Cửu Đầu phò mã là con yêu quái ở nước Tế Trại, lấy công chúa con của Long vương đầm Bích Ba. Hai vợ chồng này kẻ thì ăn cắp xá lợi ở chùa Kim Quang, người thì ăn trộm cỏ Linh chi của Vương Mẫu. Ba anh em Tôn, Trư, Sa hợp sức không hàng phục nổi nó mà phải viện tới Nhị Lang Thần và sáu anh em Mai Sơn. Vị phò mã này là con chim chín đầu như Tây Du Ký tả: “Phò mã thấy bất lợi, lăn một vòng trên đỉnh núi, hiện nguyên hình giang cánh bay lượn.” Điểm bất thường của cố sự này là Ngộ Không và Nhị Lang Thần ngăn mọi người truy đuổi yêu quái khi nó bị “một con chó chồm đến, oẳng một tiếng, chiếc đầu đã bị cắn đứt rời, máu me lênh láng. Yêu quái nén đau bỏ chạy bạt mạng vê phía Bắc Hải.”
Yêu quái này quả thực có lai lịch thật lớn. Sơn Hải Kinh chép về nó là “thần vật chín đầu, bởi có thân chim nên gọi là cửu phượng”. Nó còn có tên là Quỷ xa. Truyền thuyết cổ Trung Hoa kể rằng nó có tới mười cái đầu, bay tới đâu thì đèn đuốc đều tắt ngóm. Chu Công bèn sai quan Đình thị bắn rụng một cái đầu nên quái điểu này có mười cái cổ mà chỉ có chín cái đầu. Dân gian mỗi khi thấy nó bay qua thì xua chó ra đuổi, nếu không sẽ hớp đi hồn vía của trẻ con trong vùng, cũng có truyền thuyết kể rằng một cái đầu bị rụng là do chó cắn đứt. Tây Du Ký nhân tích này mà ghép thành Nhị Lang Thần giương cung bắn và thả chó cắn đứt một đầu của nó.
Truyền thuyết về quái thú là như vậy, nhưng tại sao Ngô Thừa Ân lại để Ngộ Không và Nhị Lang Thần ngăn cản Trư Bát Giới đuổi giết nó, rồi lại chua thêm “Đến nay vẫn còn giống trùng chín đầu hút máu là do giống này sót lại đó vậy”. Ẩn ý của tác giả là gì? Tại sao đang từ loài chim lại thành giống trùng, từ việc “mồm ngoác rộng, đỏ lòm như chậu máu, ngoạm vào bờm Bát Giới lôi đi xềnh xệch” lại thành hút máu? Ấy là tác giả mượn “cửu đầu” để ám chỉ “cửu phẩm”, giới quan lại hút máu dân đen. Việc để Cửu đầu điểu là phò mã của Long vương là muốn ám chỉ tầng lớp đại quan thân cận với Hoàng đế. Cho nên dẫu Ngô Thừa Ân có muốn, cũng không thể một lần mà quét sạch đám tham quan ô lại hút máu hút mủ trăm họ.
Cửu đầu điểu lại liên quan tới một cố sự đời Minh và một danh nhân lịch sử: Trương Cư Chính - Thủ phụ nội các thời Vạn Lịch. Ngạn ngữ Trung Quốc có câu “Trên trời có cửu đầu điều, dưới đất có Hồ Bắc lão”. Hồ Bắc lão là chỉ Trương Cư Chính - người Hồ Bắc, và câu ngạn ngữ là do các kẻ thù chính trị của họ Trương đặt ra, ám chỉ việc ông ta là người âm hiểm, xảo quyệt.
