Lần tiếp theo Itzhak Stern gặp Oskar Schindler là một sáng đầu tháng Mười hai. Hồ sơ đăng ký của Schindler đã nộp lên Tòa án Thương mại Ba Lan tại Cracow, nhưng Oskar vẫn có thời gian đến thăm văn phòng của hãng Buchheister và, sau khi đàm đạo với Aue, đứng gần bàn của Stern ở phòng làm việc bên ngoài, vỗ tay, và tuyên bố bằng một giọng chuếnh choáng hơi men, “Ngày mai, tất cả sẽ bắt đầu. Cả phốJózefa và Izaaka sẽ biết!”
Ở Kazimierz quả thật có một phố Józefa và một phố Izaaka. Ở ghetto nào cũng có, và Kazimierz vốn là ghetto cũ của Cracow, một thời là hòn đảo được Kazimierz Đại đế cấp cho cộng đồng Do Thái, và nay là một khu ngoại ô nằm lọt giữa khúc quanh của sông Vistula.
Herr Schindler cúi xuống Stern. Stern ngửi thấy hơi thở nồng mùi brandy, và băn khoăn với câu hỏi: Phải chăng Herr Schindler biết điều sắp xảy ra ở phố Józefa và Izaaka? Hay chỉ thuận miệng nói ra hai cái tên này? Dù gì đi nữa, trong Stern bỗng trào dâng cảm giác buồn nôn của nỗi thất vọng. Oskar đã huýt gió gọi tới một pogrom[1] và ba hoa một cách mập mờ về nó, như để trả Stern về đúng chỗ của mình.
Hôm ấy là ngày 3 tháng Mười hai. Khi Oskar nói “ngày mai,” Stern không hề nghĩ rằng Oskar ám chỉ ngày mồng 4, mà hiểu nó theo nghĩa kẻ say và nhà tiên tri vẫn dùng: như một điều sẽ hoặc cần phải sớm xảy ra. Chỉ vài người có mặt hoặc nghe truyền tai nhau lời cảnh báo lúc say của Herr Schindler là hiểu nó theo nghĩa đen. Một số gói ghém ngay trong đêm và dắt gia đình vượt sông dọn vào Podgórze.
Về phần Oskar, ông thấy mình khá mạo hiểm khi loan tin này ra. Ông có được nó từ ít nhất hai nguồn, đều là bạn mới quen. Một là tùy tùng của Cảnh sát trưởng SS, một cảnh sát tên là Wachmeister (Trung sĩ) Herman Toffel. Người còn lại, Dieter Reeder, là nhân viên của trùm SD Czurda. Cả hai đều điển hình cho những sĩ quan có lòng khoan dung mà Oskar luôn biết cách đánh hơi ra.
Dù vậy, ông chưa bao giờ khéo nói khi giải thích động cơ của việc thông báo với Stern vào tháng Mười hai ấy. Sau này ông nói rằng trong thời kỳ Đức chiếm đóng Bohemia và Moravia ông đã chứng kiến quá đủ việc tịch thu tài sản của người Do Thái và Czech, cũng như việc cưỡng bức di dời họ khỏi những khu vực ở Sudeten được coi là của Đức, khiến ông chẳng còn chút sốt sắng nào với Trật tự Mới. Việc ông tiết lộ phong thanh cho Stern, hơn hẳn câu chuyện khó bề kiểm chứng về nhà Nussbaum, ít nhiều đã cho thấy điều đó.
Hẳn ông đã hy vọng, như Cộng đồng Do Thái ở Cracow, rằng sau cơn thịnh nộ ban đầu, chế độ sẽ lỏng tay cho họ thở. Nếu tiết lộ thông tin sớm có thể hạn chế phần nào độ tàn khốc của các cuộc càn quét và đột kích của SS trong vài tháng tới thì có lẽ sang xuân đầu óc giới cầm quyền sẽ tỉnh táo trở lại. Nói cho cùng, Oskar và dân Do Thái tự nhủ, Đức vẫn là một dân tộc văn minh.
