Ngưu Lang Chức Nữ là một truyền thuyết dân gian cực kỳ nổi tiếng ở cả Trung Quốc và Việt Nam. Có rất nhiều phiên bản về câu chuyện này, nhưng tựu trung có thể tóm lược như sau:
Ngưu Lang là chàng chăn trâu, nghe lời khuyên của con trâu biết nói tiếng người liền tới rình bên sông, thấy bảy vị tiên nữ từ trên trời bay xuống tắm. Ngưu Lang thấy vị tiên nữ nhỏ tuổi nhất (tức Chức Nữ) rất đẹp liền đem lòng thương yêu, lén ăn trộm y phục của Chức Nữ. Các tiên nữ tắm xong chuẩn bị bay về trời thì Chức Nữ phát hiện ra y phục bị mất nên không về trời được cùng các chị, mà đành lưu lại làm vợ Ngưu Lang, sinh được hai người con. Không ngờ Ngọc Đế phát hiện ra, liền sai Vương Mẫu bắt Chức Nữ về trời. Con trâu thần không đành lòng thấy vợ chồng, mẹ con chia lìa, liền hi sinh thân mình (có phiên bản kể rằng bẻ cây sừng trên đầu) biến thành cái thuyền để Ngưu Lang đuổi theo vợ. Vương Mẫu thấy Ngưu Lang sắp đuổi kịp liền rút cây trâm vàng trên đầu vạch xuống một cái biến thành sông Ngân cuồn cuộn sóng. Ngưu Lang không qua được sông liền đứng bên bờ khóc, đàn chim ô thước liền xúm lại làm thành cây cầu để Ngưu Lang qua sông. Ngọc Đế đành phải hạ lệnh, để vợ chồng Ngưu Lang Chức Nữ mỗi năm được gặp nhau một lần vào đêm Thất tịch (mùng 7 tháng Bảy).
Truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ đã được tác giả lồng ghép rất khéo vào Tây Du Ký với suối Trạc Cấu với bảy con yêu nhền nhện. Ngay từ khi Đường Tăng tiến tới ngôi nhà tranh, đã có bài thơ tả:
Bỗng thấy bốn giai nhân kiều diễm
Đường kim mũi chỉ mải mê thêu.
Một ẩn dụ nho nhỏ để độc giả có thể ngờ ngợ rằng chúng ta bắt đầu tiến vào thế giới của Chức Nữ - vị tiên nữ đảm trách việc dệt may tiên y. Rồi bảy con yêu lộ nguyên bản tướng nhền nhện, nhả tơ cuốn lấy Đường Tăng, đó cũng là ẩn dụ về những người con gái dệt vải.
Con suối Trạc Cấu được thần Thổ địa cho biết: “tên gọi là suối Trạc Cấu, vốn là nơi tắm nghịch của các tiên cô ở thượng phương. Từ khi yêu tinh tới chiếm vùng này, bọn chúng chiếm luôn cả suối Trạc Cấu.”
Thế rồi Tôn Ngộ Không tới đó, liền thấy “Mấy cô gái thấy nước vừa trong vừa ấm, đều muốn xuống tắm. Cả bọn cởi hết quần áo treo lên mắc áo rồi nhảy xuống hồ tắm”, liền hóa thành con chim ưng “dang cánh bay đến, giơ móng sắc quắp hết bảy bộ quần áo treo trên giá rồi bay thẳng lên đỉnh núi”.
Các tình tiết này được mô phỏng tương tự như truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ, chỉ tiếc là Hành Giả không si tình mà yêu nữ càng không tự trọng.
1. Chức Nữ là vị thần tiên nào?
Đọc tới đây, hẳn độc giả sẽ cho rằng tôi có ý muốn ám chỉ Chức Nữ là một trong bảy con yêu nhền nhện. Không phải đâu, tác giả Ngô Thừa Ân đã nhắm Chức Nữ cho một nhân vật khác trong bộ truyện của mình, đó là Tỳ Lam Bồ tát, vị Bồ tát đã hàng phục tên Bách Nhãn Ma quân đánh thuốc độc thầy trò Đường Tăng. Vị Bồ tát ấy dùng vũ khí là cây kim thêu - ẩn dụ của việc may vá thêu thùa. Khi Ngộ Không tới cầu cứu, Tỳ Lam Bồ tát đã sớm nhận ra đó là Tề Thiên Đại thánh và nói: “Hồi nào Đại thánh đại náo thiên cung, chân dung của Đại thánh được gửi đi khắp nơi, ai mà chẳng biết.” Ấy là Tỳ Lam ngầm bảo cho biết mình là người ở Thiên đình.
