"Hắn không gặp cô gái ấy thường xuyên. Cô ấy ở cách đó một quãng. Hắn bận rộn — anh biết đấy, cách hắn làm việc rồi đấy — còn cô ta thì gần như bị chôn chân ở nhà. Thỉnh thoảng hắn tranh thủ trốn đi nghỉ cuối tuần để thăm cô. Có lần — lần cuối cùng, cách đây khoảng hai tháng — hắn xoay sở ở lại được cả tuần. Tôi tưởng tượng đó là khoảnh khắc gần với hạnh phúc nhất mà Ferguson từng có, vì họ đã có thể ấn định ngày cưới. Lạy Chúa, hắn yêu cô gái ấy biết bao! Ngay trước lúc đi, hắn báo cho tôi biết về lễ đính hôn. Tôi hầu như chẳng biết gì về cô ta, nhưng như tôi đã nói, cô ta có họ hàng xa với hắn. Rồi, sau khi trở về, hắn cho gọi tôi đến gặp. Tôi không thích cái vẻ kiêu căng đó của hắn, nhưng tôi vẫn đến cứ như mình chỉ là một cậu bé làm thí nghiệm vậy. Tôi không giống anh. Ferguson lúc nào cũng bắt thóp được tôi. Hắn luôn muốn mang lại điều tốt đẹp nhất cho số đông lớn nhất. Ở hắn không hề có chút tiểu tiết nào. Hắn là một người vĩ đại.
"Tôi đã đến, như tôi đã nói. Và ngay từ đầu, Ferguson đã bảo với tôi rằng lễ đính hôn đã bị hủy. Hắn bắt đầu bằng điệu bộ hất mái tóc lên một cách rõ rệt. Nhưng rồi hắn suýt không giữ được bình tĩnh. Hắn chẳng hất tóc lâu được mấy: thay vào đó, hắn lấy tay vò tung nó lên. Tôi nghĩ hắn đang ở trong một trạng thái kỳ lạ, vì hình như hắn muốn kể cho tôi nghe — với sự chính xác tuyệt đối mang tính khoa học của hắn, cứ như thể hắn đang chuẩn bị một tiêu bản kính hiển vi vậy — từng chi tiết về buổi dạo chơi vùng nông thôn mà cô ta và hắn đã cùng đi vào hôm trước ngày hắn rời đi. Câu chuyện bắt đầu từ những chỗ giao cắt với đường ray, và tôi hoàn toàn không thể tưởng tượng nổi hắn đang định ám chỉ điều gì. Việc đối phó với các điểm giao cắt đường ray vốn không phải việc của hắn — dù chúng có thể là một biểu tượng rất đẹp cho những thứ mà hắn vẫn đang đấu tranh cật lực từng giây từng phút. Lúc đầu tôi không tài nào hiểu nổi; nhưng cuối cùng thì mọi chuyện cũng ngã ngũ. Có một điểm giao cắt với tấm biển 'Hãy chú ý tàu hỏa', và ở đó có một đứa bé tóc tơ rách rưới. Họ đã để ý đến đứa bé từ trước. Nó bị chân vòng kiềng, mí mắt mưng mủ, và hình như bị câm. Chính điều đó đã khơi mào cho cuộc tranh luận về ưu sinh học của họ. Cô ta rất say sưa với đề tài này; còn Ferguson, với tư cách là một nhà khoa học lớn, lại có những điểm giữ khoảng cách nhất định. Đó là một cuộc tranh luận thực sự.