Tuy nhiên, cuộc xâm lăng của SS vào Kazimierz sẽ khơi dậy ở Oskar một nỗi ghê tởm sâu sắc - tuy chưa tác động quá trực tiếp đến tầng cảm xúc khi ông kiếm tiền, chiều chuộng phụ nữ hay khoản đãi bạn bè, nhưng khi những động cơ của chế độ ngày một lộ rõ hơn, sẽ dẫn dắt, ám ảnh, đe dọa, và nâng ông lên một tầm cao mới. Một phần mục đích của chiến dịch là nhằm vơ vét đồ trang sức và lông thú. Một số trường hợp sẽ bị trục xuất khỏi nhà ở vùng giáp ranh giàu có hơn giữa Cracow và Kazimierz. Ngoài những kết quả thực tế ấy, Aktion[2] đầu tiên này còn là lời cảnh báo mạnh mẽ với những cư dân đang kinh hoàng của khu Do Thái cũ. Vì mục đích ấy, Reeder cho Oskar biết, một phân đội Einsatzgruppe sẽ đổ xuống Stradom và tiến vào Kazimierz, đi cùng xe với quân SS địa phương và cảnh sát khu vực.
Sáu Einsatzgruppe đã đến Ba Lan cùng đạo quân chiếm đóng. Cái tên này mang hàm nghĩa phức tạp. Một cách dịch sát là “Đội đặc nhiệm”. Bản thân chữ Einsatz vô định hình này có nhiều sắc thái - của thách đấu, của nhận lời khiêu chiến, của tinh thần hiệp sĩ. Các toán này được tuyển mộ từ Sicherheitsdienst (SD; Cơ quan An ninh) của Heydrich. Họ biết phạm vi sứ mệnh của mình rộng. Sáu tuần trước, Thủ lĩnh tối cao của họ đã nói với tướng Wilhelm Keitel rằng, “Ở vùng Đức thuộc, sẽ diễn ra một cuộc đấu tranh quyết liệt vì sự tồn vong của dân tộc, không bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn pháp lý nào.” Trong cách hành văn hoa mỹ của cấp trên, những binh lính Einsatz hiểu, cuộc đấu tranh quyết liệt vì sự tồn vong của dân tộc nghĩa là chiến tranh chủng tộc, giống như bản thân chữ Einsatz, Nhiệm vụ Hiệp sĩ Đặc biệt, nghĩa là họng súng nóng bỏng.
Đội Einsatz được trao sứ mệnh hành động tại Kazimierz tối ấy là quân tinh nhuệ. Họ sẽ nhường cho lực lượng SS làm công ăn lương tại Cracow nhiệm vụ hạ tiện là lùng sục các nhà để tìm nhẫn kim cương và áo khoác viền lông thú. Bản thân họ sẽ tham gia một hoạt động khác, mang tính biểu tượng sâu sắc hơn, với chính những công cụ của văn hóa Do Thái - nghĩa là với những giáo đường cổ xưa của Cracow.
Đã vài tuần họ đợi để triển khai Einsatz, cùng với các đội Sonderkommando SS (Lực lượng đặc biệt) địa phương, cũng được phiên chế trong Chiến dịch Cracow đầu tiên này, và với Trùm Cảnh sát An ninh SD Czurda. Quân đội đã đàm phán với Heydrich và các tướng lĩnh cảnh sát cấp cao hơn về việc duy trì hoạt động đến khi Ba Lan chuyển từ chính quyền quân sự sang dân sự. Nay việc chuyển giao quyền lực đã diễn ra, và khắp Ba Lan các Hiệp sĩ Einsatz và các Sonderkommando được bật đèn xanh để, với một nhận thức đúng đắn về lịch sử chủng tộc và sự lãnh tĩnh chuyên nghiệp, tiến vào các ghetto Do Thái cổ xưa.
Ở cuối con phố nơi có căn hộ của Oskar, sừng sững phần tường đá kiên cố của Lâu đài Wavel, nơi Hans Frank cai trị. Để hiểu được tương lai Ba Lan của Oskar, chúng ta phải xem xét mối liên hệ giữa Frank với toán kiêu binh trẻ của SS và SD, rồi giữa Frank với người Do Thái tại Cracow.