Bà ta lại hỏi: “Tôi từ khi đến hội Vu Lan, tới nay hơn ba trăm năm, không hề ra khỏi cửa, giấu hơi kín tiếng, không có ai biết tới, làm sao ngài lại biết được?” (đoạn này dùng bản Thụy Đình vì bản Như Sơn dịch thiếu cụm “hơn ba trăm năm”). Hội Vu Lan là ngày rằm tháng Bảy, đêm Thất tịch là ngày mùng 7 tháng Bảy. Một ngày trên trời bằng một năm hạ giới, một năm trên trời là 360 năm hạ giới. Vị Bồ tát này muốn ám chỉ từ Thất tịch năm trước chưa từng ra khỏi cửa.
2. Ngưu Lang là yêu quái nào?
Nếu Tỳ Lam Bồ tát là Chức Nữ thì Ngưu Lang là ai? Chức Nữ vốn là tiên trên trời, làm vợ chàng Ngưu dưới đất, sự bất tương xứng ấy là lý do để Ngô Thừa Ân dành vai yêu quái cho chàng. Hẳn độc giả sẽ rất bất ngờ vì Ngưu Lang lại được ẩn giấu trong hình dạng của Bách Nhãn Ma quân. Tiêu đề của hồi 73 vốn nguyên văn là “Tình nhân cựu hận sinh tai độc, tâm chủ tạo ma hạnh phá quang”. Tôi không thấy giữa Bách Nhãn Ma quân hay bảy con yêu nhền nhện với thầy trò Đường Tăng có bất kỳ điểm nào có thể dùng chữ “tình” cả. Hẳn là các dịch giả cũng vô cùng lúng túng khi xử lý tên hồi này. Bản Như Sơn dịch là “Hận cũ bởi tình, gây nên đầu độc mới; Đường Tăng gặp nạn, Tỳ Lam phá hào quang”; bản Thụy Đình dịch là “Giận cũ vì tình gây độc ác; Tâm viên diệt quỷ phá Kim Quang”. Tôi cho rằng tác giả dùng phép chơi chữ, dùng “tình nhân - 情因” - chữ nhân trong nguyên nhân - là để ám chỉ “情人” nghĩa là người yêu. Còn “tâm chủ - 心主” là chỉ chủ nhân của trái tim. Cả hai chữ này đều nhắm vào bộ đôi Tỳ Lam - Bách Nhãn. Đối chiếu với 81 nạn được chép ở hồi 99 thì nạn 60 mang tên “Đa Mục tao thương”, nhằm nói tới Đa Mục quái bị Tỳ Lam đả thương, chứ thầy trò Đường Tăng là bị trúng độc. Vả lại, người phá kim quang của Bách Nhãn Ma quân là Tỳ Lam Bồ tát chứ không phải Tôn Ngộ Không nên ép chữ “tâm” là “tâm viên” rồi gán cho Ngộ Không là cách giải thích rất gượng ép.
Điểm đặc biệt của nhân vật Bách Nhãn Ma quân này là Lê Sơn lão mẫu nói hắn còn được gọi tên là “Đa Mục quái”; chữ Mục (目) - nghĩa là “mắt” - đồng âm với Mục (牧) nghĩa là “chăn nuôi súc vật”. Chữ Đa (多) - nghĩa là “nhiều” - đồng âm với Đa (爹)* - nghĩa là bố. Đa Mục chính là ám chỉ “ông chăn trâu”, và quả thực Ngưu Lang còn được biết tới với cái tên Mục Lang.
Chữ 爹 âm tiếng Hán phương Bắc đọc là “đã” (đồ khả thiết). Đến Trung Nguyên âm vận thì chuyển sang âm bình thanh là Đa (đoan mẫu, xa vận, bình thanh).
Không chỉ có vậy, tác giả còn tiếp tục lồng thêm ẩn ngữ rất khó giải trong câu chuyện của Lê Sơn Lão mẫu: “Chồng tôi vì mua hộ trúc [nguyên văn trúc can - sào trúc] cho lão chủ nhân quán Hoàng Hoa [tức Bách Nhãn Ma quân], rồi cãi cọ với hắn, bị hắn đánh thuốc độc chết.”
