1. Một Lưu Hồng ngang trời xuất thế
Như đã phân tích ở chương trước, Huyền Trang không thể là con ruột của Trần Quang Nhị, mà mẹ ông là Ân Ôn Kiều đã có mang trước đó. Cho nên tác giả xây dựng một nhân vật mới là Lưu Hồng ngang trời xuất thế chắc hẳn phải mang một dụng ý nào đó.
Bởi Ôn Kiều là tiểu thư con quan Thừa tướng ở kinh sư cho nên người có gian tình với tiểu thư hẳn cũng phải thuộc tầng lớp quyền quý ở đó. Lưu Hồng được Tây Du Ký kể rằng mạo danh làm quan Tri phủ Giang Châu trong 18 năm mà không lộ sơ hở. Vậy thì xuất thân của Lưu Hồng hẳn không phải một gã thuyền phu tầm thường. Xét về sự khác biệt về học vấn và phong thái của một anh học trò với một gã thuyền phu, đây là điều bất khả. Tây Du Ký tả sau khi Lưu Hồng giết xong Quang Nhị, quăng xác xuống sông thì:
Ân tiểu thư thấy chồng bị đánh chết, định đâm đầu xuống dòng nước tự tử. Lưu Hồng ôm chặt lấy nói:
- Nàng nghe ta thì mọi sự êm đẹp! Nếu không nghe thì một nhát dao là người đứt làm hai đoạn ngay!
Câu thoại ở đây thật vô nghĩa, Ôn Kiều đã định nhảy xuống sông tự sát thì lời dọa “một nhát dao là người đứt làm hai đoạn ngay” làm sao khiến tiểu thư “nghĩ ngợi chẳng còn cách nào khác”, cũng là chết thôi mà. Cho nên lời dọa “nhất đao lưỡng đoạn” là nói tới việc cắt đứt tình nghĩa thì hợp lý hơn. Lưu Hồng dọa nếu còn xót thương người chồng quá cố thì tình nghĩa xưa nhất đao lưỡng đoạn.
Sau khi Lưu Hồng bị bắt, Ân tiểu thư muốn treo cổ tự sát ngay, nhưng Huyền Trang cản lại. Đó có thể là hành động bột phát trong tình huống bất ngờ. Sau khi Lưu Hồng bị giết tại ngay Hồng Giang, gia đình Trần Quang Nhị đoàn tụ, Ân tiểu thư lại “thong dong tự tận”, chứng tỏ tiểu thư có vướng mắc trong lòng dẫu thế nào cũng không cởi bỏ được*.
Nguyên văn bản tiếng Trung là “Ân tiểu thư tất cánh thung dung tự tận”; bản Thụy Đình dịch: “Ân tiểu thư được thung dung cưỡi hạc”; bản Như Sơn dịch: “Ân tiểu thư được xênh xang hạnh phúc”, đều làm sai lệch ý nghĩa của tác phẩm.
2. Gốc gác của Lưu Hồng
Thật không dễ dàng gì để tìm kiếm gia thế của Lưu Hồng bởi nhân vật này chỉ xuất hiện có một đoạn trong hồi 9 của Tây Du Ký.
Với giả định Lưu Hồng là con em đại quan ở kinh sư, là nhân tình của Ôn Kiều thì hẳn cha của Lưu Hồng và cha của Ôn Kiều phải có quan hệ qua lại. Rất may là tác giả đã lưu lại chút manh mối. Hồi 10 chép: “Vua Đường mắt phượng mày ngài, nhìn khắp một lượt, thấy trong đám quan văn có Phòng Huyền Linh, Đỗ Như Hối, Từ Thế Tích, Hứa Kính Tông, Vương Khuê. Hàng võ quan có Mã Tam Bảo, Đoàn Chí Hiền, Ân Khai Sơn, Trình Giảo Kim, Lưu Hồng Kỷ (劉洪紀), Hồ Kính Đức, Tần Thúc Bảo.”
