Mỗi bộ kinh, sách, truyện nói về thần tiên yêu quỷ của Trung Quốc lại có một cách phân chia cấp bậc khác nhau. Đây đó chúng ta từng nghe thấy các danh từ như Thiên tiên, Địa tiên, Thần tiên, Quỷ tiên, Huyền tiên, Kim tiên, Kiếm tiên, Thi giải tiên, Tiên nhân, Chân nhân… Thế thì hệ thống các tiên trong Tây Du Ký được thiết lập như thế nào?

Hồi 58 mượn lời Địa Tạng vương Bồ tát:

“Khi nó [Lục nhĩ di hầu] nằm phục ở dưới đất, thì trong giây lát có thể soi rõ thiện ác, nghe rõ hiền ngu đối với tất cả các loài sâu bọ, loài có vẩy, loài lông mao, lông vũ, côn trùng, cho tới thiên tiên, địa tiên, thần tiên, nhân tiên, quỷ tiên ở khắp núi sông xã tắc, đất phúc, động trời trong bốn đại bộ châu.”

Phật tổ Như Lai cũng nhắc lại: “Ở trong vòng trời có năm loại tiên là Thiên, Địa, Thần, Nhân, Quỷ.”

Như vậy chư tiên trong Tây Du Ký được phân làm năm cấp bậc, lần lượt là Thiên, Địa, Thần, Nhân, Quỷ. Thiên tiên là bậc cao nhất, bởi khi nghe hai tiên đồng Thanh Phong, Minh Nguyệt ở Ngũ Trang Quan khoe sư phụ mình là Trấn Nguyên Tử được Nguyên Thủy Thiên Tôn mời tới cung Di La giảng về Hỗn Nguyên đạo quả, Tôn Ngộ Không liền mắng ngay: “Đồ tiểu đồng thối tha kia! Chẳng biết quái gì, chỉ được cái ba hoa khoác lác! Ở cung Di La ai chẳng là Thái Ất thiên tiên? Ai mời cái đồ trâu đực các ngươi đi giảng làm gì?”

Dĩ nhiên Nguyên Thủy Thiên Tôn là một trong Tam Thanh của Đạo giáo, sẽ không mời Trấn Nguyên Tử đến giảng đạo rồi, trước đó chính truyện cũng viết rằng vị tiên này được mời tới để nghe giảng: “Trấn Nguyên đại tiên nhận được tờ thiếp của Nguyên Thủy thiên tôn mời đến cung Di La trên Thương Thanh Thiên nghe giảng về Hỗn nguyên đạo quả.” Và Trấn Nguyên Tử cũng phải thừa nhận rằng: “Ta không thể sai lời mời của Đại Thiên Tôn, phải lên cung Di La nghe giảng”. Đúng là hai vị tiên đồng đã tâng bốc lố sư phụ của mình, bởi Trấn Nguyên Tử chỉ là cấp bậc Địa tiên. Thổ địa ở Ngũ Trang Quan nói rằng: “Thứ quả quý đó là thức của địa tiên, tiểu thần là quỷ tiên, đâu có quyền dám lấy?”

Thần tiên là cấp thấp hơn Địa tiên. Khi cầu Tam Tinh Phúc, Lộc, Thọ cứu cây nhân sâm, Ngộ Không được bảo rằng: “Trấn Nguyên tiên là ông tổ dòng Địa tiên. Chúng tôi thuộc dòng Thần tiên…” Và cũng thừa nhận rằng: “Đạo của chúng tôi còn kém xa!”

Độc giả hẳn sẽ băn khoăn vậy Tôn Ngộ Không của chúng ta thuộc cấp bậc nào? Hồi 17, Ngộ Không khoe với Hắc Hùng Tinh: “Đắc truyền đại phẩm Thiên tiên quyết - Truyền cho bài quyết thiên tiên lớn”. Sau Tam Tinh lại cho biết “Đại thánh tuy đắc đạo Thiên tiên*, nhưng vẫn thuộc Thái Ất tán số, chưa phải là dòng chân truyền, nên thoát khỏi tay người ta làm sao được?”

Nguyên văn “nhĩ tuy đắc liễu Thiên tiên”, cả hai bản Thụy Đình, Như Sơn đều dịch nhầm thành “Thần tiên”. 

Hồi 43, Ma Ngang Thái tử nói Ngộ Không là Thượng phương Thái Ất Kim tiên; bài thơ ở hồi 70 gọi Ngộ Không là Thái Ất tiên, hồi 76 và 80 cũng nói Ngộ Không là Thái Ất Kim tiên. Như vậy Ngộ Không tuy được truyền cho đạo Thiên tiên nhưng chưa đắc chính quả, nên chỉ là Kim tiên. Có lẽ Kim tiên là cấp bậc thấp thuộc Thiên tiên. Còn Trấn Nguyên Tử thì đứng đầu Địa tiên, đầu gà hơn đuôi phượng, Ngộ Không đánh không lại ông tổ dòng Địa tiên này.