Có những người ở thành phố lớn - Warsaw và Łódź với các ghetto, hay Cracow với cam kết biến nó thành judenfrei của Frank - đã về nông thôn để ẩn giữa nông dân. Anh em nhà Rosner, hai nhạc công thành Cracow, những người sẽ biết Oskar rất rõ, ẩn cư tại làng Tyniec. Ngôi làng nằm trên một khúc quanh đẹp đẽ của sông Vistula, với một tu viện dòng Benedict trông xuống làng từ một vách đá vôi. Chốn này, tuy vậy, cũng đủ vô danh cho anh em Rosner. Người Do Thái ở đây chỉ có vài chủ hiệu tạp hóa và thợ thủ công, ít có gì để nói với hai nhạc công hộp đêm. Song nông dân trong làng, bận rộn với sự tẻ nhạt của mùa màng, lại rất phấn khởi khi có nhạc công đến ở chốn này. Hai anh em cũng chỉ dám mong có thế.

Họ đến Tyniec không phải từ Cracow, không phải từ bãi tập kết khổng lồ ngoài vườn bách thảo trên phố Mogilska, nơi đám lính SS trẻ tống mọi người lên xe tải và thốt ra những lời hứa hời hợt và dối trá rằng hành lý sẽ được dán nhãn đầy đủ và chuyển đến sau. Kỳ thực, họ đến từ Warsaw, khi đang có mối diễn tại nhà hàng Basilisk. Họ ra đi một ngày trước khi Đức khóa chặt ghetto của thành phố - Henry và Leopold và Manci vợ Henry, và cậu con trai năm tuổi Olek.

Ý tưởng về một ngôi làng ở miền Nam Ba Lan như Tynice, không xa Cracow quê nhà của họ là bao, đã hấp dẫn hai anh em. Ở đây, nếu tình hình khá lên, họ có thể bắt xe buýt lên Cracow tìm việc. Manci Rosner, người Áo, mang theo máy khâu, và nhà Rosner mở một tiệm may nhỏ tại Tyniec. Tối đến họ chơi nhạc trong các quán rượu và, ở một làng nhỏ như vậy, trở thành hiện tượng. Dân làng hoan nghênh và ủng hộ những kỳ quan chẳng mấy khi xuất hiện, kể cả Do Thái. Mà trong mọi nhạc cụ, dân Ba Lan lại trọng nhất vĩ cầm.

Tối nọ, một lữ khách Volksdeutsche (người Ba Lan nói tiếng Đức) đến từ Poznan có dịp nghe họ trình diễn ngoài lữ quán. Ông ta là quan chức thành phố Cracow, một trong những người Ba Lan gốc Đức mà Hitler ban đầu đã nhân danh để thôn tính xứ sở này. Ông ta bảo Henry rằng Thị trưởng Cracow, Obersturmbannführer Pavlu, và cấp phó, nhà trượt tuyết lừng danh Sepp Röhre, sẽ thăm nông thôn vào mùa thu hoạch, và ông ta muốn bố trí cho hai vị thưởng thức một cặp song tấu tài ba như anh em Rosner.

Một buổi chiều, khi những lượm lúa ngủ lơ mơ trên những thửa ruộng tĩnh lặng và hoang vắng như ngày Chủ nhật, một đoàn xe uốn lượn chạy qua Tyniec và lên đồi, dừng lại ở biệt thự của một quý tộc Ba Lan vắng nhà. Ngoài hiên, anh em nhà Rosner bảnh bao chờ sẵn, và khi quan khách đã an tọa ở gian phòng trước đây có lẽ dùng để khiêu vũ, họ được mời trình tấu. Henry và Leopold vừa hưng phấn vừa sợ hãi, trước sự trang trọng mà quan khách của Obersturmbannführer Pavlu đã chuẩn bị để nghe họ biểu diễn. Phụ nữ mặc váy trắng và đi găng tay, sĩ quan quân phục chỉnh tề, quan chức vận sơ mi bâu cánh én. Khi người ta đã cầu kỳ như thế, rất dễ làm họ thất vọng. Với người Do Thái, mang đến một thất vọng văn hóa cho chế độ cũng là trọng tội.

Nhưng khán giả mê họ. Đó là một đám đông gemütlich[1] điển hình; họ mê Strauss, mê cái diễm lệ của Offenbach và Lehar, của André Messager và Leo Fall. Đến phần biểu diễn theo yêu cầu, họ trở nên ủy mị.

Trong khi Henry và Leopold trình diễn, quan khách uống champagne từ ly thon đế cao được mang đến bằng giỏ mây.