Hồi 11 chép: “Phía bên đông có bọn Từ Mậu Công, Ngụy Trưng, Vương Khuê, Đỗ Như Hối, Phòng Huyền Linh, Viên Thiên Cương, Lý Thần Phong, Hứa Kính Tông; bên tây có bọn Ân Khai Sơn, Lưu Hồng Cơ (劉洪基), Mã Tam Bảo, Đoàn Chí Hiên, Trình Giảo Kim, Tần Thúc Bảo, Hồ Kính Đức, Tiết Nhân Quý cũng nhất tề bước ra”.
Lưu Hoằng Cơ (劉弘基) là đại tướng khai quốc của nhà Đường, một trong hai mươi tư vị công thần được họa tranh treo ở Lăng Yên các. Lưu Hoằng Cơ cũng được một số sử sách chép là Lưu Hồng Cơ, nhưng không thể có việc đổi hẳn thành Lưu Hồng Kỷ, nhất là hai cái tên xuất hiện cách nhau có một hồi. Đây chính là manh mối mà tác giả ám chỉ một nhân vật đáng lưu tâm.
Lại nữa, Lưu Hồng Cơ bớt đi chữ Cơ, ta có Lưu Hồng, chính là nhân vật xuất hiện ở sông Hồng Giang. Trong lịch sử, Lưu Hoằng Cơ và Ân Khai Sơn nhiều lần cầm quân cùng nhau, hai người này được viết chung một truyện trong Tân Đường thư, một bộ chính sử của Trung Quốc.
Tác giả không viết vì lí do gì mà hai gia tộc Lưu, Ân không kết làm thông gia. Bấy giờ Ôn Kiều đã mang thai ba, bốn tháng nên đành vội vàng kén Trần Quang Nhị làm chồng. Việc nhanh chóng đẩy đôi vợ chồng trẻ tới phương xa nhậm chức ngay sau ngày cưới là một biểu hiện của việc che giấu cái thai trong bụng đã bắt đầu lớn. Lưu Hồng hay tin vợ chồng Quang Nhị khởi hành nên cùng tay chân (Lý Bưu) đóng giả làm thuyền phu đón lõng, giữa đường giết tình địch để đoạt tình nương.
Cũng bởi Lưu Hồng là con của Tổng quản Lưu Hoằng Cơ nên khi Huyền Trang tới báo án, “Vua Đường nghe xong, vô cùng phẫn nộ, lập tức sai mang sáu vạn quân ngự lâm, giao cho Ân thừa tướng thống lĩnh đi diệt giặc cướp.” Một viên Tri phủ Giang Châu mà phải khiến triều đình điều động sáu vạn quân ngự lâm, tới nơi lại phối hợp với hai viên Đồng tri và Phán châu ở bản địa Giang Châu, đem quân hỗ trợ. Hẳn là bởi e sợ thế lực của gia tộc Lưu Hồng ở kinh sư.
3. Những người họ Lưu
Vì muốn ám chỉ Huyền Trang vốn họ Lưu, nên tác giả để hòa thượng Pháp Minh ở chùa Kim Sơn vớt được đứa bé trôi sông liền đặt tên là Giang Lưu. Chữ Lưu (流) đồng âm với họ Lưu (劉).
Lưu Toàn dâng bí: Một sự trùng hợp về hoàn cảnh của hai người họ Lưu. Đầu tiên vì trắc trở mà chia ly với vợ, sau đó lại được trùng phùng. Gia đình Lưu Toàn chính là một ẩn dụ về Lưu Hồng và Ân Kiều.