Trước hết, Hans Frank không có quyền uy trực tiếp gì với đội quân đặc biệt đang tiến vào Kazimierz. Cảnh sát của Heinrich Himmler, dù hoạt động ở đâu, luôn là kẻ định ra luật lệ. Frank vừa căm ghét quyền lực độc lập của chúng, y vừa bất đồng với chúng trên thực tiễn. Giống mọi đảng viên Quốc xã khác, y ghét cay ghét đắng dân Do Thái và không chịu nổi thành Cracow xinh đẹp vì tầng tầng lớp lớp Do Thái ở đây. Những tuần qua y đã phàn nàn khi thấy chính quyền muốn sử dụng vùng Đức thuộc, đặc biệt là Cracow, với ưu thế đầu mối đường sắt, làm bãi rác thải Do Thái của các thành phố ở Wartheland[3], của Łódź và Poznan. Nhưng y không tin rằng các Einsatzgruppe hay Sonderkommando, bằng những biện pháp hiện thời, có thể tạo nên đột phá. Frank ấp ủ niềm tin, từng được Himmler chia sẻ ở một số thời kỳ trong chuỗi biến thiên tâm lý thất thường của “Heini”, rằng phải có một trại tập trung khổng lồ duy nhất cho dân Do Thái, rằng chí ít nó cũng phải bằng thành phố Lublin và vùng phụ cận, thậm chí được cả đảo Madagascar là tốt nhất.
Bản thân người Ba Lan vẫn luôn tin vào Madagascar. Năm 1937, Chính quyền Ba Lan đã cử một phái đoàn đi tìm hiểu hòn đảo sống trâu cách rất xa bờ biển của sự nhạy cảm châu Âu của họ. Văn phòng Thuộc địa Pháp, nơi cai quản Madagascar, sẵn lòng thúc đẩy một thỏa thuận giữa hai chính phủ về dự án tái định cư này, vì một Madagascar đầy Do Thái gốc Âu đồng nghĩa với một thị trường xuất khẩu khổng lồ. Bộ trưởng Quốc phòng Nam Phi, Oswald Pirow, từng làm trung gian môi giới giữa Hitler với Pháp về hòn đảo. Thành thử, Madagascar là một giải pháp có lịch sử khả kính. Hans Frank bắt cửa này, chứ không tin vào đám Einsatzgruppe. Bởi những trận càn và tàn sát rời rạc của chúng chẳng thể triệt hạ Cộng đồng tiện dân ở Đông Âu. Trong chiến dịch ở Warsaw, Einsatzgruppe treo cổ dân Do Thái trong các giáo đường của Silesia, phá nát cơ thể họ bằng cách trấn nước, ập vào nhà họ vào tối Sabbath hoặc ngày lễ, cắt lọn tóc thánh, đốt khăn cầu nguyện[4], bắt họ dựa tường. Nhưng chẳng ăn thua. Theo Frank, lịch sử đã nhiều lần chứng minh, chủng tộc bị đe dọa sinh sôi nhanh hơn nạn diệt chủng. Dương vật vẫn nhanh hơn súng.
Điều không ai biết - bao gồm các bên tranh luận, từ những gã trai Einsatzgruppe được đào tạo kỹ lưỡng trong thùng xe tải này, đến những gã trai SS ít-tinh-tuyển-hơn trên thùng xe tải nọ, từ những tín đồ dự lễ cầu nguyện tối tại giáo đường, tới Herr Oskar Schindler đang trên đường về nhà ở phố Straszewskiego để chuẩn bị y phục cho bữa tối - điều không ai biết và hiếm nhà hoạch định chính sách nào của Đảng dám hy vọng, là một đáp án về công nghệ sẽ ra đời - một hợp chất hóa học diệt khuẩn, Zyklon B, sẽ thay thế Madagascar trở thành giải pháp.
Có một vụ việc liên quan đến Leni Riefenstahl, diễn viên và đạo diễn cưng của Hitler. Bà ta đến Łódź cùng một đội quay phim lưu động sau khi thành phố thất thủ, và đã chứng kiến một hàng người Do Thái - Do Thái rõ ràng, kiểu để tóc mai dài - bị hành quyết bằng súng máy. Bà ta đi thẳng lên Führer, lúc này đang ở Sở Chỉ huy của Cụm tập đoàn quân Nam, và làm ầm lên. Chính thế - vấn đề hậu cần, sức nặng của những con số, rồi yếu tố quan hệ công chúng phải tính đến; tất cả biến Einsatz thành trò cười. Nhưng cả Madagascar cũng sẽ trở nên lố bịch một khi họ tìm ra biện pháp tiêu hao đáng kể số tiện dân của Trung Âu ở các địa điểm cố định, với đầy đủ phương tiện xử lý, nơi không một nhà làm phim thời thượng nào có thể tình cờ bắt gặp.