Kết thúc phần trình diễn chính thức, hai anh em được đưa xuống chân đồi, nơi nông dân và đội lính hộ tống đoàn xe tụ tập. Nếu có hành vi phân biệt chủng tộc thô bạo nào, nó sẽ diễn ra ở đây. Nhưng một lần nữa, khi leo lên một cỗ xe ngựa và nhìn vào mắt đám đông, Henry biết họ được an toàn. Niềm tự hào của những người nông dân, phần nào có tính dân tộc - anh em Rosner, trong đêm nay, đem lại danh tiếng cho văn hóa Ba Lan - là những gì bảo vệ họ. Cảm giác ấy giống với ngày xưa đến nỗi Henry thấy mình mỉm cười nhìn xuống Olek và Manci, chỉ chơi cho mình cô, đủ sức mặc kệ tất cả. Quả thực, vào khoảnh khắc ấy, dường như âm nhạc đã mang lại hòa bình cho trái đất.

Kết thúc chương trình, một hạ sĩ quan SS trung niên, có lẽ là một Rottenführer - dạo ấy Henry chưa quen với hàm cấp của SS như sau này - tiếp cận khi họ đứng bên cỗ xe ngựa nhận lời khen ngợi của khán giả. Y gật đầu và hơi mỉm cười. “Chúc hai người một kỳ nghỉ vụ mùa dễ chịu,” y nói, cúi đầu chào, và rút lui.

Hai anh em ngây người nhìn nhau. Ngay khi viên hạ sĩ quan đi khuất, họ không nhịn nổi phân tích ngay hàm ý của y. Leopold quả quyết, “Đó là sự đe dọa.” Nó đã xác thực nỗi sợ họ cảm nhận từ xương tủy từ khi viên chức Volksdeutsche đặt vấn đề với họ - rằng vào thời buổi này nổi bật và có gương mặt dễ nhớ là điều không hay chút nào.

Cuộc sống nông thôn năm 1940 là vậy. Cái kết của một sự nghiệp, cái tẻ nhạt của đồng quê, cái chết của nghề nhạc công, cái ngẫu nhiên của những lần hoảng sợ, cái lôi cuốn của đô thành rực sáng tên gọi Cracow. Nơi, nhà Rosner biết, rồi họ sẽ có ngày trở lại.

*

Emilie về quê vào mùa thu, và lần sau khi Stern tới căn hộ của Schindler người bưng cà phê ra đã là Ingrid. Oskar không giấu giếm điểm yếu của mình, và có lẽ không bao giờ nghĩ rằng một Itzhak Stern khổ hạnh lại cần lời biện minh cho sự hiện diện của Ingrid. Tương tự, khi xong tuần cà phê, Oskar mở tủ rượu, đem ra một chai brandy chưa mở, đặt lên mặt bàn giữa hai người, như thể Stern sẽ giúp ông xử nó thật.

Stern đến để trao đổi với Oskar rằng một gia đình (mà chúng ta tạm gọi là nhà C[2]) đang lan truyền tin đồn về ông. Ông bố David, và người con Leon C, nói công khai trên phố ở Kazimierz - chưa kể những chốn riêng tư hơn - rằng Oskar là một tên gangster, một gã côn đồ người Đức. Khi truyền đạt những cáo buộc ấy cho Oskar, ông không dùng từ ngữ mạnh đến vậy.

Oskar biết Stern không chờ đợi câu trả lời, mà chỉ muốn truyền đạt tin tức tình báo. Nhưng tất nhiên ông thấy mình vẫn phải trả lời.

“Tôi cũng có thể loan tin về chúng,” Oskar đáp. “Chúng đang cướp trắng của tôi. Nếu muốn ông cứ hỏi Ingrid.”

Ingrid là quản lý của nhà C. Cô là một Treuhänder lành tính và, mới ngoài hai mươi, còn thiếu kinh nghiệm thương trường. Người ta đồn chính Schindler đã giúp cô được bổ nhiệm, để chắc chân một mối bán đồ bếp. Nhà C, tuy vậy, về cơ bản vẫn có thể muốn gì làm nấy ở công ty. Nếu họ căm ghét ý tưởng nó bị chính quyền chiếm đóng kiểm soát qua quỹ tín thác thì cũng không ai trách họ được.

Stern phẩy tay gạt bỏ đề xuất của Oskar. Ông là ai mà đòi truy vấn Ingrid? Mà có trao đổi với cô cũng chẳng để làm gì.

“Chúng dễ dàng qua mặt Ingrid,” Oskar nói. Họ đến phố Lipowa nhận hàng, sửa hóa đơn ngay tại chỗ và lấy đi nhiều hàng hơn số đã thanh toán tiền. “Cô ấy bảo cứ lấy đi.” họ nói với nhân viên của Schindler. “Ông ấy đã thu xếp với Ingrid.”