"Rồi mọi thứ xảy ra cùng một lúc. Thằng bé tóc tơ đau mắt lao ra đường ray đúng lúc tiếng còi tàu vang lên. Chúng cách đó chừng năm mươi thước. Ferguson chạy thục mạng ngược dốc, trong khi cô gái đứng đó thét lên vô ích. Chỉ vừa đủ thời gian — anh sẽ phải tin lời tôi chuyện này; Ferguson đã giải thích mọi thứ cho tôi bằng những chi tiết tỉ mỉ nhất, nhưng tôi không thể nào kể lại được kiệt tác giải thích đó — để Ferguson quyết định. Lại là quyết định một lần nữa, anh hiểu chứ, chính xác hệt như lúc hắn đã quyết định trên chiếc Argentina. Vận rủi thật tệ hại, phải không? Hắn hoàn toàn có thể hất văng thằng bé tóc tơ ra khỏi đường ray bằng cách tự mình lao xuống gầm tàu. Hắn đã chộp lấy thằng bé, nhưng hắn lại không ngã lăn lên đường ray. Thế là thằng bé tóc tơ thiệt mạng. Giả sử hắn đến sớm hơn mười giây, hắn đã có thể làm được điều đó. Hắn đã đến chậm mất mười giây để có thể cứu cả Ferguson lẫn thằng bé tóc tơ. Thế là — một lần nữa — hắn đã cứu lấy Ferguson. Anh có hình dung ra hoàn cảnh lúc đó không?"
"Tôi tưởng tượng ra chứ!" Chantry hét lên. "Hai lần trong đời một con người — lạy Chúa! Tôi hy vọng anh đã bỏ đi khỏi nhà hắn ngay tại thời điểm đó."
"Tôi không làm thế. Tôi thấy rất hứng thú. Mà nhân tiện đây, Chantry, nếu Ferguson hy sinh mạng sống vì thằng bé tóc tơ, anh sẽ là kẻ đầu tiên viết một bài báo nhỏ thật hay ho cho mấy tờ tạp chí trí thức chết tiệt nào đó, để chứng minh rằng việc Ferguson đổi mạng sống của mình lấy mạng sống của một đứa trẻ khuyết tật người Ba Lan là hoàn toàn sai trái. Thậm chí tôi còn có thể hình dung ra cảnh anh đang bàn về việc mang lại điều tốt đẹp nhất cho số đông lớn nhất. Anh hẳn đã rất thích thú cái nghịch lý ấy; hình ảnh người tử đạo nhầm chỗ, sự tự bảo vệ mình là thứ vị tha lớn lao nhất, và tất cả những thứ đại loại thế. Nhưng vì Ferguson đã làm đúng y hệt như những gì anh sẽ viết trong bài báo rằng hắn phải làm, nên anh mới đâm ra lạnh lùng đầy đạo đức giả như vậy."
"Tôi sẽ chẳng bao giờ viết một bài báo nào như thế cả. Tôi không hiểu sao anh lại có thể cợt nhả như vậy."
"Cợt nhả — tôi ư? Trông tôi có giống bộ dạng của một kẻ cợt nhả không? Bộ anh không thể thấy — thật lòng đấy, bộ anh không thể nhận ra rằng đó là một tai họa khủng khiếp khi cái hoàn cảnh ấy lại giáng xuống Ferguson đến hai lần sao? Anh không thấy rằng đó là thứ vận rủi ngặt nghèo nhất mà một đời người có thể gặp phải hay sao? Hãy thử nhìn nhận sự việc từ góc độ của hắn dẫu chỉ một lần xem nào."
"Tôi không thể," Chantry đáp thẳng thừng. "Tôi có thể hiểu việc một kẻ tỏ ra hèn nhát, tự cứu lấy thân mình vì hắn muốn thế. Nhưng lại cứu lấy cái mạng của mình dựa trên nguyên tắc — hừm! Cứ nhắc đến nghịch lý đi: đấy, một nghịch lý cho anh rõ. Chẳng có một nguyên tắc nào trên đời này bảo anh phải cứu lấy mạng sống của chính mình bằng cách hy sinh mạng sống của kẻ khác cả. Nếu hắn nghĩ đó là nguyên tắc, thì hắn chính là kẻ khuyết tật lớn hơn trong hai người. Dĩ nhiên đó sẽ là một điều đáng tiếc; dĩ nhiên tất cả chúng ta sẽ phải đau xót; nhưng ở cái thị trấn này, chẳng có một con người nào, dù cao sang hay hèn kém, lại không cất lên tiếng vỗ tay — dù với bất kỳ sự tiếc nuối nào — lại không khẳng định rằng hắn đã làm đúng cái điều duy nhất mà một người có lòng tự trọng có thể làm. Dĩ nhiên đó là một nỗi hổ thẹn; nhưng đó cũng là con đường duy nhất mà nhân loại từng tiến lên: bằng việc những kẻ mạnh, chính vì họ mạnh, đã gục ngã vì những kẻ yếu, chính vì họ yếu. Bằng không thì tất cả chúng ta đến tận ngày nay vẫn đang sống trong địa ngục."
