Lục nhĩ Di hầu là một đối thủ đáng gờm của Tôn Ngộ Không. Không chỉ bởi hai người đánh nhau bất phân thắng phụ, mà còn vì Lục nhĩ biến hóa thành Ngộ Không khiến chẳng ai phân biệt nổi, từ kính Chiếu Yêu của Thiên đình cho tới pháp nhãn của Quan Âm Bồ tát. Về nhân vật này của Tây Du Ký, có rất nhiều ý kiến sai lệch vô căn cứ, tỷ như Lục nhĩ con khỉ cùng sinh từ đá như Ngộ Không, hoặc tệ hơn nữa, con khỉ bị úp trong bát rồi bị đập chết mới là Tôn Ngộ Không, còn kẻ theo Đường Tăng tới Tây Thiên là Di hầu. Chương này xin dành để bác bỏ thông tin ấy.
1. Lục nhĩ Di hầu chỉ là một ẩn dụ
Tiêu đề của hồi 58 đã nói rất rõ ý nghĩa của Lục nhĩ Di hầu: “Nhị tâm làm loạn càn khôn rộng; Một thể khó tu tịch diệt chân”. Ngộ Không vốn là yêu quái quy về chánh đạo, nên ẩn sâu trong nó là nhị tâm, một chánh một tà. Lục nhĩ chính là cái tà tâm sinh ra từ Ngộ Không, để sau khi diệt trừ Lục nhĩ, chỉ còn lại một Ngộ Không toàn chân.
Tác giả dẫn dắt cố sự này rất khéo léo, làm độc giả liên tưởng tới lần Tôn Ngộ Không giết lục tặc Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân, Ý ở hồi 14. Khi ấy, Ngộ Không giết lục tặc xong bị Đường Tăng đuổi đi. Khỉ ta liền bay về phương đông, tức nhằm cố hương rồi ghé thăm Đông Hải Long vương. Còn lần này, sau khi giết đám cướp chặn đường và bị sư phụ đuổi, Ngộ Không bay thẳng tới núi Lạc Già của Quan Âm Bồ tát. Lần bỏ đi trước (và lần bị đuổi vì giết Bạch Cốt phu nhân), phần yêu quái trong Ngộ Không lớn nên nó bỏ về núi làm yêu quái; còn lần này, phần thiện lương khiến nó bay tới Nam Hải. Ý tứ của tác giả thể hiện khá rõ.
Bởi Ngộ Không thật là thánh tâm nên Tây Du Ký chép là Đại thánh (sẽ nói rõ ở bên dưới). Bởi Ngộ Không giả là vọng tâm nên Tây Du Ký kể chuyện nó huyễn hóa ra Đường Tăng giả, Bát Giới giả, Sa Tăng giả ở động Thủy Liêm, dù chắc chắn không có chuyện đoàn thỉnh kinh ấy có thể tới được đất Phật. Thánh tâm và vọng tâm không bao giờ tách rời mà luôn song hành và tranh đấu với nhau, từ vô thủy tới vô chung, từ khi sinh ra tới khi chết và tái sinh muôn kiếp, bởi vậy Tây Du Ký vẽ nên việc Hành Giả thật Hành Giả giả đánh nhau từ Hoa Quả Sơn - ẩn dụ của nơi sinh sống; lên Thiên đình, xuống Địa phủ. Chỉ tới khi đến Lôi Âm - ẩn dụ của ngộ đạo, thì thánh tâm mới diệt được vọng tâm. Từ sau cố sự này, Tây Du Ký không hề nhắc tới việc Đường Tăng niệm Khẩn cô nhi chú để trừng phạt Ngộ Không nữa, ấy là bởi đã không còn vọng tâm.
Phật tổ nói về Lục nhĩ Di hầu: “Thứ tư là loài di hầu sáu tai nghe hiểu âm thanh, xét thông lý lẽ, biết việc sau trước, muôn việc sáng thông… Con khỉ này đứng ở một nơi, biết được mọi việc nơi ngoài nghìn dặm. Phàm khi người nói chuyện, nó cũng hiểu cả, cho nên nó nghe hiểu giọng nói, xét thông lý lẽ, biết việc trước sau, sáng thông vạn vật.” Ấy cũng là cái si tâm vọng tưởng của vọng tâm, tự cho rằng mình biết, mình hiểu mọi sự, thực ra đó không phải thánh trí mà chỉ là cái thông minh tinh nhạy của phàm phu mà thôi.
Khi bị lộ chân tướng, Tây Du Ký không để Ngộ Không hay các Bồ tát, La hán trực tiếp đánh chết Lục nhĩ, mà để Phật tổ quăng bình bát bắt gọn, rồi tiếp theo đó Hành Giả thật mới giết được Hành Giả giả. Phân biệt chân vọng rồi, phải dụng công phu Phật pháp thì thánh tâm mới diệt được vọng tâm là như vậy.
