Chúng tôi đã đi đến chân cầu thang dẫn lên bức tượng Nữ thần chiến thắng Samothrace. Sau một lát ngắm nhìn, Rose cất giọng đầy vẻ thờ ở nhận xét:

"Đẹp thật đấy, rất đẹp."

Tôi cảm nhận được rằng nàng chẳng có dụng ý nào khác ngoài việc muốn làm tôi vui lòng; nhưng bản tính thật thà của nàng nhanh chóng bộc lộ khi tôi gặng hỏi xem nàng ngưỡng mộ điểm gì; và nàng đáp lại một cách giản dị:

"Em không biết."

Chính bằng cách này — không bao giờ khiến tôi phải hụt hẫng hoàn toàn — mà nàng giữ được sức hút đối với tôi. Nàng chẳng hề nhìn hay cảm nhận được điều mà chúng ta gọi là cái đẹp; mặt khác, nàng cũng vô tư một cách thoải mái trước sự thúc bách phải ra vẻ thấu cảm những gì mình không cảm nhận được; nàng chẳng hề có ý định làm màu hay tạo dáng dù là với chính mình hay trước mặt người khác; và sự lạnh lùng kỳ lạ trong tâm hồn nàng lại càng làm cho tình cảm của tôi thêm phần nồng nhiệt. Nhờ không cố tỏ ra là một con người khác, nàng luôn nuôi dưỡng trong tôi niềm ảo ảnh về con người mà nàng có thể trở thành hoặc sẽ trở thành trong tương lai.

Chúng tôi rảo bước qua một loạt căn phòng rồi dừng chân ở một góc yên tĩnh. Tôi đã chìm đắm dưới thứ bùa mê của cuộc sống sâu lắng, yên bình tỏa ra từ một số họa phẩm thời kỳ Tiền Phục hưng; thế nhưng Roseline, người đã dừng lại dọc đường để ngắm nghía kỹ hơn những thứ kỳ cục, lại đang lớn tiếng cười nói huyên thuyên.

Điều này làm tôi khó chịu; và tôi suýt nữa đã nói thẳng với nàng điều đó. Tuy nhiên, tôi lại kìm chế bản thân: tôi sẽ thấy thật hổ thẹn nếu nổi giận với nàng. Chẳng phải nàng đang vui tươi và hoạt bát đúng như tôi từng mong ước được nhìn thấy đó sao? Nào ai có quyền để cho những thất thường của bản năng dẫn dắt, rồi lại mong đợi người đồng hành của mình cũng phải chịu chung một quy luật im lặng hay cất lời vào bất kỳ khoảnh khắc nào? Xúc cảm của chúng ta phải rung lên những âm hưởng mạnh mẽ và chân thật đến mức không một sự lệch pha nhỏ nào từ những tính cách khác biệt có thể làm cho chúng trở nên lạc điệu.

Rose cứ huyên thuyên suốt một hồi lâu, một mạch kể về những ngày tháng ở tu viện, về người mẹ đỡ đầu ghê gớm của nàng, về vụ bê bối mà sự biến mất đột ngột của nàng chắc hẳn đang gây ra ở ngôi làng nhỏ. Rồi nàng im bặt; và tôi cảm nhận được ánh mắt ngẩn ngơ của nàng lần lượt hướng về phía tôi và về ô vuông trên trần nhà — nơi lúc bấy giờ đang khung lấy một khoảng trời xám xịt điểm xuyết những bông tuyết đang cuộn xoáy. Cuối cùng, với một cử động uể oải, nàng tốc chiếc khăn voan lên, đặt tay lên vai tôi và kèm theo một cú ngáp dài lộ rõ vẻ tươi tắn ngọc ngà của bờ môi, nàng hỏi:

"Thế anh nhìn thấy gì ở đó chứ?"

Tôi luồn tay qua cánh tay nàng và dẫn nàng rời khỏi những căn phòng vắng lặng. Lẽ ra tôi nên lên tiếng. Nhưng những lời lẽ sâu sắc nhất của chúng ta mới trống rỗng làm sao, khi ta cố gắng diễn đạt dù chỉ một phần triệu sự ngưỡng mộ của mình!