Thái bảo Lưu Bá Khâm: Một người họ Lưu khác mà Trần Huyền Trang gặp ở Song Xoa lĩnh. Điểm kỳ lạ của cuộc gặp gỡ này là Bá Khâm biết Huyền Trang đến từ Tràng An liền nói: “Nhĩ ký thị Đường triều lại đích, dữ ngã đô thị hương lý - Người ở bên Đường triều tới đây, với tôi đều là đồng hương cả.” Song Xoa lĩnh thuộc địa phận Đại Đường, người cùng một nước gặp nhau, nói chung một ngôn ngữ, thì không ai lại nhận là đồng hương cả. Ẩn ngữ của tác giả muốn chỉ ra Bá Khâm và Huyền Trang là người cùng làng (hương lý), mà những người cùng làng thường cùng họ. Thêm nữa, câu của Bá Khâm còn mang ý nghĩa rằng hai người là “đồng Đường”, chữ Đường (唐 - nhà Đường) đồng âm với Đường (堂 - nhà). Bá Khâm và Huyền Trang là huynh đệ đồng đường, cùng họ Lưu cả.
Lưu Bá Khâm lại có người cha mang nặng sát nghiệp không thể siêu sinh, Huyền Trang tới nhà liền được mời tụng kinh để siêu độ cho cha Lưu Bá Khâm. Cha của Bá Khâm là một ẩn dụ chỉ
Lưu Hồng, cả hai đều mang sát nghiệp nặng nề khó siêu sinh, mà Huyền Trang tụng kinh chính để siêu độ cho cha mình.
4. Huyền Trang giống bố?
Khi Huyền Trang về gặp bà nội ở Vạn Hoa điếm, cụ bà nói: “Tiếng anh giống tiếng đứa con tôi là Trần Quang Nhị quá!” Câu này để dẫn dắt tới việc sau khi được Huyền Trang chữa mắt, cụ bà lại nói: “Đúng là cháu bà, giống bố Trần cháu như đúc!”
Huyền Trang sinh ra và lớn lên ở Giang Châu, còn Trần Ngạc ở Hải Châu, cách nhau mấy tháng đi đường, làm sao khẩu âm có thể giống nhau được. Đây là do cụ bà tự kỷ ám thị, mà cảm nhận sai khác. Khi Huyền Trang lần đầu gặp mẹ, Ân tiểu thư không hề có cảm nhận về sự giống nhau này, còn hỏi kỹ: “Ôn Kiều là mẹ đây. Nhưng con có bằng chứng gì không?” Rồi sau khi trình ra huyết thư năm xưa, tiểu thư vẫn chưa tin hẳn mà phải chờ tới lúc ở chùa Kim Sơn, Huyền Trang cởi giày cho mẹ xem vết sẹo ở ngón chân út bên trái thì mới xác quyết.
5. Phức cảm Oedipus
Thần thoại Hy Lạp có một câu chuyện kể về Hoàng tử Oedipus là con trai của vua Laius thành Thebes và hoàng hậu Jocasta. Bởi lời tiên tri cậu bé sau này lớn lên sẽ giết cha và cưới mẹ, nên vua Laius bàn với vợ rồi sai người hầu đem đứa bé lên núi và giết. Người hầu không đành lòng tuân theo nên đem đứa bé trao cho người chăn cừu của vua Polybus xứ Corinth. Đứa bé được vua Polybus nhận làm con nuôi, lớn lên vô tình giết chết một ông già trên đường đi mà không biết đó là vua Laius. Rồi chàng tiêu diệt được con nhân sư, cưới bà hoàng hậu góa Jocasta thành Thebes và lên làm vua. Từ đó thành Thebes gặp vô vàn thiên tai. Được nhà tiên tri mù Tiresias cho biết sự thật, hoàng hậu Jocasta tự tử, còn Oedipus tự móc mắt rồi bỏ đi, ông sống lang thang và đau khổ cho tới khi chết.
Câu chuyện về Oedipus được Ngô Thừa Ân phục dựng hầu như vẹn nguyên bằng các phép ẩn dụ trong Tây Du Ký mà sẽ ít người nhận ra. Lời tiên đoán của nữ tiên tri đền Delphi rằng Laius sẽ chết dưới tay con mình được ngầm thể hiện bằng lời báo mộng của Nam Cực tiên ông cho Ôn Kiều. Giấc mộng ấy nói rằng đứa con Ân tiểu thư sắp sinh sẽ khiến vợ chồng đoàn tụ, rửa được mối thù (tức giết được Lưu Hồng). Bởi kinh sợ giấc mơ ấy mà vợ chồng Lưu Hồng, Ôn Kiều phải thả con trôi sông.
