê cho mình.

Cái tên thứ tư là viên Chủ tịch người Đức của Ferrum AG tại Sosnowiec, công ty bán sắt cho Herr Schindler. Những cái tên ấy trấn an Oskar khi chiếc Mercedes của Gestapo đưa ông đến phố Pomorska, cách trung tâm đâu một ki lô mét. Chúng bảo đảm rằng ông sẽ không biến mất không vết tích khỏi hệ thống. Nhờ chúng mà ông sẽ không rơi vào cảnh vô phương tự vệ như một ngàn cư dân ghetto đã bị tập hợp lại theo danh sách của Symche Spira và bị áp tải dưới trời sao băng giá mùa Giáng sinh lên các toa xe chở gia súc ở ga Prokocim. Oskar quen toàn hàng khủng.

Trụ sở SS ở Cracow là một tòa nhà đồ sộ theo phong cách hiện đại, vô cảm, song không đến nỗi báo hiệu tai ương như nhà tù Montelupich. Nhưng dẫu anh không tin những câu chuyện tra tấn gắn liền với nơi này, tòa nhà vẫn khiến người bị bắt hoang mang ngay từ khi bước vào, vì tầm vóc của nó, vì những hành lang sặc mùi Kafkaesque[1], và vì mùi hăm dọa tê người từ những cái tên sơn trên từng cánh cửa. Ở đây anh sẽ thấy Văn phòng chính của SS, trụ sở của Cảnh sát Trật tự, của Kripo, Sipo và Gestapo, của Kinh tế và Hành chính, của Nhân sự, của Các vấn đề Do Thái, của Chủng tộc và Tái định cư, của Tòa án SS, của Tác chiến, của Tuyển mộ SS, của Reichskommissariat vì Đức quốc vững mạnh, của Văn phòng Phúc lợi cho người Đức thiểu số.

Đâu đó trong mê cung ấy, một sĩ quan Gestapo trung niên, có vẻ nắm vững kiến thức kế toán hơn hai kẻ bắt giữ Oskar, bắt đầu thẩm vấn ông. Thái độ người này hơi hài hước, như hải quan phát hiện ra một hành khách bị nghi buôn lậu tiền kỳ thực lại buôn lậu cây cảnh cho bà dì. Y bảo Oskar rằng mọi doanh nghiệp phục vụ chiến tranh đều bị giám sát. Oskar không tin nhưng không trả lời. Herr Schindler chắc cũng hiểu, viên sĩ quan Gestapo nói, rằng mọi công ty phục vụ chiến tranh có trách nhiệm đạo đức phải cống hiến toàn bộ sản phẩm của mình cho mục tiêu cao cả ấy - và phải tuyệt đối tránh làm phương hại nền kinh tế của Vùng Lãnh thổ Đức thuộc bằng các giao dịch bất hợp pháp.

Oskar lầm bầm bằng cái giọng gầm gừ đặc trưng của ông, có thể đồng thời chứa đựng cả sự đe dọa lẫn thân mật. “Phải chăng ý ông, Herr Wachtmeister, là có báo cáo rằng nhà máy của tôi không hoàn thành chỉ tiêu?”

“Ông sống rất sung túc,” người kia nói, nhưng với nụ cười độ lượng, như thể việc những nhà công nghiệp quan trọng sống sung túc là điều bình thường, thỏa đáng. Với những ai sống sung túc, y chỉ ra… chà, chúng tôi phải đảm bảo rằng mức sống ấy hoàn toàn xuất phát từ những hợp đồng hợp pháp.

Oskar mỉm cười với viên sĩ quan Gestapo. “Dù kẻ chỉ điểm tôi là ai,” ông nói, “thì hắn cũng là thằng ngốc và đang làm mất thời gian của ông.”

“Quản lý ở DEF là ai?” người kia phớt lờ và hỏi tiếp.

“Abraham Bankier.”

“Do Thái à?”

“Tất nhiên. Trước đây công ty thuộc về bà con của ông ta.”

Những sổ sách này có thể đã đủ rồi, người kia nói. Nhưng nếu cần thêm, y tin rằng Herr Bankier có thể giao nộp.

