Sau khi Quan Âm thu phục Hồng Hài Nhi, thầy trò Đường Tăng gặp hai kiếp nạn sông nước gần nhau: sông Hắc Thủy và sông Thông Thiên. Đây là những câu chuyện mang đầy màu sắc tín ngưỡng của người Trung Quốc mà ít ai ngờ tới. Đó là Long vương.
Ở Hắc Thủy, yêu quái Đà Long là con của Kính Hà Long vương chiếm thủy phủ, bắt Đường Tăng; còn tại sông Thông Thiên, Linh Cảm đại vương là con cá vàng của Quan Âm, trốn đến và đuổi thủy thần tại đó đi, bắt dân lập miếu thờ mà tác oai tác quái. Bởi hai cố sự có nhiều điểm tương đồng nên chúng ta sẽ phân tích chung một lượt.
1. Thần tiên cũng chết
Chúng ta vẫn nghĩ thần tiên đắc đạo thì trường sinh bất tử. Nhưng có lẽ trong thế giới Tây Du, họ chỉ sống lâu hơn người thường mà thôi. Sự chết của các vị thần, ngoài nguyên nhân mắc tội bị xử tử như Long vương Kính Hà, Quyển Liêm đại tướng thì còn có cả nguyên nhân tự nhiên - ốm chết. Hồi 43, Tây Hải Long vương Ngao Thuận kế về bà chị quá cố của mình: “Vì anh rể tôi thi hành sai lệnh làm mưa gió, giảm số lượng mưa, bị Thiên tào xuống chiếu, sai quan Nhân tào là Thừa tướng Ngụy Trưng chém đầu trong giấc mộng. Chị tôi không chốn nương thân nên tôi đưa thằng tiểu long ấy về đây nuôi dưỡng cho nên người. Năm ngoái chị tôi không may ốm chết, nó chẳng có nơi sinh sống, tôi bèn cho nó ở sông Hắc Thủy làm nơi tu thân dưỡng tính.”
Long vương cũng là thần, ở hồi 87, Đông Hải Long vương xưng là “tiểu thần” với Ngộ Không.
Bởi thần không bất tử nên Ngọc Hoàng Thượng Đế và Vương Mẫu mới dùng tới Bàn đào để ban thưởng cho các vị thần tiên; hay Trấn Nguyên Tử có cây nhân sâm để tăng tuổi thọ; và cũng tương tự như thọ đào của Tam Tinh.
2. Từ khe Ưng Sầu tới sông Thông Thiên
Nhắc tới Long vương, chúng ta sẽ tưởng tượng ngay ra một vị thần thân người đầu rồng, cai quản từ biển cả, sông, suối cho chí ao chuôm (trong Tây Du Ký có cả Long vương của giếng ở nước Ô Kê), đồng thời quản cả việc làm mưa. Chúng ta ít khi để ý rằng Long vương là vị thần ra đời khá muộn ở Trung Quốc, trước đó cai quản sông biển là các vị thủy thần, hải thần. Các cố sự khe Ưng Sầu, sông Hắc Thủy và sông Thông Thiên đều ám chỉ quá trình vị thần có xuất xứ Tây phương Long vương này chiếm đoạt vị trí của các vị thủy thần già nua trong tín ngưỡng dân gian Trung Quốc.
Thời cổ, tín ngưỡng dân gian Trung Quốc không hề có vị Long vương nào, mà thay vào đó là các thủy thần. Cổ sơ nhất có lẽ là Thủy thần Cộng Công, người vì thua trận nên húc đầu đổ núi Bất Chu khiến trời nghiêng đất lệch. Về sau, thủy thần được chia thành nhiều tầng lớp hơn, mỗi người một chức năng, địa phận riêng, ở biển có Hải thần như Sử ký - Tần Thủy Hoàng bản kỷ chép: “Thủy Hoàng mộng đánh nhau với Hải thần”; Nam Hoa Kinh của Trang Tử thì nhắc tới “Đông Hải Thủy thần”; ở sông có Giang thần, Hà bá.