Quá trình tranh đấu của nhị tâm tiếp tục được Tây Du Ký ghi chép kỹ. Sau khi ở Địa phủ, được Địa Tạng Bồ tát khuyên sang chùa Lôi Âm, hai vị Hành Giả vừa đi vừa đánh nhau long trời lở đất, tác giả liền có bài thơ mô tả:
Người có nhị tâm ắt gặp tai,
Chân trời góc biển hẳn không sai.
Bụng thèm ngôi báu tam công ấy,
Lại muốn Kim Loan nhất phẩm đài.
Bắc chiến nam chinh không phút nghỉ,
Đông ngăn tây chặn vẫn hoài hơi.
Cửa Thiền phải học vô tâm quyết,
Tĩnh dưỡng anh nhi kết thánh thai.
Và Như Lai chỉ hai người mà bảo đại chúng ở Lôi Âm: “Các ngài đều đã là nhất tâm cả rồi, xem nhị tâm tranh giành nhau đang đến kìa.”
Cũng tại chùa Lôi Âm, ngay trước khi hai Hành Giả tới thì Phật tổ đang giảng về “sắc” và “không”, những câu như “Bất hữu trung hữu, bất vô trung vô. Bất sắc trung sắc, bất không trung không. Phi hữu vi hữu, phi vô vi vô. Phi sắc vi sắc, phi không vi không. Không tức thị không, sắc tức thị sắc. Sắc vô định sắc, sắc tức thị không. Không vô định không, không tức thị sắc. Tri không bất không, tri sắc bất sắc.”, đều là ẩn dụ về nhị tâm không tách rời nhau. Nhị tâm ấy là tâm của ai? Tâm của Đường Tăng đó, nên sau kiếp nạn này, Tây Du Ký viết “Lại nói chuyện Tam Tạng theo lời dạy của Bồ tát, thu nhận Hành Giả, cùng Bát Giới, Sa Tăng, cắt đứt nhị tâm, nhốt chặt vượn ngựa, đồng tâm hiệp sức lên đường sang phương Tây.”
2. Hành Giả thật Hành Giả giả
Một vấn đề gây ra sự lẫn lộn cho độc giả là ở cố sự này, đâu là Tôn Ngộ Không thật, đâu là Tôn Ngộ Không giả? Đầu tiên dễ thấy nhất, Hành Giả tới núi Lạc Già là Ngộ Không thật, khi ấy chưa xuất hiện Ngộ Không giả. Còn Hành Giả “vung gậy sắt, nhằm xương sống Tam Tạng nện một phát” là Ngộ Không giả, vì với cây gậy Như ý nặng một vạn ba ngàn năm trăm cân thì chỉ đụng vào vị sư phụ người trần ấy thôi đã đủ mất mạng rồi. Yêu quái có thể biến ra Ngộ Không chứ làm sao chế được cây gậy bảo bối thật. Vậy là Hành Giả trở về núi Hoa Quả là Ngộ Không giả.
Tiếp theo đó, ở hồi 58, khi hai Ngộ Không đối mặt nhau, tác giả liền dùng “Đại thánh” để chỉ Ngộ Không thật, còn Hành Giả để chỉ Ngộ Không giả.
“Đại thánh vốn là người có lương tâm, còn Sa Tăng lại có ý nghi ngờ. Thế là hai người đành cùng đi. Một lát sau, họ đã nhìn thấy núi Hoa Quả, cả hai hạ mây bước xuống bên ngoài cửa động xem xét, quả nhiên nhìn thấy một Hành Giả ngồi ngất ngưởng trên đài cao đang uống rượu vui vẻ với lũ khỉ, hình dạng giống hệt Đại thánh…”
Về điểm xưng hô này, bản Như Sơn và bản Thụy Đình đều đôi chỗ không bám sát nguyên tác, khiến độc giả nhầm lẫn. Đơn cử đoạn:
Đại thánh nói:
- Sa Tăng, chú không đánh giúp được thì về chỗ sư phụ, nói rằng bọn ta như thế như thế, để lão Tôn đánh nhau với yêu quái đến tận núi Lạc Già ở Nam Hải, nhờ Bồ tát phân biệt rõ thật giả.
Hành Giả này nói xong, Hành Giả kia nói cũng hệt như vậy.
Câu “Hành Giả này nói xong, Hành Giả kia nói cũng hệt như vậy” nguyên tác chỉ là “Đạo bãi, na Hành Giả dã như thử thuyết - Nói xong, Hành Giả kia nói cũng hệt như vậy”. Có nghĩa là người nói câu ấy trước là Đại thánh - Ngộ Không thật, còn người nói sau là Ngộ Không giả.