"Tôi biết; tôi biết chứ." Giọng Havelock đượm vẻ xúc động. "Đó là thứ quy ước — do những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân phát minh ra, dành cho những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân. Đủ loại người vẫn sẽ nhìn nhận sự việc theo cách đó. Nhưng anh hiểu biết hơn đa số người khác; và ít nhất tôi sẽ làm cho anh thấy được góc độ khác của vấn đề. Giả sử Ferguson là một người Công giáo thuần đạo — hoặc một người lính trong quân ngũ. Nếu vị linh tụng kinh hay người sĩ quan chỉ huy ra lệnh cho anh ta tự cứu lấy thân mình, anh sẽ coi hành động của Ferguson là có lý; thậm chí anh còn có thể coi vị linh mục hay người sĩ quan đó là có lý. Điều duy nhất anh không thể chịu đựng nổi là việc chính người đàn ông đó tự ra lệnh cho mình. Nhưng thôi chúng ta đừng tranh cãi về điều đó nữa — hãy quay lại câu chuyện đi. Dù sao tôi cũng sẽ khiến anh 'thấu hiểu' Ferguson — cho dù tôi không thể khiến hắn 'lọt mắt xanh' của anh đi chăng nữa."
"Ừ thì, lúc này cô gái mới xuất hiện."
"Thế mà anh bảo trong chuyện chẳng có cô gái nào cơ mà!"
Chantry không tài nào nhịn được câu nói đó. Anh tin rằng Havelock chỉ cố tình khẳng định như vậy vì hắn không muốn cô gái xuất hiện trong câu chuyện — hắn cảm thấy khó chịu vì sự có mặt của cô ta.
"Theo tôi thấy thì chẳng có ai cả," Havelock người Đan Mạch điềm đạm đáp. "Dưới góc nhìn của tôi, câu chuyện đã kết thúc rồi. Quyết định của Ferguson: đó mới là toàn bộ vấn đề — trở nên thú vị hơn, có giá trị hơn, bởi vì việc lặp lại sự việc ấy chứng minh một cách không thể chối cãi rằng hắn hành động dựa trên nguyên tắc, chứ không phải bộc phát theo cảm tính. Nếu hắn lao xuống xuồng cứu sinh chỉ vì hắn là một kẻ hèn nhát, hắn đã cảm thấy xấu hổ vì điều đó; và cho dù sau này hắn có làm gì đi chăng nữa,[Pg 247] hắn cũng sẽ không bao giờ lặp lại hành động ấy thêm lần nào nữa. Hắn sẽ là một kẻ nhạy cảm: việc không cứu lấy mạng sống của chính mình sẽ biến thành một nỗi ám ảnh đối với hắn. Nhưng tôi thừa nhận là vẫn còn lại vụ án mạng. Và những vụ án mạng thì lúc nào cũng thu hút công chúng. Thế nên tôi sẽ kể cho anh nghe về vụ án mạng — dẫu cho nó chẳng hề làm sáng tỏ thêm chút gì về Ferguson, nhân vật duy nhất trong toàn bộ câu chuyện khốn kiếp này thực sự có giá trị."
"Vụ án mạng ư? Tôi không hiểu — trừ phi ý anh là vụ sát hại đứa trẻ tóc tơ."
"Ý tôi là vụ sát hại Ferguson bởi chính cô gái mà hắn yêu."
"Cách đây một lúc anh vừa nói là 'tự sát' mà," Chantry thở dốc.
