Bản chỉ thị, dán nhãn OKH (Bộ Tổng tư lệnh Lục quân), đã nằm trên bàn Oskar. Vì tình hình chiến sự, Cục trưởng Quân giới thông báo cho Oskar, KL Płaszów và do đó cả Emalia sẽ bị giải thể. Tù nhân Emalia phải về Płaszów chờ điều chuyển. Còn Oskar phải ngừng hoạt động ở Zablocie càng nhanh càng tốt, chỉ lưu lại những nhân viên kỹ thuật cần thiết để tháo dỡ nhà máy. Hướng dẫn chi tiết mời liên hệ với Ủy ban Di tản, OKH, Berlin.
Phản ứng ban đầu của Oskar là lạnh lùng phẫn nộ. Ông căm ghét cái giọng điệu ấy, cái thái độ của một tay quan chức xa xôi muốn tránh liên đới trách nhiệm. Một kẻ ở Berlin, đâu biết mối ràng buộc được bánh mì chợ đen vun đắp giữa Oskar với tù nhân, cho rằng mở cửa phó mặc cho họ bị bắt đi là điều bình thường với một chủ nhà máy. Nhưng điểm ngạo mạn đáng ghét nhất là bức thư không thèm giải thích thế nào là “điều chuyển.” Toàn quyền Frank thẳng thắn hơn và đã có bài phát biểu lừng danh trước đó không lâu. “Đến ngày chiến thắng cuối cùng, như chỗ tôi hình dung, chúng ta sẽ có thể biến dân Ba Lan, dân Ukraine, và tất cả lũ ất ơ quanh đây thành thịt băm, hay thành gì tùy thích.” Frank có dũng khí gọi tên sự vật đúng với bản chất của nó. Ở Berlin, người ta viết “điều chuyển” và tin rằng mình được miễn xá mọi trách nhiệm.
Amon biết “điều chuyển” nghĩa là gì và, lần sau khi Oskar đến thăm Płaszów, công khai việc này với ông. Tất cả tù nam sẽ đến Gröss-Rosen. Tù nữ sẽ đến Auschwitz. Gröss-Rosen là một trại khai thác đá khổng lồ ở Hạ Silesia, Công ty Đất và Đá Đức, một doanh nghiệp SS có chi nhánh khắp Ba Lan, Đức và vùng chiếm đóng, tiêu thụ tù nhân từ Gröss-Rosen. Quy trình Auschwitz dĩ nhiên trực tiếp và hiện đại hơn.
Khi tin Emalia bị giải thể đến xưởng và lan xuống các lán, một số tù nhân nghĩ thế là hết. Ông bà Perlman, có cô con gái từng trút bỏ thân phận Aryan để cầu xin cho họ, gói ghém chăn gối và tâm sự đầy triết lý với bè bạn giường bên. Emalia đã cho chúng ta một năm nghỉ ngơi, một năm ấm bụng, một năm yên tĩnh. Có lẽ thế là đủ. Giờ đây họ bắt đầu đợi chết. Từ giọng họ toát lên điều đó.
Giáo sĩ Levartov cũng cam chịu. Ông sẽ trở về thanh toán món nợ với Amon. Edith Liebgold, cô gái được Bankier tuyển về làm ca đêm từ những ngày đầu của ghetto, nhận thấy mặc dù trao đổi hàng giờ với các quản đốc Do Thái, nhưng Oskar không đến bên họ và nói ra những lời hứa làm đầu óc họ quay cuồng nữa. Có lẽ ông cũng choáng váng và thấy mình bé mọn trước chỉ thị của Berlin như tất cả. Hóa ra ông cũng không hẳn là nhà tiên tri của cái đêm đầu tiên cô đến đây ba năm về trước.
Dầu vậy, đến cuối hè, khi các tù nhân thu vén đồ đạc và bị áp giải về Płaszów, bọn họ lại rỉ tai nhau rằng Oskar đã tính chuyện mua lại họ. Ông đã bàn với Garde; ông đã bàn với Bankier. Ngỡ như ông đang nói với chính họ - với vẻ quả quyết, với âm hưởng cha chú gầm gừ trong cổ họng. Nhưng khi lên phố Jerozolimska, đi qua tòa nhà quản trị, nhìn những tốp thợ tải đá từ mỏ bằng ánh mắt ngỡ ngàng của người mới đến, ký ức về những lời hứa của Oskar cơ hồ chỉ là một gánh nặng nữa.
Nhà Horowitz đã trở lại Płaszów. Năm ngoái ông bố, Dolek, tìm được cách đưa họ đến Emalia, nhưng nay họ lại trở về. Cậu bé lên sáu Richard; bà mẹ Regina Niusia, nay đã mười một, tiếp tục khâu bàn chải và chứng kiến, từ cửa sổ trên cao, những chuyến xe tải chạy lên đồi công sự Áo, và màu khói hỏa thiêu đen kịt bốc cao. Năm ngoái Płaszów thế nào khi em ra đi, thì bây giờ vẫn vậy. Em không thể tin rằng có ngày tất cả sẽ kết thúc.
