Một nha sĩ người áo tên là Sedlacek vừa đến Cracow và đang thận trọng tìm hiểu về Schindler. Ông ta đi tàu từ Budapest đến, mang theo danh sách những đầu mối tiềm năng ở Cracow và, trong chiếc va li hai đáy, một khối lượng lớn tiền złoty của vùng Đức thuộc, tốn chỗ một cách vô lý, nếu xét việc Toàn quyền Frank đã ra lệnh hủy bỏ các mệnh giá lớn của đồng nội tệ Ba Lan.
Ngoài mặt là đi công chuyện làm ăn, kỳ thực ông ta là người đưa thư của tổ chức cứu trợ Zionist ở Budapest.
Tới tận mùa thu năm 1942, cả cộng đồng Zionist ở Palestine, chứ chưa nói gì người dân thế giới, vẫn chưa biết gì ngoài tin đồn về những gì xảy ra ở châu Âu. Họ đã thành lập văn phòng ở Istanbul nhằm thu thập thông tin xác thực. Từ một căn hộ tại khu Beyoglu, ba nhân viên gửi bưu thiếp tới tất cả các tổ chức Zionist ở châu Âu thuộc Đức. Bưu thiếp viết: “Hãy cho tôi biết tình hình của bạn. Eretz rất mong nhớ bạn.” Eretz nghĩa là “xứ sở” và, đối với mỗi người Zionist, là Israel. Tất cả đều ký tên một người trong nhóm, một cô gái tên Sarka Mandelblatt, người có thuận lợi là mang quốc tịch Thổ Nhĩ Kỳ.
Tất cả bưu thiếp đều biệt vô âm tín. Không ai trả lời. Nghĩa là người nhận đang ở trong tù, hoặc trong rừng, hoặc đang lao động khổ sai, hoặc trong ghetto, hoặc đã chết. Những gì văn phòng Zionist ở Istanbul nhận được chỉ là sự im lặng, dấu hiệu tiêu cực của điềm gở.
Cuối thu 1942, rốt cuộc họ đã nhận được một lời phúc đáp, một tấm thiếp in hình khu phố cổ của Budapest. Trong đó viết: “Phấn khởi vì được bạn quan tâm. Đang rất cần rahamim maher (trợ giúp khẩn cấp). Hãy giữ liên lạc.”
Tấm thiệp của một thợ kim hoàn tại Budapest, tên gọi Samu Springmann, người đã nhận và giải mã được thông điệp của Sarka Mandelblatt. Anh ta là người thấp bé, nhỏ con như nài ngựa, và mới ngoài ba mươi. Từ năm mười ba tuổi, bất chấp đức trung thực bất ly thân, Samu đã bôi trơn quan chức, giúp đỡ ngoại giao đoàn, hối lộ giới Cảnh sát mật có tiếng nặng tay của Hungary. Lúc này, Istanbul cho biết họ muốn dùng anh để bơm tiền cứu trợ vào đế quốc Đức và qua họ, cung cấp cho thế giới thông tin tình báo xác thực về điều gì đang xảy ra với cộng đồng Do Thái ở châu Âu.
Tại đất Hungary đồng minh với Đức của tướng Horthy, Samu Springmann và các đồng nghiệp Zionist của anh cũng thiếu thông tin minh bạch từ bên kia biên giới Ba Lan chẳng kém gì những người từ Istanbul. Nhưng anh bắt đầu tuyển mộ liên lạc viên, những người, vì một phần của túi thư hoặc vì chính kiến, sẵn sàng thâm nhập vào lãnh thổ Đức. Một trong số đó là lái buôn kim cương, Erich Popescu, điệp viên của Cảnh sát mật Hungary. Một người khác là dân buôn lậu thảm, Bandi Grosz, có thời đã làm việc cho cảnh sát mật, nhưng giờ chuyển sang làm việc cho Springmann để chuộc lại những khổ đau mình gây ra cho người mẹ quá cố. Thứ ba là Rudi Schulz, cao thủ phá két người Áo, điệp viên của Văn phòng điều hành Gestapo ở Stuttgart. Springmann có biệt tài thao túng các điệp viên hai mang như Popescu, Grosz hay Schulz bằng cách khơi dậy sự đa cảm, máu tham và các nguyên tắc, nếu có, ở họ.