Khi cả hai kéo tới gặp Quan Âm, nguyên văn cũng là “Đạo bãi, na Hành Giả dã như thử thuyết nhất biến - Nói xong, Hành Giả kia cũng nói một lượt như vậy”.
Rồi Quan Âm mách bảo lên Thiên đình nhờ phân biệt, tác giả viết “Đại thánh này tạ ơn. Hành Giả kia cũng tạ ơn”, có ý phân biệt rất rõ đâu chân đâu giả, chưa từng nhầm lẫn.
Khi lên Thiên đình, vẫn là Đại thánh nói trước: “Tôi hộ vệ Đường Tăng sang phương Tây lấy kinh, dọc đường có đánh chết một toán cướp…”
Đại thánh nói xong rồi thì “Hành Giả kia cũng nói lại hệt như vậy.
Vào tới điện Linh Tiêu, vẫn là Đại thánh mở lời:
“Đại thánh nói: Vạn tuế! Vạn tuế! Lâu nay thần quy y theo đạo Sa Môn, đâu dám cả gan nói dối bề trên. Chỉ tại con yêu quái này biến ra giống hệt hình dạng thần…”
Nói xong mới tới lượt “Hành Giả kia cũng nói giống y như vậy”. Trong suốt hồi 58 này, tác giả chưa từng nhầm lẫn chân giả, chỉ có độc giả không nhận ra mà thôi.
3. Giả diệt chân?
Tôi có chút bất ngờ vì đây đó có những độc giả tin vào thuyết âm mưu du long tráo phượng, Lục nhĩ Di hầu mới là kẻ đưa Đường Tăng tới Lôi Âm, còn Ngộ Không đã bị Hành Giả giả giết chết. Tuyệt không có chuyện ấy.
Bảy mươi hai phép biến hóa có thể học được, nhưng nội tâm thì sao có thể mô phỏng.
Đầu tiên nói về gậy Như ý như đã nêu ở trên, bảo bối không thể làm giả, mà bảo bối ấy tâm ý tương thông với Ngộ Không như đã dẫn ở chương Cha mẹ của Tôn Ngộ Không.
Tâm pháp cũng không phải thứ học lén. Đa tâm kinh là kinh văn truyền khẩu do Ô Sào thiền sư dạy cho thầy trò Đường Tăng. Ngộ Không thâm hiểu bản kinh này nên ở chặng đường sau này, tại nước Diệt Pháp và tại vườn Cấp Cô, Ngộ Không có đem Tâm kinh ra nhắc nhở Đường Tăng. Đó không phải thứ mà Lục nhĩ có thể tinh tường.
Ký ức lại càng không phải thứ có thể mô phỏng. Ở hồi 80, Ở Tây Du Ký kể rằng:
Lại nói chuyện Đại thánh nhảy vút lên đám mây giữa tầng không, ngoảnh nhìn bốn phía, chỉ thấy giữa rừng từng mây lành phơi phới, ráng đẹp mơ màng, bèn buột miệng kêu:
- Tuyệt quá! Tuyệt quá!
Bạn bảo Hành Giả kêu tuyệt là vì sao? Hóa ra Hành Giả khen ngợi Đường Tăng chính là Kim Thiền trưởng lão giáng trần, trải qua mười kiếp tu hành, nên mới có ráng đẹp mây lành bao phủ như thế. Đoạn lại tự nhủ:
- Như lão Tôn đây, năm trăm năm trước đại náo thiên cung, lang thang góc biển, tiêu dao chân trời, tập hợp yêu tinh tự xưng Tề Thiên Đại thánh, phục hổ hàng long, tiêu hủy sổ tử, đầu đội mũ kim khôi ba lớp, mình mặc bộ giáp phục nạm vàng, tay cầm cây gậy sắt cũng nạm vàng, chân xỏ đôi hài mây, trong tay có tới bốn vạn bảy nghìn yêu quái, bọn chúng đều tôn xưng gọi ta là “Đại thánh gia gia”, thực cũng đáng làm người. Như ngày nay thoát khỏi nạn trời, giữ việc cỏn con là làm đồ đệ cho sư phụ. Nghĩ tới việc trên đầu sư phụ có ráng đẹp mây lành che phủ, khi nào trở về phương Đông nhất định sư phụ sẽ được tốt đẹp. Và như vậy hẳn lão Tôn cũng sẽ thành chính quả.
Đây là độc thoại nội tâm của Tôn Ngộ Không, khỉ ta hồi tưởng lại quá khứ năm trăm năm trước của mình. Nếu là Lục nhĩ Di hầu giả dạng thì lấy đâu ra ký ức này, hơn nữa càng không tự nhủ như vậy để lừa chính bản thân mình.
