Bốn thầy trò Đường Tăng hợp cùng Bạch Long lập thành một bộ ngũ mang nhiều ý nghĩa biểu trưng trong văn hóa Á Đông. Thông dụng nhất và được nhiều người biết tới là tượng trưng cho ngũ hành. Các bản dịch Tây Du Ký của Thụy Đình và Như Sơn đã có chú thích tương đối kỹ về Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới và Sa Tăng, nay xin bổ sung thêm cho đầy đặn, đồng thời luận thêm về Đường Tăng và Bạch Long. Và dĩ nhiên bên cạnh ngũ hành, đội ngũ này còn mang nhiều ý nghĩa khác nữa.
1. Ngũ hành
Một số độc giả cho rằng biểu tượng Ngũ hành là do những người giải mật suy diễn ra chứ chưa chắc bản ý của tác giả đã là như vậy. Thực tế thì chính Tây Du Ký đã viết rõ về ý nghĩa Ngũ hành của đoàn thỉnh kinh này. Ở hồi 22 khi Huệ Ngạn hành giả tuân lệnh Quan Âm tới thu phục Sa Tăng - người thứ năm, cũng là người cuối cùng tham gia đoàn thỉnh kinh - liền có bài thơ mở đầu bằng “Ngũ hành phối hợp, hợp thiên chân”. Vậy thì tác giả coi Đường Tăng, Ngộ Không, Bát Giới, Sa Tăng, Bạch Long là ứng với Ngũ hành, không còn nghi ngờ gì nữa. Trong truyện cũng nhiều lần dùng các thuật ngữ để chỉ Tôn Ngộ Không là hành Kim, với các danh từ như Kim công, Kim lão. Như hồi 23 có câu “Mộc mẫu, kim công lòng vẫn hợp”; hồi 30 có câu “Kim công, Mộc mẫu thảy bơ phờ”; hồi 57 có câu “Hoàng bà biệt chúa tìm Kim lão, Mộc mẫu trông thầy dạ đắng cay”.
Trư Bát Giới là là hành Mộc, ngoài danh từ Mộc mẫu như đã trích dẫn ở trên, ở hồi 19 khi Ngộ Không thu phục Bát Giới, Tây Du Ký viết mấy câu thơ dùng Mộc long (rồng gỗ) để chỉ Bát Giới:
Kim cứng khắc mộc dễ ghê,
Vượn bắt rồng gỗ theo về như không.
Kim theo mộc thuận một lòng,
Kim nhâm mộc quý, nên cùng phát huy.
Hay rõ ràng nhất là tiêu đề hồi 32: Liên Hoa động Mộc mẫu phùng tai mà bản Việt dịch đổi thành Động Liên Hoa Bát Giới gặp tai.
Sa Tăng là hành Thổ, họ Sa nghĩa là cát đã nói lên điều này. Trong Tây Du Ký hay dùng Hoàng bà để chỉ Sa Tăng như các trích dẫn đã nêu trên (màu vàng ứng với hành Thổ). Giống như Bát Giới, cũng có tiêu đề một hồi dùng Hoàng bà để chỉ Sa Tăng ấy là hồi 53: Hoàng bà vận thủy giải tà thai mà bản Việt dịch đổi thành Đi lấy nước, Sa Tăng giải thai ma (bản Như Sơn) và Sa Tăng lấy nước giải thai ma (bản Thụy Đình).
Đường Tăng là hành Thủy, tiêu đề hồi 9 gọi Đường Tăng là sư Giang Lưu: Sư Giang Lưu phục thù báo ơn, tiêu đề hồi 29 cũng viết Thoát nạn Giang Lưu sang nước khác, Giang Lưu là chỉ sự tích cậu bé họ Trần thuở mới sinh bị thả trôi sông. Ở hồi 57, Ngộ Không bị sư phụ đuổi, Đường Tăng vừa đói vừa khát, sai Bát Giới đi kiếm cơm tìm nước đều không nổi, liền có câu thơ “Thổ mộc vô công kim thủy tuyệt”, ấy là ám chỉ Sa Tăng (thổ), Bát Giới (mộc) vô dụng mà Ngộ Không (kim) với Đường Tăng (thủy) thì đang tuyệt giao.
Còn lại Bạch Long vốn tưởng là loài rồng thuộc Thủy, nhưng lại là hành Hỏa. Hồi 8 viết rằng nó “chỉ vì nghịch lửa làm cháy viên ngọc minh châu trên nóc điện” nên mắc tội. Ở hồi 30, khi Hoàng Bào quái vụ cho Đường Tăng là Hổ tinh, Bạch Long hóa thành cung nhân định mưu sát Hoàng Bào quái, cô nàng có sử dụng “Bức thủy pháp”, Hỏa bức Thủy hạc là một thuật ngữ rất phổ biến trong văn hóa Á Đông, ở đây tác giả dùng thuật ngữ bức thủy để chỉ Bạch Long thuộc hành Hỏa. Cũng bởi Bạch Long là Hỏa nên sào huyệt của nó gọi là núi Xà Bàn. Hỏa xà là một thuật ngữ rất phổ biến cả trong Đạo giáo và Ấn giáo.
2. Tứ Dân
Luận giải năm thầy trò Đường Tăng tương ứng với ngũ hành vốn rất phổ biến, tuy nhiên ở đây tôi muốn đề cập thêm tới một phương diện khác: Ngộ Không, Bát Giới, Sa Tăng và Bạch Long ứng với tứ dân: Sĩ, Nông, Công, Thương mà Đường Tam Tạng là vị Hoàng đế, sử dụng lực lượng tứ dân này.