Một số liên lạc viên của Samu là những kẻ lý tưởng, có tiền để ổn định. Sedlacek, người hỏi thăm về Herr Schindler tại Cracow hồi cuối năm 1942, thuộc diện này. Công việc nha sĩ của ông ta tại Vienna khá thành đạt và, ở tuổi ngoại tứ tuần, đâu cần phải xách va li hai đáy tới Ba Lan. Thế nhưng ông lại ở đây, với bản danh sách đến từ Istanbul trong túi. Và cái tên thứ hai trong danh sách, là Oskar!
Thế nghĩa là ai đó - Itzhak Stern, nhà buôn Ginter, bác sĩ Alexander Biberstein - đã gửi tên Schindler đến cộng đồng Zionist tại Palestine. Dù bản thân không biết, Herr Schindler đã được đề cử vào vị trí người nghĩa hiệp.
*
Bác sĩ Sedlacek có bạn trong doanh trại của Cracow, một đồng hương từ Vienna, bệnh nhân cũ của ông. Đó là thiếu tá Franz von Korab của quân đội Wehrmacht. Tối đầu tiên đến Cracow, vị nha sĩ hẹn uống rượu với thiếu tá von Korab ở khách sạn Cracovia. Sedlacek đã có một ngày bi thảm; ông ra con sông Vistula xám xịt và nhìn sang Podgórze, pháo đài lạnh lẽo rào dây thép gai, với những bức tường ngất ngưởng xây từ bia mộ, bên trên lơ lửng một đám mây đặc biệt ảm đạm trong ngày đông u ám này, một trận mưa rét buốt đang trút xuống bên kia cánh cổng giả phía Đông, nơi đến cảnh sát trông cũng như bị nguyền rủa. Đến giờ hẹn với Korab, ông rời đi như được ân xá.
Ngày trước ở Vienna vẫn có lời đồn rằng bà của von Korab là người Do Thái. Các bệnh nhân vẫn nói vu vơ như vậy - với chế độ này, buôn chuyện về dòng dõi cũng bình thường như nói chuyện thời tiết. Khi trà dư tửu hậu, họ sẽ nghiêm túc phỏng đoán liệu chuyện bà của Reinhard Heydrich đã kết hôn với một người Do Thái tên là Suss không. Một lần, trái với lý trí nhưng vì tình bằng hữu, von Korab đã thú nhận với Sedlacek rằng trong trường hợp của mình tin đồn là thật. Đây là một cử chỉ thể hiện sự tin cậy, mà nay ông có thể an toàn hồi đáp. Do vậy Sedlacek bèn hỏi viên thiếu tá về vài người trong danh sách của Istanbul. Tới tên của Schindler, von Korab nở một nụ cười độ lượng. Ông ta biết Herr Schindler, từng ăn tối cùng nhau. Ông ta là người cao to đồ sộ, viên thiếu tá nói, và kiếm tiền luôn tay. Thuộc loại đại trí giả ngu. Tôi có thể gọi ông ta ngay bây giờ và hẹn gặp, von Korab nói.
Mười giờ sáng hôm sau, họ đến văn phòng của Emalia. Schindler lịch sự tiếp đón Sedlacek nhưng quan sát thiếu tá von Korab, ước lượng độ tin cậy của ông ta đối với viên nha sĩ. Sau một hồi Oskar tỏ ra hồ hởi hơn, và viên thiếu tá cáo lui, không ở lại dùng cà phê sớm. “Tốt lắm,” Sedlacek nói, khi von Korab đã ra về, “tôi xin nói thẳng mình từ đâu đến.”
Ông chưa đề cập đến số tiền mang theo, hay khả năng trong tương lai những đối tác tin cậy ở Ba Lan sẽ được nhận những khoản tiền bằng cả gia tài từ Ủy ban Cứu trợ Do Thái. Điều viên nha sĩ muốn biết, không bị yếu tố tài chính chi phối, là Herr Schindler biết gì và nghĩ gì về cuộc chiến chống Do Thái ở Ba Lan.
Nghe câu hỏi của Sedlacek, Schindler lộ vẻ đắn đo. Giây phút ấy, Sedlacek đã chờ đợi một lời từ chối. Nhà máy đang mở rộng của Schindler thuê 550 nhân công Do Thái với mức lương do SS quy định. Tổng cục Quân giới sẽ đảm bảo cho những người như Schindler nguồn hợp đồng béo bở và lâu dài; và SS đã cam kết với ông, ở mức 7,50 Reichsmark một ngày, nguồn nô lệ ổn định. Sẽ không có gì ngạc nhiên nếu ông ngồi trong chiếc salon da và mũ ni che tai.