“Ý ông là tôi bị tạm giữ?” Oskar hói. Ông bật cười. “Để tôi nói luôn nhé,” ông nói, “khi Oberführer Scherner và tôi cười cợt về vụ này bên ly rượu, tôi sẽ bảo ông ấy rằng ông đã đối xử với tôi lịch thiệp hết mức.”

Hai tên bắt giữ Oskar đưa ông lên tầng hai, tại đây họ soát người và cho phép ông giữ lại thuốc lá và 100 zł tiêu vặt. Ông bị giam vào một phòng ngủ - loại khá nhất ở đây, Oskar đoán, có bồn rửa mặt, toilet và lớp rèm phủ bụi trên cửa sổ song sắt - loại phòng giam những nhân vật có cỡ trong quá trình thẩm vấn. Nếu được thả, họ cũng chẳng thể phàn nàn về phòng ốc, cùng lắm chỉ nói về nó một cách say mê rồi thôi. Còn nếu ta bị kết luận là phản nghịch, nổi loạn hoặc là tội phạm kinh tế, thì như thể cánh cửa ngầm trên sàn vừa mở toang ra, ta sẽ thấy mình chờ đợi ở phòng thẩm vấn dưới hầm, ngồi bất động và chảy máu ở một trong một dãy xà lim được gọi là xe điện, chờ ngày đến Montelupich, nơi tù nhân bị treo cổ ngay trong buồng giam. Oskar xem xét cánh cửa. Kẻ dám động đến ta, ông tự hứa thầm, ta sẽ tống hắn đến Nga.

Ông không quen chờ đợi. Được một giờ, ông gõ cửa buồng giam và đưa cho tên lính Waffen SS 50 zł để mua một chai vodka. Tất nhiên, tiền rượu chỉ bằng một phần ba chỗ đó, nhưng đó là phương pháp của Oskar. Sau đó, theo sắp xếp giữa Klonowska và Ingrid, một gói đồ vệ sinh cá nhân, sách, và đồ ngủ được đưa đến. Ông được phục vụ một bữa ăn ngon lành, với nửa chai vang Hungary, và không có ai tới làm phiền hay thẩm vấn ông. Ông đoán viên kế toán vẫn đang đánh vật với sổ sách của Emalia. Kể mà có cái đài để nghe tin tức của BBC về Nga, về Viễn Đông, về nước Mỹ mới tham chiến thì tốt, và ông cảm giác nếu mình yêu cầu, rất có thể sẽ được đáp . Ông hy vọng Gestapo chưa sờ đến căn hộ của ông ở phố Straszewskiego, định giá đồ nội thất và trang sức của Ingrid. Nhưng đến khi ngủ thiếp đi, ông đã chuyển sang giai đoạn mong đến lúc được thẩm vấn.

Hôm sau, ông được phục vụ một bữa sáng tử tế - cá trích, pho mát, trứng, bánh mì tròn, cà phê - và vẫn không bị ai làm phiền. Rồi viên kiểm toán SS trung niên xuất hiện, mang theo cả sổ thu chi lẫn sổ cái.

Y chúc ông buổi sáng tốt lành, và hy vọng ông đã có một đêm dễ chịu. Họ mới chỉ kịp xem xét sơ bộ sổ sách của Herr Schindler, nhưng đã quyết định rằng, một quý ông được nhiều nhân vật trọng yếu trong công cuộc chiến tranh đánh giá cao đến thế thì trước mắt không cần soi xét quá kỹ lưỡng. Chúng tôi, viên sĩ quan nói, nhận được một số cuộc điện thoại… Oskar cảm ơn y, tin rằng sự phóng thích mới là tạm thời. Ông nhận lại sổ sách và đầy đủ tiền mặt ở bàn tiếp tân. Dưới lầu, Klonowska đang rạng rỡ đợi ông. Nỗ lực liên hệ của cô đã đem lại thành quả, Schindler từ hang cọp bước ra trong bộ vét hai hàng cúc, không một vết xước. Cô dẫn ông ra chiếc Adler được họ cho đỗ trong sân. Con chó xù kỳ quái của cô ngồi ở ghế sau.

❀ ❀ ❀

[1] Không khí ám ảnh, bức bối và ác mộng điển hình trong tác phẩm của nhà văn Franz Kafka.