Tứ hải trước thời Long vương xuất hiện, theo Sơn Hải Kinh ghi chép có bốn vị thần cai quản, đó là Ngu Quắc ở Đông Hải, Yểm Từ ở Tây Hải, Bất Đình Hồ Dư ở Nam Hải và Ngu Cường ở Bắc Hải, hình dáng đều thân thú mặt người, tai quấn rắn, chân đạp rắn, khác hẳn với hình ảnh Long vương thân người đầu rồng như Long vương. Các thư tịch Đạo giáo ra đời muộn hơn một chút cũng nêu tên một vài vị thần biển khác như A Minh, Chúc Lương, Cự Thừa, Cẩu Mang, Nhục Thu…
Tương tự với Hải thần, ở các sông lớn suối nhỏ cũng là các vị thủy thần cai trị. Nổi tiếng nhất phải kể tới Khuất Nguyên, sau khi mất được lập miếu thờ, tôn là Thủy tiên. Sơn Hải Kinh thì nhắc tới một vị Thủy bá, vị thần này cũng xuất hiện trong Tây Du Ký, nhưng là thuộc thần của Thủy Đức tinh quân chứ không ở sông hay biển. Cai trị các con sông thường là Hà bá. Chúng ta hẳn còn nhớ cố sự Tây Môn Báo ở đất Nghiệp đã trừ bỏ tệ đoan Hà bá cưới vợ.
Dân chúng Trung Quốc thời xưa thờ cúng Hải thần, Giang thần, Hà bá, phần nhiều là mong được thuận chèo mát mái, bớt sóng gió lụt lội. Còn việc làm mưa được quan niệm là do các vị thần trên trời khác như Ứng Long, Vũ Sư cai quản.
Long vương thì khác hẳn, đó là một vị thần có nguồn gốc ngoại lai. Bởi rồng trong truyền thuyết dân gian xưa biết phun mây nhả mù làm mưa, nên khi Phật giáo du nhập Trung Quốc, các vị Long vương trong kinh điển như Tự tại Long vương A Nhục Đạt, Đại Long vương Ma Na Tư, Đại Long vương Đại Trang Nghiêm, Hải Long vương Yêu Già La… rất nhanh chóng được đồng hóa với loài rồng của Trung Quốc, và từng bước đánh bật các vị Thủy thần cổ xưa của tín ngưỡng dân gian, mà trở thành các vị thần cai quản thủy vực trong cả Đạo giáo và Thích giáo. Bởi các vị thủy thần cũ phần nhiều mang tính chất trừng phạt nhân loại, còn Long vương lại điều hòa mưa gió giúp cho mùa màng được tươi tốt, nên dân gian sùng bái, tế cúng Long vương hơn hẳn các vị cổ thần. Rồi năm qua tháng lại, Long vương trở thành vị thần tối cao của biển, sông, suối, mà các vị thủy thần cũ bị xóa bỏ tôn hiệu hoặc chuyển tới các vị trí khác như trường hợp Thủy bá đã nhắc ở trên.
Triệu Ngạn Vệ đời Tống trong Vân Lộc mạn sao có nhận định: “Truyện Tây Môn Báo trong Sử ký nhắc tới Hà bá; trong Sở từ cũng có miếu Hà bá, nên biết rằng thời xưa tế thủy thần gọi là Hà bá. Từ khi sách vở họ Thích truyền vào, trung thổ mới nói tới Long vương, mà Hà bá không ai nói tới nữa.”
Long vương bắt đầu trở thành người cai quản thủy vực có lẽ bắt đầu từ khoảng đời Đường. Truyện Liễu Nghị trong Đường Tống truyền kỳ tập mô tả vị Long vương cai trị hồ Động Đình là Động Đình quân, có em là Tiền Đường quân đều là họ nhà rồng. Các đời Tống, Nguyên trở về sau, Long vương trở thành vị thần duy nhất quản việc làm mưa và cai trị thủy vực.