“Có một vấn đề, Herr Sedlacek,” ông gầm gừ, “Những gì họ làm với người dân nơi đây đã ra ngoài sức tưởng tượng.”
“Ý ông là,” bác sĩ Sedlacek nói, “ông sợ cấp trên của tôi sẽ không tin ông?”
Schindler đáp, “Đến bản thân tôi cũng khó mà tin nổi.”
Ông đứng dậy, ra chỗ tủ rượu, rót hai ly cognac và đưa một cho bác sĩ Sedlacek. Cầm ly còn lại trở về chỗ ngồi ở bàn làm việc, ông làm một ngụm, nhíu mày nhìn một tờ hóa đơn, nhặt nó lên, nhón chân đi ra cửa và mở toang ra như để bắt quả tang kẻ nghe trộm. Ông đứng trên ngưỡng cửa một lúc lâu. Rồi Sedlacek nghe thấy ông bình thản dặn dò cô thư ký Ba Lan về tờ hóa đơn. Vài phút sau, ông đóng cửa lại, quay về chỗ ngồi, và sau một ngụm rượu dài nữa, bắt đầu kể.
Ngay trong tổ chức nhỏ của Sedlacek, câu lạc bộ chống Quốc xã thành Vienna, tất cả cũng không hình dung nổi phong trào săn Do Thái đã trở nên hệ thống đến thế. Câu chuyện của Schindler không chỉ làm ông ngỡ ngàng từ góc độ đạo đức, ông còn buộc phải tin rằng giữa thời điểm giao tranh sinh tử này, Quốc xã sẵn sàng hy sinh hàng ngàn con người, tài nguyên đường sắt quý giá, không gian khổng lồ của tàu chở hàng, nhiều kỹ thuật cơ khí đắt đỏ, một lượng then chốt các nhà khoa học làm nghiên cứu-phát triển, một phần đáng kể bộ máy hành chính, nguyên những kho vũ khí tự động, nguyên những băng đạn, tất cả chỉ để phục vụ một cuộc diệt chủng không hề có giá trị quân sự hay kinh tế mà chỉ mang ý nghĩa tâm lý. Bác sĩ Sedlacek chỉ chờ đợi những thảm cảnh thông thường - nạn đói, kìm kẹp kinh tế, tàn sát ở nơi này nơi khác, xâm phạm quyền sở hữu - những điều đã quen thuộc trong lịch sử.
Lời khái quát tình hình Ba Lan của Oskar thuyết phục được Sedlacek chính nhờ con người của ông. Ông ăn nên làm ra nhờ sự chiếm đóng của Đức; ông đang ấm êm trong tổ, với ly brandy trên tay. Từ ông đồng thời toát ra một sự bình thản bề ngoài đáng kinh ngạc và một niềm phẫn nộ sâu xa. Ông giống như một người vừa nhận ra, trong nỗi hối tiếc, rằng không thể không tin vào điều tồi tệ nhất. Ông chẳng hề có xu hướng ngoa ngôn trong những gì vừa tường thuật.
Nếu tôi thu xếp được visa, Sedlacek hỏi, ông có sẵn sàng đến Budapest để truyền đạt những gì vừa kể cho cấp trên của tôi không?
Schindler có một thoáng ngạc nhiên. Sao ông không viết báo cáo. Chắc ông cũng đã nghe những điều tương tự từ nhiều nguồn khác. Nhưng Sedlacek đáp không, chỉ có những chuyện riêng lẻ, chi tiết của từng vụ việc. Không có bức tranh toàn cảnh. Hãy đến Budapest, Sedlacek nói. Ông lưu ý, chuyến đi có thể sẽ không tiện nghi cho lắm.
Ý ông là, Schindler hỏi, tôi sẽ phải đi bộ vượt biên?
Không đến nỗi thế, vị nha sĩ đáp. Có thể ông sẽ phải đi tàu hàng. Tôi sẽ đi, Oskar Schindler đáp.
Bác sĩ Sedlacek bèn hỏi thăm về những cái tên khác trên danh sách của Istanbul. Ví dụ, đầu danh sách là một nha sĩ. Nha sĩ bao giờ cũng dễ tìm gặp, Sedlacek nói, vì trên đời ai cũng có ít nhất một lỗ hổng chân thực[1]. Không, Herr Schindler đáp. Đừng tìm gặp người này. Y bị SS mua rồi.