Thực ra, người con trai đã tụ tập một đám đông và tố cáo Schindler đã cho SS đánh anh ta. Nhưng câu chuyện mỗi lúc một khác - vụ đánh đập khi thì diễn ra ở nhà máy của Schindler, trong kho chứa đồ, nơi C con bước ra với một mắt bầm và một cái răng gãy. Khi thì nó xảy ra trên phố Limanowskiego và có người chứng kiến. Một người tên F, nhân viên của Oskar và là bạn của nhà C, khẳng định anh ta đã nghe thấy Oskar hầm hầm nện bước trong văn phòng trên phố Lipowa và dọa giết ông bố David C. Sau đó Oskar lái xe xuống Stradom, cướp két thu ngân của nhà C, nhét tiền đầy túi, bảo họ châu Âu đã có Trật tự Mới, và đánh ông lão David ngay tại văn phòng.

Liệu có khả năng Oskar đã tấn công ông lão David C và đánh ông ta liệt giường? Có thể nào ông đã nhờ bạn bên cảnh sát tẩn Leon một trận? Trên một bình diện, cả Oskar và nhà C đều là gangster, bán hàng tấn đồ bếp bất hợp pháp mà không gửi hóa đơn cho Transferstelle[3], và không sử dụng biên lai Bezugschein theo quy định. Ngoài chợ đen, lời lẽ dễ cục cằn và cái đầu dễ nóng. Oskar thừa nhận mình đã giận dữ lao vào cửa hàng nhà C, gọi hai bố con là đồ ăn cắp, và tự đền bù thiệt hại cho mình, từ ngăn đựng tiền, về số đồ bếp mà họ đã tự tiện đem đi. Ông cũng nhận đã đấm cậu con trai. Nhưng sự thừa nhận của Oskar chỉ dừng ở đó.

Và bố con nhà C, mà Stern biết từ thời thơ ấu - họ cũng có tiếng từ lâu. Không hẳn là tội phạm, nhưng ghê gớm trong làm ăn, và, đáng chú ý trong trường hợp này, nổi tiếng giỏi ăn vạ khi bị bắt quả tang.

Stern biết Leon C có bị bầm tím thật. Anh ta phô những vết thương ngoài phố và sẵn sàng kể lể về chúng. Vụ đánh người của SS quả thực đã xảy ra đâu đó, nhưng có thể có cả tá nguyên nhân. Stern không những không tin rằng Oskar đã bắt đầu nhờ vả SS những chuyện như thế, mà còn quan niệm rằng, trong trường hợp này, việc tin hay không tin những gì các bên khẳng định đã xảy ra không liên quan đến những mục tiêu lớn lao hơn của ông. Nó chỉ can hệ nếu Herr Schindler hình thành tập quán bạo lực. Với mục tiêu của Stern, lỗi lầm nhất thời không quan trọng. Nếu Schindler là người toàn thiện thì căn hộ này đã chẳng tồn tại trong hình thức hiện thời, và cũng chẳng có Ingrid đang đợi trong phòng ngủ.

Và còn một điều nữa cần phải khẳng định, là Oskar sẽ cứu tất cả bọn họ - hai vợ chồng Leon C, ông H và cô M, thư ký của ông C bố - và họ sẽ luôn thừa nhận điều này, nhưng họ vẫn luôn cam đoan câu chuyện về những vết bầm là thật.

Hôm đó Itzhak Stern còn mang đến tin Marek Biberstein chịu án tù. Cựu chủ tịch của Judenrat, hay đúng ra là chủ tịch đương nhiệm cho đến khi bị bắt, đã bị kết án hai năm tại nhà tù trên phố Montelupich. Tại các thành phố khác Judenrat sớm đã bị người Do Thái nguyền rủa, vì chức trách chính của nó là lên danh sách lao động cưỡng bức và đi trại. Chính quyền Đức xem Judenrat là công cụ thực thi ý chí của họ, nhưng tại Cracow, Marek Biberstein và nội các vẫn xem mình là bộ giảm chấn giữa một bên là Văn phòng của viên Thị trưởng nhà binh, Schmid và sau là Pavlu, và bên kia là các cư dân Do Thái của thành phố. Trên tờ báo tiếng Đức số ra ngày 13 tháng Ba năm 1940 ở Cracow, một người là tiến sĩ Dietrich Redecker cho biết trong một lần đến Văn phòng Judenrat, ông ta bị sốc trước sự tương phản giữa thảm và ghế bọc nhung ở đây với sự bần cùng và bẩn thỉu của khu Do Thái Kazimierz. Nhưng những người Do Thái sống sót không nhớ tới Judenrat đầu tiên của Cracow như những kẻ xa rời quần chúng. Tuy nhiên, vì tham tăng thu ngân sách, họ đã phạm sai lầm như các Judenrat của Łódź và Warsaw trước đó, cho phép người giàu trả tiền để thoát lao động cưỡng bức, buộc người nghèo đi lao dịch để đổi lấy xúp và bánh mì. Nhưng kể cả về sau, đến năm 1941, Biberstein và hội đồng của ông vẫn nhận được sự tôn trọng của người Do Thái ở Cracow.