Roseline của anh ơi, sao em lại phải bận tâm về những gì anh nhìn thấy làm gì? Chính em và chỉ một mình em mới có thể khám phá ra những gì em yêu thích và những gì khơi gợi sự quan tâm ở em.

Chúng tôi đang đi ngang qua bức tranh Laura de' Dianti của Titian. Tôi chợt sững người trước sự tương đồng giữa nhân vật trong tranh và người bạn đồng hành của tôi. Dù Rose có sắc diện khác, da dẻ trắng trẻo hơn, đôi mắt sáng hơn, nàng vẫn sở hữu những đường nét thanh tú y hệt, chiếc mũi thon thẳng, cái miệng chúm chím và trên hết là ánh nhìn mông lung đầy vẻ bí ẩn có thể diễn giải theo muôn vàn ngả khác nhau. Nàng siết chặt cánh tay tôi:

"Nói gì với em đi, nói gì với em đi chứ!"

Tôi liếc nhìn nàng. Liệu mọi chuyện mãi sẽ thế này chăng, liệu nàng sẽ chẳng bao giờ rung động trừ khi cảm xúc của chính tôi cất thành lời hay sao? Những ấn tượng chỉ chạm đến tâm hồn nàng sau khi đã được chọc lọc qua tâm hồn tôi. Tình yêu, tôi thầm nghĩ, có lẽ chỉ có tình yêu mới một ngày nào đó giải phóng được tất cả những niềm say mê đang bị giấu kín một cách ghen tị trong lớp thần kinh quá đỗi đoan trang kia. Và, bất chấp ý chí của mình, tôi thốt lên:

"Em có nghĩ rằng sự ngưỡng mộ ở một người phụ nữ thực chất chỉ là một hình thức khác của tình yêu không?"

"Nhưng khi cô ấy không còn trẻ nữa thì sao?" Rose đáp lại với một nụ cười.

"Khi một người phụ nữ không còn trẻ, tự nhiên chắc chắn sẽ gợi mở những phương thức nhiệt thành khác. Trái tim cô ấy không còn là sợi dây liên kết giữa cô ấy và vạn vật nữa. Khi ấy, đôi mắt điềm tĩnh hơn của cô ấy có lẽ mới có thể ngắm nhìn chính cái đẹp, mà không cần đến tất cả những niềm vui của một đời sống trọn vẹn tình yêu làm bùng lên ngọn lửa trong lòng."

Những bức tranh của Rubens bao quanh chúng tôi, rực rỡ và lừng lẫy, cất lên những tiếng kêu của niềm đam mê và sự xa hoa bằng thứ ngôn ngữ của da thịt, máu huyết và tuổi trẻ. Chúng là một minh chứng nữa cho những gì tôi vừa nói; và tôi đã thổ lộ với người bạn đồng hành của mình:

Rose này, cách đây chưa lâu, tôi vẫn thường dạo bước qua căn phòng chói lọi này — nơi các tác phẩm của Rubens nở rộ trong vẻ đẹp viên mãn — mà lòng chẳng chút rung động. Xưa kia tôi chỉ ngắm nhìn chúng: giờ đây, tôi thực sự nhìn thấu chúng; xưa kia tôi chỉ lướt qua chúng: giờ đây, tôi đã nắm bắt được chúng. Tôi bước vào tất cả sự cuồng nhiệt của hạnh phúc bao quanh chúng ta — thứ hạnh phúc vốn cách xa em cả vạn dặm, hỡi Rose; và nó làm tăng thêm niềm vui sống của chính tôi...

"Nhưng thế thì chuyện gì đã xảy ra với anh vậy?" cô gái thốt lên.

Tôi không kìm được nụ cười, bởi vì khi tôi cố gắng giải thích lòng mình, tôi có cảm giác như tận sâu thẳm trái tim, tôi chỉ đang chơi đùa với con chữ:

"Tất cả những gì từng làm tôi tổn thương ngày hôm qua nay đã trở thành nguồn cội của sự ngưỡng mộ đối với tôi. Sự quá trớn hóa ra lại là sự trù phú và dồi dào, sự hỗn độn trở nên ngăn nắp; và tôi dường như nhìn thấy trong những tác phẩm này sự tôn vinh đối với tất cả những gì chúng ta buộc phải tôn kính tối cao trong cuộc đời: sức khỏe, sắc đẹp, sức mạnh, tình yêu. Chẳng phải vẻ lộng lẫy phóng đại của những bức tranh này là một lời thách thức đầy kiêu hãnh, là sự diễn đạt của một nguyên lý tuyệt mỹ hay sao?"