Trước khi rời Cracow quay về với Springmann ở Budapest, bác sĩ Sedlacek hẹn gặp Schindler lần nữa. Ở văn phòng của Oskar ở DEF, ông để lại gần như toàn bộ số tiền Springmann đã giao cho ông mang sang Ba Lan. Với một người ưa lạc thú như Schindler, luôn có nguy cơ ông dùng tiền ấy để mua trang sức từ chợ đen. Nhưng cả Springmann và Istanbul đều không đòi hỏi sự cam đoan nào. Họ chẳng bao giờ dám hy vọng được đóng vai kiểm toán.
Cần phải khẳng định Oskar đã hành xử hoàn hảo khi chuyển số tiền cho các đầu mối trong cộng đồng Do Thái để họ toàn quyền tự quyết.
*
Nghề chính của Mordecai Wulkan, người, giống bà Dresner, sẽ có dịp quen biết Herr Oskar Schindler, là thợ kim hoàn. Vào cuối năm, một thành viên OD tìm đến nhà ông. Không việc gì đâu, anh ta bảo. Hiển nhiên là lý lịch Wulkan có tì vết. Năm ngoái, ông bị OD bắt vì đổi tiền ngoài chợ đen. Khi từ chối làm chỉ điểm cho Phòng Quản lý Tiền tệ, ông bị SS tra tấn. Bà Walkan đã phải tìm đến Wachtmeister Beck ở đồn cảnh sát ghetto và hối lộ để chồng được thả.
Tháng Sáu năm nay, ông bị bắt đi Bełżec, nhưng người quen của ông trong OD đã kịp đến cứu và dắt ông khỏi sân nhà máy Optima. Trong OD vẫn có những phần tử Zionist, dù cơ hội được thấy Jerusalem của họ nhỏ nhoi đến đâu đi nữa.
Viên OD đến tìm ông lần này không phải Zionist. SS, người này bảo, đang cần gấp bốn thợ kim hoàn. Chúng cho Symche Spira ba tiếng để giao người. Vậy là Herzog, Friedner, Grüner và Wulkan, bốn thợ kim hoàn, bị tập kết tại đồn cảnh sát OD, rồi bị áp giải khỏi ghetto, đến Học viện Kỹ thuật cũ, nay là nhà kho của Phòng Kinh tế và Quản trị của SS.
Vừa bước vào Học viện, Wulkan đã nhận thấy ngay nơi này có mức độ an ninh rất cao. Cửa nào cũng có lính gác. Tại tiền sảnh, một sĩ quan SS cảnh cáo nếu họ tiết lộ về công việc ở đây với bất kỳ ai, họ sẽ bị tống vào trại lao động. Hằng ngày họ phải mang theo đồ nghề phân cấp kim cương và thiết bị xác định tuổi vàng.
Họ được dẫn xuống tầng hầm. Quanh tường là những giá chất đầy va li, cặp xách, tất cả đều đề tên, được chủ nhân cũ ghi lại một cách tỉ mẩn và vô ích. Dưới những ô cửa sổ trên cao là một dãy thùng gỗ. Trong khi bốn thợ kim hoàn ngồi xổm giữa sàn, hai lính SS lôi một va li xuống, khệ nệ khênh ra giữa phòng, đổ ra chỗ Herzog. Chúng lấy một cái khác, đổ xuống trước mặt Grüner. Tiếp đó chúng trút một đống vàng xuống cho Friedner, rồi đến Wulkan. Toàn vàng cũ - nhẫn, vòng, ghim cài áo, đồng hồ, kính cầm tay, ống điếu thuốc lá. Họ phải định tuổi vàng, tách rời vàng mạ và vàng thật, định giá kim cương và ngọc trai. Họ phải phân loại tất cả, theo giá trị và trọng lượng, thành từng đống riêng rẽ.
Ban đầu họ còn dè dặt nhặt từng món một, nhưng dần tăng tốc khi thói quen nghề nghiệp nổi lên. Khi vàng và trang sức đã chia thành đống, lính SS để chúng vào các thùng tương ứng. Thùng nào đầy sẽ được dán nhãn sơn đen - REICHSFÜHRER SS BERLIN. Reichsführer SS chính là Himmler, người đứng tên nhận trang sức bị tịch thu của cả châu Âu tại Reichsbank. Có khá nhiều nhẫn trẻ em, và anh phải dùng lý trí bình tĩnh để khống chế nhận thức về lai lịch của chúng. Duy có một lần họ chùn tay: khi từ chiếc va li tuôn ra những chiếc răng vàng còn dính máu. Ở đó, chất đống dưới chân Wulkan, là đại diện cho cả nghìn cái miệng người chết, mỗi người đều kêu gọi ông đứng về phía họ bằng cách đứng dậy, vứt hòn đá phân loại đi và công khai nguồn gốc vấy máu của mớ bảo vật này. Thế rồi, sau phút gián đoạn, Herzog và Grüner, Wulkan và Friedner lại tiếp tục làm việc, dĩ nhiên giờ đây đã nhận thức được giá trị rực rỡ của bất kể loại vàng nào trong miệng mình, và sợ rằng SS rồi sẽ lùng tìm nó.