Tôn Ngộ Không là đại diện cho tinh thần khai phá và xông xáo, ứng với Sĩ - giai cấp trí thức, quan lại, quý tộc. Hoàng đế muốn duy trì quyền lực, điều hành đất nước thì phải dựa vào tầng lớp này. Cũng như Đường Tăng phải dựa vào Ngộ Không mới có thể sang tây. Lìa Ngộ Không là lập tức gặp trắc trở. Vũ khí của Tôn Ngộ Không là cây gậy Như Ý, muốn to thì lớn chọc trời, muốn nhỏ thì như cây kim, khi dụng thì lấy ra, khi tàng thì nhét trong lỗ tai; ấy là ngầm chỉ vũ khí của giai cấp Sĩ là tư tưởng ẩn chứa trong đầu. Đã là tư tưởng thì muốn lớn muốn nhỏ tùy tâm, nên gọi là Như ý. Giai cấp Sĩ này vừa được Hoàng đế sử dụng, lại vừa bị kiềm tỏa, ứng với chiếc vòng Kim cô mà Đường Tăng lừa đeo lên đầu Ngộ Không. Cũng nên lưu ý rằng Ngộ Không phải chịu hình phạt là bởi náo loạn Thiên đình, tạo phản. Đông Hải Long vương từng dẫn tích Cầu Dĩ dâng giày khuyên bảo lại càng rõ ý so sánh Hành Giả với Trương Lương.
Trư Bát Giới là đại diện của tầng lớp Nông binh khí của gã là chiếc bồ cào*, thích hợp làm các việc nặng nhọc giản đơn. Hồi 19, Ngộ Không đánh nhau với Bát Giới có nói: “Cái bồ cào của mày có phải đồ dùng để xới đất, giồng rau khi ở cho nhà lão Cao đó không?” Hồi 49, Linh Cảm đại vương nói với Bát Giới rằng: “Mi biết dùng bồ cào, có lẽ trước kia đi cuốc thuê cho người ta, lấy đinh ba trốn đi chứ gì?” Ở hồi 67, Bát Giới “lắc mình một cái, biến thành một con lợn to”, ủi sạch cả hẻm núi Hy Thị, một hình ảnh giống như người nông dân cày bừa.
Nguyên văn tiếng Trung là “đinh ba” nghĩa là cái bồ cào. Các bản dịch thường giữ nguyên từ này khiến độc giả có thể nhầm lẫn với loại vũ khí có ba mũi nhọn để đâm của thợ săn thú hoặc cá. Trong khuôn khổ cuốn sách này, tôi xin phép đổi dịch thành “bồ cào” cho rõ nghĩa.
Khi còn ở Thiên đình, Bát Giới được “Sắc phong nguyên soái quản thiên hà, Tổng đốc thủy binh ấy chính ta!” Thiên đình có Thiên binh, Thiên tướng đã đành, nhưng Thủy binh thì để làm gì? Có ai thấy quân nhà trời cưỡi thuyền đánh trận đâu. Hóa ra ẩn ý của tác giả là việc dẫn nước làm nông. Nhà nông quý nước như quý tính mạng, nên Bát Giới mới được giao Tổng đốc thủy binh là vậy. Tính cách tham ăn, mê ngủ của gã cũng thể hiện bản chất giản đơn của người nông dân. Cũng bởi triều đình phong kiến luôn chủ trương dĩ nông vi bản, nên Đường Tăng trong Tây Du Ký thường o bế, bênh vực Trư Bát Giới.
Sa Tăng là đại diện cho tầng lớp Công. Công ở đây nghĩa là giới thợ thuyền. Trong đoàn thỉnh kinh, Sa Tăng có nhiệm vụ duy nhất là dắt ngựa, cây Hàng yêu bảo trượng của Sa Tăng chính là hình ảnh của cái chàng xay thóc như Linh Cảm đại vương nhận định: “Cái khổ dạng của mi, y như một anh xay thóc xuất thân” và “Nếu mi không phải là người xay thóc, cớ sao mi lại biết dùng cái chàng xay”. Trước kia Sa Tăng bị Thiên đình xử phạt bởi đánh vỡ cây lỡ tay đánh vỡ chiếc chén bằng ngọc lưu ly, phải chăng một người thợ chế tác bị phạt vì làm hỏng đồ quý?
Bạch Long là giới Thương nhân. Đây là tầng lớp luôn bị triều đình đè đầu cưỡi cổ, tương ứng với thân phận con ngựa. Con ngựa thồ hàng trên bộ, lại là rồng dưới nước tượng trưng cho vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy. Bởi rồng là ẩn dụ của Thương nhân giàu có, nên ngay hồi 3, Ngộ Không xuống biển đòi báu đã nhắc tới câu ngạn ngữ: “Đừng lo Long vương ở biển không có của báu”. Mà Bạch Long bởi làm cháy viên minh châu mà bị bắt, có phải giống như thương nhân buôn bán thua lỗ, thiệt hại vàng ngọc mà mắc tội không?
Trên con đường thâu tóm quyền lực, Hoàng đế trước tiên nắm giới trí thức, quan lại, rồi tới giới thương nhân. Có tiềm lực trí tuệ và tiền tài rồi, thì mới thâu tóm hai giới Nông và Công. Đó là lý do mà tác giả để Đường Tam Tạng thu phục Ngộ Không trước rồi mới lần lượt tới Bạch Long, Bát Giới, Sa Tăng.