Theo phong tục cổ của người Trung Quốc, thì vào ngày Thất tịch, dân chúng treo quần áo cùng lụa ngũ sắc lên cây sào trúc. Lê Sơn Lão mẫu dùng hình tượng sào trúc này để ám chỉ truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ.
Cũng theo phong tục xưa, trong ngày Thất tịch người ta bày lễ cúng Chức Nữ, trong đó có trà, rượu, hoa quả và năm loại hạt gồm long nhãn, táo đỏ, quả trăn, lạc và hạt dưa. Ở Hoàng Hoa quán, Bách Nhãn Ma quân chính là mời thầy trò Đường Tăng dùng trà táo đỏ.
Bởi Bách Nhãn Ma quân là Ngưu Lang nên khi Bát Giới định đánh chết hắn thì Tỳ Lam Bồ tát vội ngăn lại mà rằng: “Thiên Bồng bớt giận. Đại thánh cũng biết trong động tôi thiếu người, để tôi mang hắn về giữ cổng.” Sau một năm xa cách, rốt lại vợ chồng Ngưu Lang, Chức Nữ đã được trùng phùng.*
Bộ phim Tây Du Ký 1986 lại hư cấu thành Tỳ Lam Bồ tát giết Bách Nhãn Ma quân mà thu bảy con yêu nhền nhện, rất sai khác ý nghĩa của tiểu thuyết.
3. Mối liên hệ giữa Ngưu Lang Chức Nữ với Mão Nhật Tinh Quan
Tỳ Lam Bồ tát được giới thiệu là mẹ của Mão Nhật Tinh Quan như Tây Du Ký thuật lại:
Tỳ Lam nói:
- Kim thêu của Đại thánh chỉ bằng sắt thép không dùng được. Bảo bối của ta không phải bằng sắt thép, vàng bạc, mà là do thằng con ta luyện được từ trong mắt mặt trời kia.
Hành Giả hỏi:
- Lệnh lang là ai cơ?
Tỳ Lam đáp:
- Chính là Mão Nhật Tinh Quan.
Về sau Tôn Ngộ Không nói với Bát Giới: “Ta nghĩ Mão Nhật Tinh Quan là con gà trống. Vậy mẹ hắn là gà mái. Gà mổ được rết, cho nên người mới hàng phục được yêu quái này chứ!”
Đây mà một cách giễu nhại thú vị của Ngô Thừa Ân. Tục ngữ Trung Quốc có câu “nam ngưu nữ kể”, nam tuổi Sửu cưới nữ tuổi Dậu thì gọi là hôn nhân tam hợp, vợ chồng êm ấm hạnh phúc. Tác giả đã xây dựng một Chức Nữ cầm tinh con gà sánh duyên với anh chàng tuổi trâu.
4. Nói thêm về bảy con yêu nhền nhện
Thần thoại Hy Lạp có câu chuyện về nàng Arachne con một người chăn cừu, vì cao ngạo cho rằng mình giỏi hơn nữ thần Athena, nên thách thức nữ thần Athena so tài dệt vải. Có phiên bản nói rằng nàng thắng, lại có phiên bản nói rằng nàng thua. Kết cục là bị nữ thần Athena hóa phép biến thành con nhện để cả đời chăng tơ dệt lưới.
Không biết Ngô Thừa Ân có tiếp thu ý tưởng của câu chuyện này hay không, hay chỉ là một sự trùng hợp tình cờ, bảy con yêu nhền nhện là huynh đệ đồng môn của Bách Nhãn Ma quân, có thể tính là đối thủ của nàng Athena Tỳ Lam, nên số phận của họ phải là kiếp con nhện.
Một người bạn lại cho tôi biết thêm, sao Mão tức Mão Nhật Kê trong thiên văn chính là cụm sao Tua Rua (Pleiades), còn được gọi là sao Thất Nữ (hoặc Thất Tỷ Muội). Trong Thần thoại Hy Lạp, họ là bảy người con gái của vị thần gánh bầu trời Atlas và Pleione, được thần Zeus đưa lên trời hóa thành bảy vì sao. Sự liên quan của Mão Nhật tinh quan với Thất Nữ, phần nào đã được tác giả vận dụng để kết nối các tình tiết từ Tỳ Lam Bồ tát tới bảy con yêu nhền nhện trong Tây Du Ký.