Mất sáu tuần họ mới xử lý xong đống của cải ở Học viện Kỹ thuật. Kết thúc ở đây, họ bị đưa đến một ga ra bỏ không được cải tạo thành kho chứa bạc. Các hào sửa xe[2] đầy tràn đồ bạc - nhẫn, dây chuyền, đĩa lễ Quá hải[3], đũa ngón tay[4], giáp ngực, mũ miện, giá nến. Họ phân loại bạc nguyên chất và bạc mạ; họ cân đo tất cả. Viên sĩ quan SS phụ trách phàn nàn rằng một số thứ có hình thù kỳ quái, khó đóng gói, Mordecai Wulkan bèn gợi ý nung chảy chúng ra. Có lẽ, với Wulkan, dù ông không thuộc loại sùng đạo, như vậy sẽ tốt hơn, sẽ là một chiến thắng nhỏ nhoi nếu chính quyền Đế chế chỉ nhận được thứ bạc đã bị tước bỏ hình hài Do Thái. Nhưng vì sao đó viên sĩ quan không đồng ý. Có lẽ các đồ vật này dự kiến được đưa vào bảo tàng truyền thống của Đế chế. Mà cũng có thể SS ưa thích nghệ thuật chế tác bạc trong các giáo đường Do Thái.
Khi việc định giá kết thúc, Wulkan trở lại thất nghiệp. Ông thường xuyên phải rời ghetto để kiếm đủ ăn cho gia đình, đặc biệt là cho đứa con gái viêm phổi. Ông làm việc một thời gian trong nhà máy kim khí ở Kazimierz, và quen một sĩ quan SS ôn hòa, Oberscharführer Gola. Gola giới thiệu ông làm nhân viên bảo trì cho trại lính SA gần Wavel. Khi xách cờ lê vào nhà ăn, Wulkan thấy trên cửa có dòng chữ FÜR JUDEN UND HUNDE EINTRITT VERBOTEN: Cấm Do Thái và chó. Thông báo này, cùng hàng trăm nghìn cái răng ông từng định giá tại Học viện Kỹ thuật, đã thuyết phục ông rằng đến cuối cùng họ chẳng thể chờ đợi sự cứu rỗi từ cử chỉ thuận tay làm phúc của Oberscharführer Gola nữa. Gola vẫn uống rượu ở đây mà không để tâm đến tấm biển; và cũng sẽ chẳng để tâm đến sự vắng mặt của gia đình Wulkan vào cái ngày họ bị đưa đến Bełżec hay một nơi có hiệu năng tương đương. Thành thử Wulkan, cũng như bà Dresner và cỡ mười lăm nghìn cư dân khác của ghetto, biết rằng cái họ cần là một sự cứu rỗi đặc biệt thần kỳ. Đã có lúc họ không tin rằng điều ấy sẽ đến.
❀ ❀ ❀
[1] Bona fide cavity. Có lẽ Sedlacek chơi chữ. Bona fide là đáng tin cậy/chân thực, cavity là lỗ hổng/lỗ sâu răng. Bona fide cavity vừa có nghĩa là lỗ sâu răng, vừa ám chỉ câu chuyện bác thợ cạo vào rừng để trút vào một hốc cây bí mật về việc nhà vua có đôi tai lừa.
[2] Kiến trúc dạng hào, rãnh sâu trên sân ga ra, để thợ có thể nằm dưới và kiểm tra gầm ô tô.
[3] Loại đĩa dành riêng để bày thực phẩm nhân dịp lễ Quá hải của người Do Thái.
[4] Dụng cụ hình chiếc đũa, một đầu điêu khắc hình bàn tay nắm lại, ngón trỏ chỉ ra trước. Người Do Thái dùng để rà chữ khi đọc kinh sách, tránh tiếp xúc trực tiếp với văn bản.
