Cuối tháng Mười năm 1939, hai hạ sĩ quan trẻ người Đức bước vào showroom của hãng J. C. Buchheister and Company trên phố Stradom, Cracow, đòi mua vài súc vải đắt tiền để gửi về nhà. Viên thư ký người Do Thái đứng quầy, ngực đính ngôi sao vàng, giải thích rằng bổn tiệm không bán lẻ mà chỉ cung cấp cho nhà máy may và bán buôn cho các cửa hàng. Hai người lính không bị thuyết phục. Đến khi thanh toán, họ chớt nhả đưa ra một tờ tiền giấy Bavaria năm 1858 và một tấm ngân phiếu lưu hành ở Vùng Quản hạt của Quân đội Đức năm 1914. “Tiền xịn đấy,” một người bảo tay thu ngân Do Thái. Đó là hai thanh niên trai tráng đã dành cả mùa xuân và mùa hè cho việc thao luyện, và đầu thu vừa mang đến cho họ một chiến thắng dễ dàng cùng mọi đặc quyền của những kẻ chinh phục một thành phố ngọt ngào. Người thu ngân bằng lòng giao dịch và tiễn họ ra khỏi cửa hàng trước khi vào sổ trên máy tính tiền.

Sau đó cùng ngày, viên quản lý sổ sách kế toán trẻ người Đức, một nhân viên được tổ chức có cái tên gọn ghẽ là Quỹ Tín thác Đông phương chỉ định tiếp quản và điều hành các doanh nghiệp Do Thái, tạt qua cửa hàng. Đây là một trong hai nhân viên người Đức được giao phụ trách Buchheister. Người đầu tiên là Sepp Aue, viên quản lý, một người đàn ông trung niên, không tham vọng, và người thứ hai là gã thanh niên hăm hở này. Anh ta kiểm tra sổ sách và hộp thu ngân, rồi nhặt ra tờ tiền vô giá trị. Cái này là sao, tờ giấy bạc âm phủ này?

Người thu ngân Do Thái tường trình lại sự việc; tay quản lý sổ sách cáo buộc ông ta đánh tráo tiền złoty thật bằng hai tờ bạc cổ. Sau đó cùng ngày, tại nhà kho ở tầng trên của hãng Buchheister, gã hăm hở nọ báo cáo với Sepp Aue và nói họ cần báo Schutzpolizei[1].

Cả Herr Aue lẫn viên kế toán trẻ đều biết, điều này sẽ dẫn đến việc người thu ngân sẽ bị tống vào nhà tù SS trên phố Montelupich. Viên kế toán trẻ cho rằng như thế sẽ làm đám nhân viên Do Thái còn lại ở Buchheister sáng mắt ra. Nhưng ý tưởng này làm Aue phiền lòng, vì ông ta cũng có một bí mật khó nói - bà ông ta cũng là người Do Thái, dù chưa ai phát hiện ra chuyện này.

Aue cử một cậu bé giúp việc báo tin cho viên kế toán ban đầu của công ty, một người Ba Lan gốc Do Thái tên là Itzhak Stern, đang cúm nghỉ ở nhà. Là một sự bổ nhiệm nặng tính chính trị, Aue có ít kinh nghiệm về kế toán. Ông ta muốn Stern đến văn phòng để xử lý vụ bế tắc quanh mấy súc vải. Cậu bé đưa tin vừa đi đến nhà Stern ở Podgórze thì thư ký của Aue bước vào và thông báo có một Herr Oskar Schindler đang đợi bên ngoài, nói rằng mình có hẹn. Aue bước ra phòng ngoài và thấy một người đàn ông trẻ, cao lớn, điềm tĩnh như một con chó ngao, đang bình thản hút thuốc. Họ đã gặp nhau ở bữa tiệc đêm qua. Oskar tới dự cùng một cô gái Sudeten gốc Đức tên là Ingrid, đang là Treuhänder, tức quản lý, ở một công ty kim khí Do Thái, cũng giống như Aue đang là Treuhänder ởBuchheister. Họ là một cặp đặc biệt cuốn hút, Oskar và cô nàng Ingrid này, yêu nhau thật tình, sành điệu, có nhiều bạn bè trong Abwehr.

Herr Schindler có nguyện vọng gây dựng sự nghiệp ở Cracow. Dệt may? Aue gợi ý. “Không chỉ có quân phục. Thị trường nội địa Ba Lan đủ lớn và đủ trượt giá cho tất cả chúng ta. Ngài có thể xem qua Buchheister nếu thấy hứng thú,” ông ta khuyến khích Oskar, không biết rằng đến hai giờ chiều mai mình sẽ hối hận vì sự hữu hảo bồng bột này.

Schindler nhìn ra có thể Herr Aue đã nghĩ lại về lời mời này. Nếu như không phiền, Herr Treuhänder, Oskar gợi ý…

Herr Aue đáp không đâu và dẫn Schindler đi xuyên nhà kho và qua một khoảng sân đến xưởng dệt, nơi từng súc vải khổng lồ vàng óng đang được kéo ra từ máy dệt. Schindler hỏi viên Treuhänder có gặp khó khăn gì với người Ba Lan không. Không, Sepp đáp, họ hợp tác thôi. Có hơi sốc một tí. Nói cho cùng, đây cũng không hẳn là một nhà máy đạn dược.

Ở Schindler toát ra khí phái của một người quen biết rộng rõ ràng đến nỗi Aue không nhịn nổi buông ra vài câu thăm dò. Herr Schindler có quen biết ở bên Ủy ban Quân giới không? Tướng Julius Schindler chẳng hạn. Khéo hai vị lại là bà con.

Có hay không thì có khác gì đâu, Herr Schindler khéo léo hóa giải câu hỏi (thực tình hai người không có họ hàng gì). So với nhiều người thì ông ấy còn khá chán, Oskar nói.

Aue tán thành. Nhưng ông ta sẽ chẳng bao giờ được ăn tối hay cụng ly với tướng Schindler; khác biệt là ở chỗ đó.

Trên đường quay lại văn phòng, họ gặp Itzhak Stern, viên kế toán người Do Thái của Buchheister, đang ngồi đợi trên ghế do thư ký của Aue mang cho, vừa xì mũi vừa ho sù sụ. Ông đứng dậy, ấp hai tay lên trước ngực, đôi mắt tròn xoe dõi theo hai kẻ chinh phục lại gần, đi qua mặt mình, bước vào văn phòng. Tại đây Aue mời Schindler một ly rượu, rồi xin lỗi, để Oskar lại bên lò sưởi, và ra ngoài nói chuyện với Stern.

Stern rất gầy, và ở ông toát ra một vẻ khô khan trí giả. Ông vừa có phong thái của một học giả Talmud, vừa giống một trí thức Âu châu. Aue kể cho ông nghe chuyện tay thu ngân với hai hạ sĩ quan nọ, và phỏng đoán của viên kế toán trẻ người Đức. Ông ta lấy trong két ra hai tờ giấy bạc: tờ Bavaria 1858, và tờ 1914. “Tôi nghĩ chắc ông đã hình thành một thủ tục kế toán để xử lý tình huống này,” Aue nói. “Chuyện này gần đây chắc hẳn xảy ra thường xuyên ở Cracow.”

Itzhak Stern cầm lấy hai tờ bạc và săm soi. Quả thực tôi đã xây dựng một quy trình cho việc này, ông trả lời Herr Treuhänder. Không hề mỉm cười hoặc nháy mắt, ông đến bên lò sưởi ở cuối phòng và thả hai tờ bạc vào đó.

“Tôi bỏ những giao dịch này khỏi mục lỗ-lãi, và ghi vào mục “hàng mẫu miễn phí,” ông nói. Có rất nhiều hàng mẫu miễn phí từ tháng Chín trở lại đây.

Aue thích tác phong gọn gàng, tỉnh rụi của Stern với hai vật chứng nọ. Ông ta bật cười, đọc thấy trên gương mặt gầy gò của viên kế toán những phức tạp của chính Cracow, chất lọc lõi địa phương của một thành phố nhỏ. Những bài ấy chỉ dân bản xứ mới thuộc. Ở phòng trong, Herr Schindler đang đợi, rất cần thông tin từ người bản xứ.

Aue đưa Stern vào phòng giám đốc gặp Herr Schindler, người đang đứng ngắm ngọn lửa, một bình rượu dẹt[2] mở nắp hờ hững trên tay. Ý nghĩ đầu tiên đến với Itzhak Stern là, Người Đức này thuộc loại không thao túng được. Aue cũng mang phù hiệu của Führer (Quốc trưởng), một chữ thập ngoặc nhỏ, đại khái như người ta đeo phù hiệu câu lạc bộ xe đạp. Nhưng chiếc huy hiệu to bằng đồng bạc của tay Schindler cao lớn này thì phản chiếu ánh lửa trên nền men sứ đen. Nó, cùng với khí phái sang trọng của người đàn ông trẻ này, càng thêm phần đại diện cho nỗi khổ ải mùa thu của Stern, trong thân phận một người Do Thái Ba Lan cảm cúm.

Aue giới thiệu hai người. Tuân thủ sắc lệnh do Toàn quyền Frank ban hành, Stern thông báo: “Tôi phải cho ngài biết, thưa ngài, tôi là người Do Thái.”

“À,” Herr Schindler gầm gừ đáp. “Tôi là người Đức. Thế là ta biết nhau rồi nhé.”

Quý hóa quá, Stern gần như kín đáo lẩm bẩm sau chiếc mùi soa sũng nước. Vậy thì bãi bỏ sắc lệnh đi.

Chẳng là trên cổ Itzhak Stern - dù Trật tự Mới ở Ba Lan mới bước sang tuần thứ bảy - đã tròng vào không chỉ một mà nhiều sắc lệnh. Hans Frank, Toàn quyền Ba Lan, đã khởi xướng và ký ban hành sáu sắc lệnh hạn chế, cho viên Khâm sứ, Tiến sĩ Otto Wächter, một Gruppenführer (tương đương Thiếu tướng) SS, thực thi. Bên cạnh việc phải khai báo nguồn gốc của mình, còn phải mang một loại chứng minh thư có vạch vàng để phân biệt. Hội đồng Lập pháp chỉ vừa cấm việc giết mổ động vật theo luật Do Thái và áp dụng lao động cưỡng bức đối với người Do Thái được ba tuần khi Stern đứng ho trước mặt Schindler. Và khẩu phần chính thức của Stern, với địa vị một Untermensch (tiện dân), chỉ bằng già nửa của người Ba Lan không có gốc Do Thái, đối tượng cũng chịu chung quy chế Untermensch.

Cuối cùng, theo một sắc lệnh ngày 8 tháng Mười một, việc kê khai nhân khẩu Do Thái tại Cracow đã được bắt đầu và buộc phải hoàn thành trước ngày 24.

Stern, với nếp tư duy thâm trầm và điềm đạm, biết rằng những sắc lệnh sẽ còn tiếp diễn, sẽ còn hạn chế cuộc sinh tồn của mình hơn nữa. Hầu hết người Do Thái ở Cracow đều chuẩn bị tâm lý cho một cơn lũ sắc lệnh như thế. Đời sống của họ sẽ bị gián đoạn - nông dân ở các làng bị lùa lên thành phố để xúc than, trí thức bị bắt về nông thôn để đào củ cải. Rải rác đây đó sẽ có những vụ thảm sát, giống ở Tursk - khi một đơn vị pháo binh SS bắt dân làng lao động cả ngày trên cầu, đến khi trời tối thì lùa họ vào giáo đường của làng rồi xả súng. Thỉnh thoảng sẽ có những biến cố như thế. Nhưng tình hình rồi sẽ lắng xuống, chủng tộc này rồi sẽ sống sót bằng cách van nài, bằng cách mua chuộc nhà cầm quyền - đó là một biện pháp cổ xưa, vẫn hiệu nghiệm từ thời Đế chế La Mã, và sẽ lại hiệu nghiệm. Cuối cùng thì chính quyền dân sự vẫn cần đến họ, đặc biệt là tại một quốc gia mà cứ mười một người lại có một người Do Thái.

Stern, tuy vậy, không thuộc nhóm người lạc quan. Ông không nghĩ rằng các quy định sẽ sớm dừng lại ở một mức sàn có thể đàm phán được về độ khắc nghiệt. Vì đây là thời kỳ đặc biệt đen tối. Thế nên tuy không rõ ngọn lửa sắp tới sẽ khác biệt thế nào về tính chất cũng như độ nóng, ông đã thừa phẫn uất về tương lai để nghĩ, Quý hóa quá, Herr Schindler ạ, mấy cử chỉ bình đẳng hào phóng vặt của ngài.

Đây, Aue giới thiệu Itzhak Stern, là cánh tay phải của Buchheister. Ông ấy quen biết rất rộng trong giới kinh doanh Cracow.

Stern không có tư cách gì để tranh cãi với Aue về điều này. Tuy vậy, ông tự hỏi liệu viên Treuhänder có trên gấm thêu hoa quá lố với ông khách quý chăng.

Aue xin phép rút lui.

Còn lại một mình với Stern, Schindler hạ giọng nói ông sẽ rất biết ơn nếu viên kế toán có thể chia sẻ những gì mình biết về một số doanh nghiệp sở tại. Để thăm dò Oskar, Stern gợi ý có lẽ Herr Schindler nên trao đổi với những quan chức của Quỹ Tín thác.

“Một lũ kẻ cắp,” Herr Schindler thản nhiên đáp. “Lại còn quan liêu nữa. Tôi muốn được tự do chút đỉnh.” Ông nhún vai. “Bản chất tôi là một nhà tư bản và tôi không thích bị kiểm soát.”

Vậy là Stern và nhà tư bản tự phong bắt đầu nói chuyện. Và Stern quả là một mỏ quan hệ; hình như ông có bạn bè hoặc người thân trong mọi nhà máy tại Cracow - dệt, may, bánh kẹo, đồ gỗ, cơ khí. Herr Schindler rất ấn tượng và rút từ túi ngực ra một phong bì. “Ông biết công ty Rekord không?” Ông hỏi.

Itzhak Stern biết. Nó đang phá sản, ông nói. Trước đây nó sản xuất đồ tráng men. Từ khi phá sản một số máy ép kim loại đã bị tịch thu, giờ nhà máy cơ bản là rỗng ruột, chỉ vận hành - do một người bà con của chủ cũ quản lý - với một phần nhỏ công suất. Em trai ông, Stern cho biết, đại diện cho một công ty Thụy Sĩ, một trong những chủ nợ chính của Rekord. Stern biết mình được phép hé lộ niềm tự hào huynh đệ ở một mức độ thấp, rồi lại hạ thấp nó. “Họ quản lý chỗ đó rất kém,” Stern nói.

Schindler thả chiếc phong bì vào lòng Stern. “Đây là bảng cân đối kế toán của họ. Ông thử nhận xét xem.”

Itzhak nói tất nhiên Herr Schindler nên tham khảo những người khác nữa. Tất nhiên, Oskar đáp. Nhưng tôi đánh giá cao ý kiến của ông.

Stern đọc nhanh bản báo cáo; rồi sau đó ba phút nghiên cứu, bỗng cảm thấy một sự im lặng kỳ lạ trong căn phòng và ngẩng lên, thấy cặp mắt Herr Oskar Schindler đang chăm chú nhìn mình.

Lẽ tự nhiên, những người như Stern có một năng khiếu cổ xưa giúp họ đánh hơi thấy người Goy[3] chính trực, có thể sử dụng như một vật giảm chấn hoặc phần nào như một nơi ẩn náu trước sự tàn bạo của kẻ khác. Đó là bản năng tìm ra một ngôi nhà an toàn, một chốn nương náu tiềm năng. Và từ giờ trở đi, triển vọng Herr Schindler có thể trở thành một nơi trú ẩn sẽ tô điểm cho cuộc đối thoại, theo cách những hứa hẹn yêu đương mơ hồ, đầu mày cuối mắt tô điểm cho cuộc trò chuyện của một đôi trai gái tại một bữa tiệc. Đó là một ý tưởng mà Stern nhận thức được rõ ràng hơn là Schindler, và ông không dám nói gì lộ liễu vì sợ tổn hại mối liên hệ mong manh ấy.

“Mối này hoàn toàn tốt,” Stern nói. “Ông có thể nói chuyện với em tôi. Và, tất nhiên, sắp tới còn có thể có các hợp đồng quân sự…”

“Chính xác,” Herr Schindler khẽ nói.

Bởi gần như sau khi Cracow thất thủ, thậm chí trước khi cuộc vây hãm Warsaw kết thúc, Tổng cục Quân giới đã được thành lập tại vùng Đức thuộc, với nhiệm vụ ký hợp đồng với các nhà sản xuất phù hợp để cung cấp thiết bị quân giới. Một nhà máy như Rekord có thể cho ra lò bộ đồ ăn cá nhân và đồ bếp dã chiến. Đứng đầu Tổng cục Quân giới, Stern biết, là Julius Schindler, một thiếu tướng của Wehrmacht. Không rõ ngài thiếu tướng có họ hàng gì với Herr Oskar Schindler không? Stern hỏi. Không, tôi e rằng không, Schindler đáp, nhưng như thể muốn Stern giữ bí mật về sự không-họ-hàng ấy.

Trong mọi tình huống, Stern nói, dù chỉ sản xuất cầm chừng thì doanh thu của Rekord cũng được hơn nửa triệu złoty một năm, còn máy ép kim loại và lò luyện thì có thể mua tương đối dễ dàng. Tất cả phụ thuộc vào nguồn vốn Herr Schindler có thể tiếp cận.

Đồ tráng men, Schindler nói, gần với chuyên môn của tôi hơn là dệt. Trước tôi kinh doanh máy nông nghiệp, nên có hiểu biết về kỹ thuật ép hơi nước các thứ.

Dần dà Stern đã hết thắc mắc vì sao một doanh nhân Đức lịch lãm lại muốn trao đổi với ông về cơ hội làm ăn. Những cuộc gặp gỡ như vậy từng diễn ra suốt chiều dài lịch sử của chủng tộc ông, và khó lòng giải thích chúng chỉ bằng mục đích giao dịch làm ăn thông thường. Ông tiếp tục trình bày cặn kẽ hơn, hướng dẫn cho Schindler việc Tòa án Thương mại sẽ xác định mức phí cho thuê dài hạn nhà máy phá sản. Cho thuê dài hạn với điều khoản mua đứt - như thế hay hơn làm Treuhänder. Là Treuhänder, anh chỉ là người quản lý, và hoàn toàn chịu sự kiểm soát của Bộ Kinh tế.

Stern thấp giọng rồi đánh liều nói ra: “Rồi ông sẽ biết mình bị hạn chế về diện nhân công được phép thuê…”

Schindler thấy thú vị. “Làm sao ông biết những chuyện này. Về những mục tiêu tối hậu ấy?”

“Tôi đọc thấy trên tờ Berliner Tageblatt. Người Do Thái vẫn được phép đọc báo tiếng Đức.”

Schindler tiếp tục cười, vươn tay ra, và để nó hạ xuống vai Stern. “Thật vậy à?” ông hỏi.

Thật ra, Stern biết vì Aue nhận được một chỉ thị của Quốc vụ khanh Bộ Kinh tế Eberhard von Jagwitz, phác họa các chính sách sẽ được thực thi nhằm Aryan hóa các doanh nghiệp. Aue đã giao cho Stern làm bản tóm tắt chỉ thị này. Von Jagwitz cho biết, một cách buồn rầu hơn là giận dữ, rằng sẽ có sức ép từ các cơ quan khác của chính phủ và của đảng, chẳng hạn như RHSA của Heydrich, Văn phòng Trung ương về An ninh Đế chế, đòi hỏi Aryan hóa các doanh nghiệp không chỉ về sở hữu mà còn cả từ khâu quản lý lẫn nhân công. Các Treuhänder phải đào thải nhóm lao động Do Thái lành nghề càng sớm càng tốt - mặt khác tất nhiên phải luôn bảo đảm duy trì sản xuất ở mức độ đạt yêu cầu.

Sau cùng Herr Schindler nhét lại tập báo cáo của công ty Rekord vào túi ngực, đứng dậy, và dẫn Itzhak Stern ra đến văn phòng lớn. Họ dừng chân một lúc, giữa đám thư ký và nhân viên đánh máy, trở nên triết lý, một sở thích của Oskar. Chính tại đây, Oskar nêu vấn đề Thiên Chúa giáo có nền tảng từ Do Thái giáo, một đề tài không rõ vì đâu, thậm chí có thể vì tình bạn thời thơ ấu với anh em nhà Kantor ở Zwittau, làm ông hứng thú. Stern hồi đáp một cách nhỏ nhẹ, cặn kẽ, hiểu biết. Ông từng có bài đăng trên các tạp chí về tôn giáo so sánh. Oskar, người vẫn lầm tưởng mình là triết gia, đã đụng phải chuyên gia. Stern, vị học giả, bị một số người cho là hủ nho, nhận thấy hiểu biết của Oskar còn nông cạn, một bộ óc trời sinh sáng láng nhưng thiếu kỹ năng tư duy siêu hình. Nói vậy không có nghĩa là Stern muốn phê phán. Một tình bằng hữu tréo ngoe đã được thiết lập vững vàng. Thành thử Stern bỗng thấy mình thuận miệng đưa ra một sự liên tưởng, giống như cha Oskar năm xưa, đến các đế chế trước kia, và nêu lập luận của mình lý giải tại sao Adolf Hitler không thể thành công.

Nhận định ấy buột ra khỏi miệng Stern trước khi ông kịp rút lại. Các nhân viên Do Thái khác trong văn phòng cúi gằm mặt và chú mục công việc của mình. Schindler không có vẻ gì là phật ý.

Gần cuối cuộc nói chuyện, Oskar nói ra một điều lạ thường. Thời buổi này, ông nhận xét, thật khó cho nhà thờ khi phải đi rao giảng cho con chiên rằng Đức Chúa Trời đoái đến cái chết của cả một con sẻ nhỏ. Ông chẳng muốn làm tu sĩ chút nào, Herr Schindler nói, vào thời buổi này, khi mạng người giá trị không bằng một bao thuốc lá. Stern tán thành những gợi ý, trên tinh thần của cuộc đàm luận, rằng điển tích trong Kinh Thánh mà Herr Schindler vừa dẫn có thể đúc kết lại bằng một câu kinh Talmud nói rằng, “Cứu một mạng người cũng là cứu cả nhân loại”.

“Tất nhiên, tất nhiên,” Oskar Schindler nói.

Itzhak, dù đúng hay sai, vẫn luôn tin rằng chính vào giây phút đó, ông đã gieo đúng hạt giống xuống luống cày.

❀ ❀ ❀

[1] Cảnh sát địa phương.

[2] Hip flash, loại bình kim loại, mỏng dẹt và hơi cong, để đeo bên hông hoặc bỏ túi áo.

[3] Cách người Do Thái gọi những người khác tôn giáo.