Thành phần ban đầu của Judenrat gồm hai mươi bốn người, phần lớn là trí thức. Hằng ngày, trên đường tới Zablocie, Oskar vẫn đi qua trụ sở của họ tại Podgórze, nơi chen chúc một cơ số các phòng ban. Giống mô hình nội các, tại đây mỗi thành viên phụ trách một lĩnh vực khác nhau của chính phủ. Schenker lo việc thuế má, Steinberg quản chuyện nhà đất - nhiệm vụ quan trọng trong một xã hội nơi con người không ngừng trôi dạt, tuần trước còn tính chuyện tị nạn tại một làng nhỏ, tuần này đã quay lại thành phố do chán ngán sự hẹp hòi của đám nông dân. Leon Salpeter, xuất thân dược sĩ, phụ trách một trong các văn phòng an sinh xã hội. Có văn phòng về lương thực, mai táng, y tế, giấy thông hành, kinh tế, hành chính, văn hóa, thậm chí - dù phải đối mặt với lệnh đóng cửa trường học - giáo dục.

Biberstein và hội đồng tin tưởng về nguyên tắc rằng người Do Thái bị trục xuất khỏi Cracow sẽ gặp những kết cục tồi tệ hơn, thành thử họ quyết định trở về với một mưu kế xa xưa: hối lộ. Ngân sách eo hẹp của Judenrat dành ra hai trăm ngàn złoty cho mục đích này. Biberstein và Thư ký Phụ trách Nhà ở, Chaim Goldfluss, đi tìm một trung gian, trong vụ này là một gã Volksdeutsche tên là Reichert, có quan hệ với SS và chính quyền thành phố. Nhiệm vụ của Reichert là đưa tiền cho một loạt quan chức, bắt đầu bằng Obersturmführer (quân hàm SS tương đương Trung úy) Seibert, sĩ quan liên lạc giữa Judenrat và chính quyền thành phố. Đổi lại, các quan chức sẽ cho mười ngàn người Do Thái nữa ở lại Cracow, bất chấp sắc lệnh của Frank. Không rõ Reichert đã xúc phạm nhà chức trách khi giữ lại phần trăm quá lớn cho mình và ra giá quá thấp; hay các nhân vật liên quan thấy tham vọng thiết tha của Toàn quyền Frank về một thành phố judenfrei khiến việc nhận hối lộ trở nên quá mạo hiểm. Câu hỏi này nhìn vào biên bản phiên tòa không ai trả lời được. Nhưng Biberstein lĩnh án hai năm ở Montelupich, Goldfluss sáu tháng tại Auschwitz. Bản thân Reichert bị xử tám năm. Nhưng tất cả đều biết, gã sẽ dễ thở hơn nhiều so với hai người kia.

Schindler lắc đầu trước ý tưởng đặt hai trăm ngàn złoty vào một hy vọng mỏng manh như thế. “Reichert là đồ vô lại,” ông lẩm bẩm. Mười phút trước, họ vẫn đang thảo luận xem ông và bố con nhà C có phải là đồ vô lại không, và đã bỏ lửng câu hỏi ấy. Nhưng Reichert thì khỏi phải bàn. “Đáng lẽ tôi có thể mách họ rằng Reichert là đồ vô lại,” ông nhắc đi nhắc lại.

Stern bình luận - như một triết lý - rằng có những thời kỳ đối tượng duy nhất còn lại để làm ăn là quân vô lại.

Schindler bật cười - một tiếng cười sảng khoái, gần như chất phác. “Cảm ơn ông nhiều lắm, ông bạn,” ông bảo Stern.

​

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng Đức, nghĩa là thân thiện, nồng nhiệt.

[2] Lý do sử dụng chữ viết tắt ở đây, thay vì một cái họ hư cấu, là do ở Cracow có đủ bộ sưu tập các họ Do Thái tại Ba Lan. Nếu sử dụng bất kỳ cái tên nào thay cho tên thật của nhà C cũng sẽ có thể tổn thương đến hồi ức về một gia đình đã khuất hay những bạn bè còn sống của Oskar. (Chú thích của bản gốc)

[3] Cơ quan giám sát các giao dịch thương mại giữa trong và ngoài ghetto.