Nhưng bố em vẫn tin là Oskar sẽ lên một danh sách và giải cứu họ. Danh sách của Oskar, trong tâm thức một số người, đâu chỉ là một dãy những cái tên. Đấy là một Danh sách. Đấy là cỗ thiên xa sẽ sà xuống trần gian[1].
Oskar đưa ra ý tưởng mang tù nhân Do Thái rời Cracow trong một tối tại tư dinh của Amon. Đó là một đêm cuối hè yên tĩnh. Amon tỏ ra vui vẻ khi thấy ông. Do sức khỏe của gã - cả bác sĩ Blancke và Gross đều khuyến cáo, nếu không ăn uống điều độ gã sẽ mất mạng - dạo này ít có khách khứa đến đây. Họ đối ẩm với tốc độ được xem là chừng mực của Amon. Oskar ngỏ lời với gã. Ông muốn chuyển nhà máy về Czechoslovakia. Và muốn đưa những công nhân lành nghề theo. Có thể ông sẽ cần thêm một số kỹ năng khác từ công nhân trong Płaszów. Ông sẽ nhờ Ủy ban Di tản hỗ trợ tìm địa điểm thích hợp, mạn dưới Moravia, rồi nhờ Ostbahn hỗ trợ chuyển nhà máy từ Cracow về phía Tây Nam. Và ông biết ơn mọi sự ủng hộ. Hai tiếng “biết ơn” luôn làm Amon phấn khích. Được, gã nói, nếu Oskar vận động được sự hỗ trợ cần thiết từ các ủy ban liên quan, Amon sẽ cho phép ông lên danh sách.
Thỏa thuận xong, Amon mời Oskar chơi bài. Gã thích chơi xì dách. Trò này rất khó cho cấp dưới vờ thua mà không phô. Nó gần như không cho họ cơ hội để nịnh bợ. Sự sòng phẳng ấy làm Amon ưa thích. Ngoài ra, tối nay Oskar không có hứng thua bạc. Ông sắp phải cống cho Amon ra trò vì bản danh sách kia.
Mở đầu viên Commandant chỉ đặt nhỏ, mỗi lần 100 złoty, như thể bác sĩ đã dặn cả món này cũng phải điều độ. Tuy nhiên, gã liên tục tố thêm, và khi tiền đặt cửa lên đến 500 zł Oskar được xì dách, nghĩa là Amon phải chung gấp đôi tiền đặt.
Amon rất buồn phiền nhưng không đến nỗi cáu kỉnh. Gã gọi Helen Hirsch bưng cà phê lên. Cô xuất hiện, như tranh giễu nhại thân phận con hầu nhà quý tộc, váy đen hồ cứng nhưng một mắt sưng vù không thấy đường. Cô nhỏ đến nỗi Amon sẽ phải khom lưng để đánh cô. Lúc này, cô đã biết Oskar, nhưng không nhìn ông. Gần một năm trước, ông từng hứa sẽ cứu cô ra. Mỗi lần đến đây ông đều lên xuống bếp hỏi thăm cô. Quý thì quý thật, nhưng chẳng thể thay đổi bản chất cuộc sống của cô. Ví dụ như mấy tuần trước, khi nhiệt độ món xúp không chuẩn - Amon rất kỹ tính về xúp, cứt ruồi trên tường, chó có rận - viên Commandant cho gọi Ivan và Petr và ra lệnh mang cô ra gốc cây dương ngoài vườn xử bắn. Từ ô cửa sổ Pháp, gã quan sát cô đi trước khẩu Mauser của Petr, van nài cậu cần vụ Ukraine. “Petr, cậu định bắn ai đây? Helen đây. Helen vẫn cho cậu bánh mà. Làm sao cậu bắn Helen được, đúng không?” Petr trả lời cũng với thái độ ấy, và hàm răng nghiến chặt. “Em biết, Helen. Em không muốn đâu. Nhưng nếu không, hắn sẽ giết em.” Cô ngửa đầu tựa vào gốc cây. Đã nhiều lần hỏi Amon, tại sao hắn không giết cô, cô muốn chết đơn giản, lấy sự chấp nhận số phận của mình để đả kích hắn. Nhưng cô không làm được. Cô run đến nỗi kiểu gì hắn cũng thấy. Chân cô lẩy bẩy. Thế rồi cô nghe tiếng gã vọng ra từ cửa sổ, “Đem con ả vào. Nó thì bắn lúc nào chả được. Trước mắt, có lẽ vẫn còn dạy nó được.”
Điều bệnh hoạn là chen giữa những cơn man rợ, có đôi khi gã cố đóng vai ông chủ nhân từ. Có sáng gã bảo cô, “Cô quả thực là một người hầu rất thạo việc. Sau chiến tranh, nếu cần thư giới thiệu, ta rất vui lòng viết cho cô.” Cô biết đó chỉ là nằm mơ giữa ban ngày. Cô nghe bằng tai điếc[2], bên tai bị gã đánh thủng màng nhĩ. Cô biết, sớm muộn gì cô cũng chết dưới một cơn thịnh nộ quen thuộc của gã.