"Về mặt kỹ thuật thì đúng thế. Cô ta ở cách xa cả trăm dặm khi sự việc xảy ra. Nhưng chính cô ta là kẻ đã nhúng tay vào. Ồ, chắc là tôi phải kể cho anh nghe, y như cách Ferguson đã kể cho tôi."
"Hắn có nói với anh rằng hắn định tự sát không?" Giọng Chantry sắc lạnh.
"Không hề. Ferguson không phải là kẻ ngốc. Nhưng mọi chuyện rõ mồn một trước mắt tôi sau khi sự việc xảy ra, rằng chính hắn đã tự kết liễu đời mình."
"Bằng cách nào —"
"Tôi đang kể cho anh nghe đây, phải không nào? Vậy thì hãy để tôi kể tiếp. Đương nhiên là mọi chuyện diễn ra trong nháy mắt. Cô gái đã ngừng hét, và chạy thục mạng xuống đường ray, hồn vía lên mây. Con tàu xoay sở dừng lại được, ở một khoảng cách bằng chừng hai lần chiều dài của chính nó ở phía xa hơn, ngay khúc cua của đoạn đường ray, rồi người trưởng tàu và nhân viên phanh tàu chạy ngược lại. Người mẹ bước ra từ túp lều rách nát của bà ta, ôm trên tay cặp song sinh. Cái — cái — thứ đó nằm trên đường ray, vắt ngang qua những thanh sắt. Đó là một cảnh tượng đẫm máu tồi tệ, và Ferguson đã đưa cô gái rời đi; đặt cô ta xuống một bãi cỏ để cho khóc chán chê, rồi quay lại phụ giúp một tay, đưa ra lời khai, và để lại tiền, rất nhiều tiền cho người mẹ, cùng với — tất cả những thứ khác. Anh có thể tưởng tượng ra cảnh đó. Chẳng có ai ở đấy cho rằng Ferguson đáng lẽ ra phải cứu đứa trẻ; chẳng có ai ngoài Ferguson mơ mộng rằng hắn có thể làm được điều đó. Quả thực, một người bình thường ở vào vị trí của Ferguson, sẽ chẳng đời nào nghĩ rằng mình làm nổi. Chỉ có cái bộ óc ấy, hoạt động chớp nhoáng như chớp, hoạt động với một tốc độ mà không một kẻ tầm thường nào có thể bì kịp, mới thực hiện được phép tính đó và nhìn thấu vấn đề. Anh thấy đấy, chẳng có những giây phút ban đầu nào bị lãng phí vì ngạc nhiên hay bàng hoàng cả. Tâm trí của Ferguson không hề bị chệch nhịp dù chỉ một tích tắc. Mọi việc diễn ra quá nhanh để bất cứ ai — ngoại trừ Ferguson — có thể hiểu được chuyện gì đang xảy ra. Do đó, dĩ nhiên là hắn phải đặt cái bộ óc siêu phàm ấy xuống dưới những bánh xe lửa rồi!"