Trong truyện Oedipus, vua Laius xuyên sợi dây qua hai chân của đứa bé sơ sinh*, Tây Du Ký đã mô phỏng bằng việc Ân tiểu thư “cắn đứt một vết nhỏ trên ngón chân út bàn chân trái của đứa con để đánh dấu”. Cũng nhờ vết sẹo ở chân mà Ôn Kiều xác nhận Huyền Trang là đứa trẻ trôi sông thuở nào.
Oedipus trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là chân bị sưng.
Trong truyện Oedipus, chàng trai khi lớn lên bị một nhà quý tộc xứ Corinth chế nhạo là đứa trẻ không cha không mẹ. Tây Du Ký mang tình tiết này vào truyện với lời của gã sư rượu thịt mắng Huyền Trang: “Đồ nghiệt súc, cha mẹ chẳng có, họ tên chẳng hay kia, định làm quỷ ở đây chắc!”
Tình tiết Oedipus cưới mẹ mình được tái hiện không phải ở đoạn truyện này, mà phát sinh ở hồi 93. Đường Tăng ở nước Thiên Trúc dạo phố, bị công chúa vốn là Thỏ Ngọc hạ phàm gieo tú cầu kén làm chồng. Một vòng tuần hoàn khép kín, từ Ân Ôn Kiều gieo cầu kén chồng, sinh ra Huyền Trang và kết thúc bằng một công chúa Thiên Trúc gieo cầu kén chồng.
Trong truyện Oedipus, khi thành Thebes gặp dịch bệnh hoành hành, Oedipus tìm tới nhà tiên tri và được biết dịch bệnh sẽ tiếp tục cho tới khi tìm ra kẻ sát nhân đã giết cựu vương Laius. Oedipus đã mở một cuộc truy lùng và treo thưởng lớn để tìm kiếm tên sát nhân nhưng không ai tìm được. Cuối cùng Oedipus ép nhà tiên tri mù Tiresias phải tiết lộ sự thật. Phũ phàng thay, lời tiên tri đó là “ngài chính là kẻ đã giết cựu vương Laius và cũng chính ngài đã cưới bà hoàng hậu góa, mẹ của ngài”. Chi tiết Oedipus mở cuộc truy lùng kẻ sát nhân được Ngô Thừa Ân phục dựng bằng tình tiết Huyền Trang đích thân đem thư của mẹ tới kinh sư gặp ông ngoại để báo án, dẫn tới kết cục là Lưu Hồng bị giải tới bến sông mà hành hình, giống như vua Laius bị giết giữa đường.
Câu chuyện Oedipus kết thúc bằng cuộc đời lang thang tha phương cầu thực của nhân vật chính, còn Huyền Trang của Tây Du Ký thì bắt đầu hành trình mười bốn năm hành khất sang Tây thiên thỉnh kinh.
6. Tiểu kết
Vận dụng truyền thuyết cổ Trung Hoa (Thôi úy tử) để che giấu đi cái gốc là thần thoại phương Tây (Oedipus) một cách khéo léo là phương pháp mà Ngô Thừa Ân nhiều lần sử dụng trong bộ tiểu thuyết Tây Du Ký đồ sộ của mình. Chúng ta sẽ còn bắt gặp các cố sự Trung Hoa và phương Tây như Kinh Thánh, Thần thoại Hy Lạp, Ngưu Lang Chức Nữ, Hồ già thập bát phách, Nhị đào sát tam sĩ, Loạn Tĩnh Nan, Tam bảo hạ Tây dương… ở các chương sau. Nhờ đó, phần nào hiểu rõ hơn cách xây dựng nên bộ kỳ thư Tây Du Ký. Cũng qua đó hiểu được những ám chỉ, những ẩn ý mà tác giả gửi gắm lại hậu thế.