Với một thân phận như cô, một nụ cười của khách chỉ là niềm an ủi nhất thời. Tối nay cô đặt chiếc bình cà phê bạc đồ sộ bên cạnh Herr Commandant - gã vẫn uống ừng ực với từng cốc đầy đường - cúi đầu chào, rồi rút lui.
Một giờ sau, khi Amon đã thua 3.700 zł, và cay cú phàn nàn về vận may của mình, Oskar đề nghị chơi trò mới. Khi dọn về Czechoslovakia, ông sẽ cần một người hầu gái tại Moravia. Dưới ấy, chẳng ai thông minh và được đào tạo chu đáo như Helen Hirsch. Chỉ toàn gái quê. Oskar gợi ý cả hai chơi một ván, được ăn đôi thua mất cả. Nếu gã thắng, Oskar sẽ mất 7.400 zł. Nếu gã được xì dách là 14.800 zł. Nhưng nếu tôi ăn, Oskar nói, anh phải cho Helen Hirsch vào danh sách của tôi.
Amon muốn suy nghĩ thêm. Coi nào, Oskar nói, đằng nào cô ta chả vào Auschwitz. Nhưng gã gắn bó với cô. Amon đã quen với Helen đến nỗi gã không dễ dàng mang cô ra đánh cược. Khi nghĩ đến kết cục cho cô, có lẽ gã luôn muốn tự tay kết liễu cô để thỏa mãn cơn cuồng nhiệt cá nhân. Nếu chơi bài thua, gã sẽ bị sức ép, theo tinh thần mã thượng thành Vienne, phải từ bỏ khoái cảm thân mật được hạ sát cô.
Từ hồi Płaszów mới thành lập, Schindler đã xin Helen về Emalia. Nhưng Amon từ chối. Mới một năm trước, ai cũng nghĩ Płaszów sẽ tồn tại hàng chục năm nữa và viên Commandant với người hầu gái sẽ già đi cùng nhau, ít nhất tới khi Helen mắc một lỗi lầm sẽ đột ngột chấm dứt mối liên hệ ấy. Giờ này năm trước không ai nghĩ rằng mối quan hệ ấy sẽ chấm dứt vì quân Nga đang ở ngoài Lwów. Về phần Oskar, ông coi cuộc trao đổi này khá nhẹ nhàng. Có vẻ ông không thấy, trong đề nghị của mình với Amon, sự tương đồng nào với chuyện Chúa và Satan đánh cuộc linh hồn con người. Ông cũng không tự vấn mình có quyền gì để mang cô gái ra đánh cược. Nếu ông thua, cơ hội tìm cách khác giải cứu cô rất mong manh. Những năm ấy cơ hội nào mà chẳng mong manh. Của ông cũng vậy.
Oskar đứng dậy lùng sục quanh phòng tìm giấy có in tiêu đề của trại. Ông viết sẵn cam kết cho Amon ký nếu thua: “Tôi cho phép tên của tù nhân Helen Hirsch được đưa vào bất kỳ danh sách lao động lành nghề nào sẽ tái định cư theo nhà máy DEF của Herr Oskar Schindler.”
Amon làm nhà cái, chia cho Oskar một con 8, một con 5. Oskar muốn rút tiếp, và nhận được một con 5, một con xì. Ông dừng ở đây. Sau đó Amon tự chia. Đầu tiên là con 4, rồi đến một con già. Lạy Chúa trên trời! Amon thốt. Khi chửi bới gã cũng lịch lãm; dường như gã quá sạch sẽ để văng tục. Tôi thôi. Gã cười khẽ, nhưng chẳng vui vẻ gì. Hai lá đầu tiên của tôi, gã giải thích, là ba và năm. Kể mà được con bốn nữa thì ngon. Ai dè là con già chết tiệt này.
Cuối cùng, gã cũng ký. Oskar nhặt hết chỗ giấy nợ ông thắng tối nay, trả lại Amon. Trông nom cô gái hộ tôi, ông nói, đến khi tất cả chúng ta ra đi.
Dưới bếp, Helen Hirsch không hề biết cô vừa được giải cứu bằng những lá bài.
Có lẽ vì Oskar thuật lại chuyện này với Stern, tin đồn về kế hoạch của Oskar đã lan đến tòa nhà quản trị, thậm chí xuống các công xưởng. Schindler có một danh sách. Có tên trong đó là vô giá.
❀ ❀ ❀
[1] Nguyên văn: the sweet chariot which might swing low. “Swing low, sweet chariot” là một bài hát có xuất xứ tôn giáo, lấy cảm hứng từ sự tích trong kinh sách Do Thái, về nhà tiên tri Elijah được cỗ thiên xa từ trên không sà xuống đưa lên trời cao.
[2] Nguyên văn: She turned her deaf ear, “Turn a deaf ear” là một thành ngữ, ý nói bỏ ngoài tai. Ở đây vừa mang nghĩa đen vừa mang nghĩa bóng, vì Helen bị điếc một tai thật.