Trong Tây Du Ký, các cố sự khe Ưng Sầu, sông Hắc Thủy và sông Thông Thiên đều phản ánh quá trình xâm nhập của các vị tân thần, chiếm cứ và xua đuổi các vị cổ thần. Ở khe Ưng Sầu, Bạch Long được Quan Âm Bồ tát cho chiếm cứ chỗ đó mà tác oai tác phúc, sau khi thu phục được Bạch Long để biến nó thành ngựa thì mới xuất hiện một vị thủy thần hóa làm ngư ông chở mấy thầy trò vượt sông.
Ở sông Hắc Thủy, Đà Long là long tộc được Tây Hải Long vương đưa tới, chiếm cứ hang Hành Dương là thần phủ của sông. Vị thủy thần già cả yếu ớt ở đó khóc lóc kể cho Tôn Đại thánh: “Hồi tháng Năm năm ngoái, yêu quái từ Tây Dương đại hải, theo nước triều lớn đến đây giao chiến với tiểu thần. Hiềm vì tiểu thần tuổi già sức yếu, địch không nổi, bị nó chiếm mất cả thần phủ, lại giết hại bao nhiêu loài thủy tộc. Chẳng biết làm thế nào, tôi đành ra biển kiện nó. Nhưng Tây Hải long vương vốn là cậu ruột nó, ngài không nhận đơn kiện, lại bắt tôi nhường chỗ này cho nó. Tôi muốn kiện lên tận trời, hiềm vì quan nhỏ chức hèn, không sao gặp được Thượng Đế.”
Ở sông Thông Thiên, con cá vàng của Quan Âm hóa thành Linh Cảm đại vương, chiếm cứ cung Thủy Nguyên, vốn là trị sở của con rùa già, trở thành vị thần ban phát ân uy cho khắp cả vùng.
Trong cả ba cố sự, các giá trị cổ xưa như thủy thần, linh quy đều bị các thế lực Tây phương như Quan Âm Bồ tát, Long tộc chèn ép tới mất hết cả địa vị. Nó cũng phản ánh đúng hiện thực về việc Long tộc ra đời và từng bước trở thành các vị thần tối cao của thủy giới.
3. Sư phụ họ Trầm tên Tới Đáy
Cố sự ở sông Thông Thiên, yêu quái hóa phép làm mặt sông đóng băng lừa thầy trò Đường Tăng đi qua, lại xé mặt băng mà bắt sống Đường Tam Tạng. Trở về Trần gia trang, Bát Giới đùa rằng: “Sư phụ họ Trầm, tên Tới Đáy”, vốn là chơi chữ họ Trần thành Trầm, tức chìm xuống đáy sông. Câu đùa này mở ra một ý nghĩa ẩn dụ bởi thôn trang này cũng toàn người họ Trần.
Linh Cảm đại vương sau khi tới sông Thông Thiên, tác uy tác phúc, bắt dân “một năm một lần tế, phải dâng cho ngài ấy một đứa bé trai, một đứa bé gái, cả lợn, dê, rượu, ngài ấy xơi một bữa no, rồi phù hộ cho chúng tôi mưa thuận gió hòa. Nếu không tế như thế, thì gieo tai giáng họa ngay.”
Mặc dù câu chuyện sau đó kể rằng dân làng đem bé trai bé gái đặt ở miếu thờ Linh Cảm đại vương, nhưng họ Trần với ẩn ý chìm và việc Đường Tăng chìm dưới sông chính là tác giả muốn nhắc tới hủ tục ném người sống xuống sông để hiến tế cho Thần sông, mong được mưa thuận gió hòa, không có lụt lội, giống hệt như Tây Môn Báo ở đất Nghiệp thuở xưa.