"Bản thân Ferguson vô cùng tỉnh táo, đến mức ngay cả sau khi đã đính hôn được sáu tháng, hắn vẫn không thể hiểu nổi những cơn điên rồ vụn vặt thường ngày của chúng ta. Khi trở về bên cô gái và cô ta bắt đầu tuôn ra đủ thứ câu hỏi cuồng loạn, hắn chưa từng có ý định sẽ lảng tránh mà trả lời chúng một cách thẳng thắn. Chỉ vì muốn mô tả lại sự việc một cách đơn giản, hắn đã thông báo cho cô ta biết rằng hắn vừa vặn đủ thời gian để lôi sinh vật kia ra, nhưng lại không đủ thời gian để kéo chính mình trở lại sau đó. Ferguson đã quen với việc tính toán mọi thứ đến phần triệu của một inch; còn cô ta thì không. Tôi dám cá là cái khoảng thời gian chỉ vỏn vẹn một giây đủ để Ferguson kịp xoay chuyển vấn đề trong đầu, thì trong tưởng tượng của cô ta lại kéo dài ít nhất là một phút. Chắc chắn cô ta sẽ phải mất cả tuần để xoay trở trong tâm trí chính mình — một tháng, hay thậm chí là một năm. Tôi biết làm sao được? Nhưng cô ta đã nắm được sự thật cốt lõi: rằng Ferguson đã đưa ra sự lựa chọn. Rồi cô ta quay sang trút giận lên hắn. Mất đi hắn sẽ giết chết cô ta, nhưng cô ta thà mất hắn còn hơn là phải nhìn thấy hắn đứng lù lù trước mặt mình, vân vân và vân vân. Ferguson đã thuật lại nguyên văn rất nhiều lời lẽ của cô ta cho tôi nghe, và tôi vẫn còn nhớ; nhưng anh đừng hòng bắt tôi làm bẩn cái miệng của mình bằng việc nhắc lại chúng. 'Và chỉ nửa tiếng trước thôi, cô ta còn đang hằm hằm tuyên bố rằng cáithằng oắt con đó đáng lẽ không bao giờ nên được sinh ra, và nếu chúng ta có những bộ luật đàng hoàng thì nó đã không bao giờ được phép sống.' Ferguson đã nói với tôi điều đó với một vẻ hoang mang khó hiểu. Anh thấy đấy, hắn đã mắc sai lầm khi đi xem xét một kẻ ngốc nghếch như thế một cách nghiêm túc. À thì, hắn yêu cô ta. Anh không thể đào sâu hơn thế được nữa: đó là đáy vực rồi. Ferguson chẳng thể đào sâu hơn nữa để tìm lối thoát cho mình. Chẳng còn tầng sâu nào hơn thế nữa.
"Dường như Ferguson vẫn nghĩ rằng hắn có thể tranh luận phải quấy với cô ta. Anh thấy đấy, cô ta quá tin tưởng vào thuyết ưu sinh — một người rất cực đoan so với Ferguson. Chính cô ta là kẻ chẳng mảy hoài nghi gì về thằng bé tóc tơ. Và phần tình yêu trong đó dường như đã được định đoạt trong tâm trí hắn: hắn không hề nghĩ rằng điều đó có thể đem ra bàn cãi. Thế nên hắn cứ bấu víu vào một thứ có thể đem ra thảo luận. Rồi — và đây chính là khoảnh khắc u mê tột đỉnh của hắn — hắn lại bám lấy câu chuyện cũ về chiếc Argentina. Chuyện đó chẳng dính dáng gì đến trạng thái hoảng loạn hiện tại của cô ta cả. Cô ta đã nhìn thấy thằng bé tóc tơ; nhưng cô ta có nhìn thấy vùng biển Địa Trung Hải được rắc ánh nắng đâu. Và cô ta đã chấp nhận chuyện đó. Ít nhất thì cô ta cũng đã nói về việc hắn may mắn sống sót cứ như thể đó là một trong những lần hiếm hoi Thượng Đế làm đúng hoàn toàn một việc vậy. Thế nên hắn đã lấy chuyện đó ra để giải thích. Thật là đồ ngốc! Một kẻ ngốc lý trí!
"Rồi — ồ, lúc đó cô ta phát điên lên. (Thế mà hẳn cô ta phải biết rằng trên chuyến tàu Argentina có đến hàng ngàn cơ hội để hắn vứt bỏ mạng sống của mình, và chỉ có vô cùng ít cơ hội để cứu lấy nó chứ.) Cô ta lùi người áp sát vào một thân cây và dang rộng hai tay thế này" — Havelock làm một điệu bộ vụng về như trên sân khấu tỏ ý ghê tởm hướng về phía Chantry, kẻ phản diện — "Và trong một khoảnh khắc, hắn tưởng rằng cô ta đang sợ con bò cái giống Jersey vừa tiến lại định tham gia vào cuộc tranh luận. Thế nên hắn bèn ném một cành cây nhỏ vào mũi nó."