Như Oskar cảnh báo Stern ở văn phòng của Buchheister, SS đã mang chiến tranh kinh tế đến từng căn nhà ở Jakoba và Izaaka và Józefa. Chúng xông vào các căn hộ, lôi đồ trong tủ ra ngoài, phá khóa bàn viết và bàn phấn. Chúng tước những đồ quý giá khỏi ngón tay và cổ và dây xà tích. Một cô gái bị đánh gẫy tay vì không nỡ chia tay tấm áo lông thú; một cậu bé phố Ciemna bị bắn vì muốn giữ lại bộ ván trượt tuyết.
Một số chủ nhân của những đồ vật bị tước đoạt - không biết rằng hoạt động của SS không chịu giới hạn pháp lý nào - sẽ báo cảnh sát. Đâu đó, lịch sử mách bảo họ, sẽ có một sĩ quan cảnh sát còn một chút lương tâm sẽ lúng túng và thậm chí chỉnh đốn vài thành phần vô kỷ luật nọ. Cần phải có cuộc điều tra về vụ cậu bé ở Ciemna và vụ người vợ bị dùi cui đánh vỡ mũi.
Trong khi SS săn sóc các chung cư, đội Einsatzgruppe tiến về giáo đường có tuổi đời từ thế kỷ 14 ở Stara Bożníca. Đúng như dự kiến, chúng tìm thấy ở đây một giáo đoàn Do Thái truyền thống, để râu, tóc mai và trùm khăn nguyện. Chúng lùa thêm về đây một số thành phần ít Chính thống giáo hơn từ các căn hộ xung quanh, như thể muốn đo phản ứng của hai nhóm với nhau.
Trong số những người bị đẩy qua ngưỡng của giáo đường Stara Bożníca, có một tay du đãng là Max Redlicht, kẻ bình thường sẽ chẳng bao giờ bước chân vào một ngôi đền thiêng, và cũng chẳng có ai mời vào.
Họ đứng trước Tủ Thiêng[5], hai thái cực của một bộ tộc, những người ngày thường sẽ khó chịu trước sự hiện diện của nhau. Một hạ sĩ quan Einsatz mở tủ lấy ra cuộn kinh Torah. Các thành phần đa dạng có mặt tại giáo đường phải lần lượt đi qua và nhổ nước bọt lên đó. Không ai có thể giả vờ - vệt nước bọt trên tấm thư pháp phải rõ ràng.
Nhóm Do Thái Chính thống giáo tỏ ra lý trí hơn nhóm còn lại, những kẻ hoài nghi, tự do, tự nhận mình là người châu Âu. Toán Einsatz thấy rõ những phần tử hiện đại lại chùn bước trước cuốn kinh, thậm chí họ cố nhìn vào mắt chúng như muốn nói, Thôi nào, trò vớ vẩn này đâu xứng với những kẻ hiểu đời như chúng ta. Lực lượng SS đã được huấn luyện rằng cá tính Âu châu của các phần tử Do Thái tự do chỉ là lớp vỏ ngoài da; và tại Stara Bożníca, sự chần chừ ngựa quen đường cũ của những kẻ để tóc ngắn và mặc quần áo đương thời đã chứng minh điều đó.
Sau cùng, tất cả đều nhổ, trừ Max Redlicht. Có lẽ đám Einsatzgruppe thấy đây là một khảo nghiệm đáng làm - buộc một kẻ bề ngoài rõ ràng không có đức tin dùng nước bọt để chối bỏ cuốn sách mà trí não hắn xem như một cổ vật dớ dẩn của bộ tộc, nhưng huyết quản vẫn mách bảo hắn là thiêng liêng. Liệu tên Do Thái này có thoát khỏi sự thuyết phục của dòng máu ngu muội trong hắn không? Hắn có nghĩ thông được như Kant không? Khảo nghiệm là đây.
Redlicht không vượt qua được. Gã phát biểu ngắn gọn. “Tôi đã làm nhiều chuyện. Nhưng chuyện này thì không.” Chúng bắn gã trước, tất cả những người khác sau, rồi châm lửa, đốt trơ khung giáo đường lâu đời nhất Ba Lan.
❀ ❀ ❀
[1] Cuộc tàn sát người Do Thái có tổ chức dưới thời Sa hoàng ở Nga.
[2] Tiếng Đức, nghĩa là Chiến dịch.
[3] Tên một vùng đất của Ba Lan bị Đức sáp nhập trong Thế chiến II.
[4] Người Do Thái có tục để tóc mai dài và trùm khăn khi cầu nguyện.
[5] Tủ đựng kinh Torah của người Do Thái, đặt ở vị trí trang trọng nhất trong giáo đường.
