Trời chạng vạng khi Maw trở về; một buổi chiều trong trẻo, với ánh hoàng hôn rực hồng hắt lên từ phía sau những ngọn đồi. Luke ra mở cửa cho bà và thằng bé nhận ra rằng bà đã mang theo một chút ánh nắng vào nhà—sắc màu của nó phảng phất trên khuôn mặt hốc hác của bà; sự bình yên đọng lại trong đôi mắt bà. Bà vẫn là bà đó, nhưng sao mà như đổi khác. Ngay cả chiếc mũ cũ rích đội lệch của bà cũng không thể làm giảm đi nét uy nghi lạ lùng mới mẻ đang bao bọc lấy con người bà.

Bà không nói gì ngay, bước đến sưởi đôi bàn tay trần bên chiếc lò sưởi, và ngước nhìn lên chiếc đĩa hình Grampaw Peel; rồi bà cất tiếng:

— Khi nào nó về—cái huân chương của thằng Nat nhà tôi ấy—nó sẽ được đặt ngay lên đây, thay cho cái thứ cũ kỹ này—cả những bức thư và bài giảng trong chiếc hộp vỏ sò tôi mang theo trong chuyến trăng mật nữa.... Luật sư Ritchie hôm nay đã giảng cho tôi hiểu ý nghĩa của cái tên trên chiếc huân chương ấy—Thập tự Chiến! Đó là một phần thưởng dành cho người lính và đánh đổi bằng lòng dũng cảm.

Bà ngừng lại; rồi bỗng nhiên thốt lên:

— Tôi thật là đồ ngốc, cứ ngồi đây mà chìm đắm trong đau khổ. Thằng Nat nhà tôi là một anh hùng, vậy mà tôi chưa từng hay biết!... Người nhà của một anh hùng thì không nên khóc. Sự việc này quá lớn lao để mà khóc lóc. Lại đây nào, thằng Luke nhỏ! Mẹ đối xử với con và thằng Tommy gần đây không được tốt lắm. Trông con xanh xao và hốc hác quá. Cứ bận tâm hoài về thằng Nat. Mẹ con mình phải chấm dứt chuyện này thôi, mẹ nói thật đấy. Người ta quanh đây sẽ không để chúng ta phải buồn rầu đâu—

— Người ta ạ! Mẹ! — Những lời ấy thốt lên từ tận đáy lòng cậu bé. — Họ biết chuyện rồi sao?... Mẹ đã cho họ xem rồi à? Bác Clem—

Maw khẽ bĩu môi.

— Clem ư! Ồ, ông ta thực sự ngỡ ngàng; nhưng lão ta không tính đến chuyện này được đâu—chưa đủ tầm vóc lớn lao ấy.

Rồi sự đắc thắng giục giã bà kể tiếp:

— Chính những nhân vật lớn đang nhúng tay vào việc này đấy, Lukey ạ. Dường như họ đã nghe ngóng được điều gì đó từ dạo trước trên một tờ báo của quận, mà chúng ta thì chẳng hay biết gì.... Dù sao đi nữa, khi tôi vừa đặt chân vào thị trấn thì gặp ngay Thẩm phán Geer. Ông ấy kéo giật tôi vào thẳng văn phòng của mình ở Tòa nhà Masonic trước khi tôi kịp định thần—bắt tôi ngồi vào phòng riêng, rồi sai người đánh máy chạy đi mua một cốc cà phê đem về cho tôi. Ông ấy bảo tôi đưa bức thư cho ông đọc, và hỏi xem có được phép sao chép lại vài bản không. Cô nhân viên đánh máy liền sao lại nhanh như chớp ngay tại chỗ.

Thẩm phán đã phải trải qua một phen vất vả, ho hắng và hỉ mũi khi đọc bức thư đó. Ông ấy dự định sẽ gửi ngay mấy bản sao cho các tờ báo ở New York. Ông đưa tôi băng qua sảnh đường và giới thiệu tôi với Luật sư Ritchie. Luật sư Ritchie cũng đọc bức thư ấy. "Một người anh hùng!" họ gọi Nat như thế; còn tôi thì là "Mẹ của anh hùng!"

— Chúng tôi sẽ không quên chuyện này đâu, thưa bà Haynes — