1. Từ những điểm chưa khớp về thời gian

Tây Du Ký hồi 9 viết về sự ra đời của Trần Huyền Trang - tức Đường Tam Tạng sau này, đại để như sau:

Trần Ngạc tự là Quang Nhị, người Hải Châu, lên kinh ứng thí, trúng Trạng nguyên. Một hôm vô tình đi ngang dưới nhà Thừa tướng Ân Khai Sơn, thì Ôn Kiều là con gái của Thừa tướng nhìn thấy quan Trạng đem lòng yêu mến, gieo tú cầu tuyển làm chồng. Quang Nhị được Hoàng đế bổ Tri phủ Giang Châu, liền đưa mẹ và vợ cùng đi. Giữa đường mẹ ốm nên phải gửi lại quán trọ, còn Quang Nhị cùng vợ lên thuyền. Tên lái đò là Lưu Hồng vì ham sắc đẹp của Ân tiểu thư nên đánh chết Quang Nhị, ném xác xuống sông, lại giả làm Quang Nhị tới Giang Châu nhận chức. Ân tiểu thư vì đang mang thai đứa con nên chấp nhận lấy Lưu Hồng làm chồng. Sau khi sinh hạ, sợ đứa con bị Lưu Hồng hại liền đặt lên tấm ván thả trôi sông. Đứa bé ấy được Pháp Minh hòa thượng ở chùa Kim Sơn vớt được, đặt cho pháp danh là Huyền Trang. Đến năm 18 tuổi, Huyền Trang biết sự tình, tới nhận mẹ rồi tới tìm bà nội. Xong xuôi lên kinh tìm ông ngoại cáo giác hết sự tình. Ân thừa tướng tấu lên Hoàng đế, rồi quan binh triều đình tới Giang Châu bắt giết Lưu Hồng, giải cứu Ân tiểu thư. Trần Quang Nhị cũng được Long vương cứu sống, đưa về đoàn tụ với gia đình. Trần Quang Nhị được làm quan tại triều, còn Huyền Trang trở về tiếp tục tu hành.

Đó là một câu chuyện cổ tích kết thúc có hậu. Nhưng điểm bất thường lại là thời gian sinh hạ Trần Huyền Trang không khớp với thực tế. Chính bản thân tác giả đã cố tình cài lại một mật ngữ: Năm Trần Quang Nhị đỗ Trạng nguyên cũng chính là năm Đường Tam Tạng lên đường thỉnh kinh, để độc giả khởi cái nghi vấn rằng phải chăng tác giả ám chỉ chú tiểu Trần Huyền Trang không phải con ruột của Trần Quang Nhị? Chúng ta hãy cùng đi lại từng mốc thời gian của sự việc.

Hồi thứ 37, chính miệng Đường Tăng kể cho hồn ma Quốc vương nước Ô Kê rằng:

“Bấy giờ cha tôi bị kẻ cướp giết hại. Mẹ tôi bị chúng chiếm đoạt, ba tháng sau mẹ tôi sinh tôi”. Vậy là khi Quang Nhị bị Lưu Hồng giết thì Ân tiểu thư đang mang thai khoảng sáu tháng.

Truy ngược về thời điểm trước, Tây Du Ký viết:

Hai vợ chồng lễ tạ trời đất, đáp lễ nhau xong, rồi vào lạy tạ bố mẹ vợ. Thừa tướng sai bày tiệc ăn uống vui vẻ đến tối. Sau đó chàng và nàng dắt tay nhau vào phòng loan.

Sáng sớm hôm sau, vua Thái Tông ra ngự ở điện Kim Loan, các quan văn võ vào chầu đông đủ.

Vua Thái Tông hỏi:

- Vị Trạng nguyên tân khoa là Trần Quang Nhị nên bổ chức quan gì?

Thừa tướng Ngụy Trưng tâu:

- Thần kiểm tra các châu quận, chỉ còn Giang Châu là thiếu chức quan, xin bệ hạ ban cho chức ấy. Vua Thái Tông bèn trao cho Quang Nhị chức tri phủ Giang Châu, và lệnh cho phải thu xếp lên đường ngay, không được lỡ hạn.”

Như vậy là chỉ sau ngày cưới một hôm thì Quang Nhị đã nhận được mệnh vua lên đường ngay tới Giang Châu. Trên đường đi, hai vợ chồng tiện đường ghé qua Hải Châu đón mẹ của Quang Nhị là Trương thị và thu xếp lên đường ngay. Thế rồi: “Đi được mấy hôm, đến điếm Vạn Hoa, họ nghỉ ở nhà Lưu Tiểu Nhị.”

Đây cũng là lúc Trần Quang Nhị mua con cá chép vàng phóng sinh, và được người bán cho biết: “Tôi đánh được ở sông Hồng Giang, cách phủ này mười lăm dặm.”

Sau khi lưu lại điếm Vạn Hoa ba ngày, hai vợ chồng để mẹ già ở lại dưỡng bệnh, còn họ lên đường: “Đường lối khó khăn, ngày đi đêm nghỉ, chốc đã đến đò Hồng Giang.”

Sông Hồng Giang cũng là nơi Trần Quang Nhị bị Lưu Hồng hạ sát. Vậy là chặng đường mà hai vợ chồng Quang Nhị đã trải qua là Trường An - Hải Châu - điếm Vạn Hoa - sông Hồng Giang. Án theo thai kỳ của Ân tiểu thư thì họ đã đi mất sáu tháng.

Tuy nhiên, khi Trần Huyền Trang trở lại tìm bà nội ở điểm Vạn Hoa, rồi từ đó quay về kinh đô tìm ông ngoại thì chỉ mất một tháng cả đi lẫn về: “Huyền Trang đưa bà nội ra khỏi căn nhà nát, trở về điếm Vạn Hoa, tính tiền thuê một căn buồng cho bà ở, rồi đưa thêm cho bà một ít tiền và dặn dò: cháu đi độ một tháng sẽ quay lại đón bà.”

Cứ theo như lời Huyền Trang nói thì từ điểm Vạn Hoa về kinh đô chỉ mất độ nửa tháng, từ điếm Vạn Hoa ngược về sông Hồng Giang chỉ cách mười lăm dặm, xưa kia cha mẹ ông chỉ “ngày đi đêm nghỉ, chốc đã đến đò Hồng Giang”. Vậy thì không lý gì quãng đường ngày xưa từ kinh đô, thuận đường qua Hải Châu rồi tới điếm Vạn Hoa lại mất đến năm, sáu tháng cả, lại thêm hoàn cảnh “trên thì ra hạn rất gấp” về thời gian tới nhậm chức. Nếu như vợ chồng Quang Nhị từ kinh đô tới điếm Vạn Hoa chỉ mất khoảng một, hai tháng, cộng thêm ba ngày lưu lại, rồi thêm mấy ngày đi từ điểm Vạn Hoa tới sông Hồng Giang, vậy thì Ân tiểu thư chỉ có thể mang thai độ hai tháng mà thôi. Nếu ba tháng sau đã sinh hạ ra Huyền Trang, thì dẫu có sinh non cũng không thể nào.

Một chi tiết đáng quan tâm khác là Tây Du Ký viết khá rõ về khoảng thời gian Trần Quang Nhị khởi hành: “Hai người rời Tràng An lên đường vào lúc cuối xuân”. Tới khi sinh hạ Huyền Trang Ân Ôn Kiều “lấy chiếc áo lót mình (nguyên văn: thiếp thân hãn sam) bọc đứa trẻ lại”, chứng tỏ thời tiết chưa lạnh. Nếu Huyền Trang được thụ thai khi cha mẹ khởi hành - độ tháng Ba, thì chín tháng sau đã là tháng Chạp, trời đông giá rét, không thể chỉ bọc một tấm áo lót để giữ ấm cho trẻ sơ sinh rồi đem ra ngoài Nha môn, thả xuống sông được. Việc chỉ bọc một lớp áo lót sẽ hợp với thời tiết mùa hè hoặc chớm thu hơn. Nghĩa là Trần Huyền Trang được sinh ra sau năm, sáu tháng trong bụng mẹ.

Trừ khi trước khi cưới Quang Nhị thì Ân tiểu thư đã mang thai ba tháng. Cha của Huyền Trang cũng không thể là vị Trần Trạng nguyên này được. Cũng bởi Ân tiểu thư sớm mang bầu nên nhà gái mới vội vàng: “Thừa tướng và phu nhân lập tức bước ra khỏi nhà khách, cho mời tân khách đến làm lễ cưới, gả tiểu thư cho Quang Nhị. Hai vợ chồng lễ tạ trời đất, đáp lễ nhau xong, rồi vào lạy tạ bố mẹ vợ.” Trong khi Trần Ngạc còn mẹ già ở quê chưa thỉnh lệnh.

2. Vậy thì Huyền Trang là con ai?

Đâu tiên phải minh định Tây Du Ký là một câu chuyện hư cấu, nhân vật trong truyện mượn danh tính và sự tích người thật, nhưng được thay đổi ít nhiều để phù hợp với cốt truyện. Do vậy ta đừng coi Trần Huyền Trang trong Tây Du Ký là nhân vật lịch sử Tam Tạng pháp sư. Ngay cả cha mẹ của Tam Tạng pháp sư cũng không phải Trần Quang Nhị và Ôn Kiều. Theo sách Đại Đường Đại Từ Ân tự Tam Tạng pháp sư truyện ghi chép lại thì cha của ông là Trần Tuệ, chưa từng làm quan hay thi đỗ Trạng nguyên gì hết. Cái tên Trần Ngạc tự Quang Nhị lẫn câu chuyện đỗ Trạng, cưới tiểu thư, bị giặc cướp giết chồng đoạt vợ… đều là do tác giả dựng lên. Nhưng nguồn gốc tích truyện ấy ở đâu ra?

Đời Đường có một bộ truyện truyền kỳ mang tên Nguyên Hóa Ký, trong đó có câu chuyện Thôi úy tử (con trai viên Huyện úy họ Thôi) kể về một một người họ Thôi vốn người Thanh Hà, lên kinh thi đỗ, được bổ làm Huyện ủy huyện Đại Hòa - Cát Châu. Bởi mẹ của Thôi là Lư thị lưu luyến cố hương không đi nên hai vợ chồng Thôi đem gia tài chục vạn cùng mấy tòng bộc lên thuyền tới nơi nhậm chức. Giữa đường, gã thuyền phu họ Tôn lén thấy tư trang rất nhiều, nên nhân lúc Thôi không để ý, đẩy ngã xuống sông. Đêm đó lại ép Vương thị làm vợ. Bấy giờ Vương thị đang có thai, đành phải khuất thân. Sau sinh được một con trai, gã thuyền phu rất yêu, nhận làm con nuôi. Họ Tôn nhân chiếm được gia tài mà trở nên giàu có. Mười chín năm sau, đứa con nuôi lên kinh dự thi, giữa đường đi lạc tới một nhà trọ, chính là thôn cũ của cha mình. Chủ nhà nhìn dung mạo chàng giống hệt họ Thôi liền báo cho bà cụ họ Lư. Nhưng hỏi thì chàng trai lại đáp mình họ Tôn. Cụ bà nhớ con khóc lóc thảm thiết, lại tặng cho quần áo cũ của Thôi sinh thuở xưa. Chàng trai thi trượt trở về nhà gặp mẹ, Vương thị nhìn thấy quần áo xưa thì thất kinh hỏi han sự tình. Chàng trai kể lại đầu đuôi, hai mẹ con ôm nhau khóc lóc rồi tới nha môn thưa kiện. Quan phủ liền bắt họ Tôn xử tội chết. Vương thị tuy cũng liên đới vì chậm trễ báo án, nhưng nhờ con mà được miễn tội.

Đây có thể là một trong các nguyên mẫu để tác giả xây dựng nên bối cảnh ra đời của Trần Huyền Trang. Nhưng bên cạnh đó, ta còn thấy sự tinh tế và khéo léo vô cùng của Ngô Thừa Ân, khi lồng ghép một câu chuyện thần thoại của phương Tây để chỉ ra thân phận thực sự của Đường Tăng, mà chúng ta sẽ phân tích kỹ ở chương sau.