Chúng tôi đứng lặng đi trong giây lát; rồi tôi nói thêm:

Chúng ta chưa bao giờ thực sự hiện thực hóa được tất cả những gì ấp ủ trong tâm trí; nhưng người ta có cảm giác rằng cuộc đời và sự nghiệp của con người này đã vươn tới tận cùng những giới hạn trong tầm nhìn của ông ấy. Hoặc không thì chúng ta đến cả một thoáng mường tượng về những gì ông từng thấy cũng không làm nổi.

Và, khi suy ngẫm về điều bí ẩn ấy, trí tưởng tượng mỏng manh mang tính nữ của chúng ta bỗng hiện lên như một phong cảnh mờ dần trong làn sương mù: khi trời quang mây tạnh, ta có thể phân biệt được dãy núi xanh có những đỉnh cao chạm tới bầu trời, nhưng trí tưởng tượng của chúng ta, nếu không muốn lạc lối trong màn sương mờ ảo, buộc phải bám lấy tiền cảnh, nằm trong những đại lộ đã được con người quy hoạch sẵn.

Tôi tiếp lời:

Rose này, chúng ta còn cách rất xa sự tằn tiện của các họa sĩ thời Tiền Phục hưng — những người mà mỗi tác phẩm dường như chứa đựng cả một đời người. Trong căn phòng của họ và trong căn phòng này, em sẽ tìm thấy tất cả những bài học vừa mâu thuẫn vừa bổ sung cho nhau mà người ta muốn truyền dạy cho em. Ở đằng kia là sự tiết chế, lòng kiên nhẫn, sự nỗ lực chuyên cần, tinh thần tận tụy tuyệt đối đến từng chi tiết nhỏ nhất; một cuộc đời cúi đầu trong khiêm nhường nhưng vẫn kiên định và nhiệt thành; trí tưởng tượng và vẻ đẹp không màng phô trương: nếu em cần bằng chứng, hãy nhìn vào số lượng lớn các tác phẩm vô danh! Ngược lại, ở đây là sự hào phóng, tình yêu ngập tràn hoan hỉ, dòng máu chảy rạo rực qua những mạch máu đã bị khuất phục. Rubens là tông đồ của hạnh phúc trọn vẹn. Những điều lớn lao nhất bỗng trở nên dễ dàng khi em đứng trước ông. Nếu có lúc nào em cảm thấy mỏi mệt và chán nản, em nên đến và ngắm nhìn các tác phẩm của ông. Ồ, tôi tự hỏi, vâng, tôi tự hỏi điều gì, hay chính ai đã mang lại cho tôi niềm say mê mới mẻ này? Tôi đã thấy gì, tôi đã học được những gì? Nhờ cuộc kỳ ngộ nào, nhờ một lời nói bâng quơ nào, nhờ cử chỉ hay hành động nào — chắc hẳn vốn chẳng dính dáng gì đến Rubens và các tác phẩm của ông — mà tôi bỗng nhiên bước vào vương quốc kỳ diệu ấy?

Và quả thực, mọi chuyện đã diễn ra đúng là như vậy. Một báu vật vô danh rơi vào chén cảm xúc; và mực nước dâng lên. Ồ, được cảm nhận cái cảm giác bấy lâu ngủ quên trỗi dậy bên trong chính mình; được nhìn thấy điều mà ngày hôm qua còn mơ hồ nay bỗng trở nên trong vắt như pha lê; được yêu một cách nồng nàn hơn, thấu hiểu thêm một chút, biết thêm một chút: đối với chúng ta, những người phụ nữ, đó mới chính là sự tiến hóa thực sự, là sự tiến hóa duy nhất mà chúng ta phải khao khát và kiếm tìm! Nhưng làm sao tôi có thể hy vọng rằng Rose sẽ tiến bộ nếu nàng chẳng bao giờ biết rung động?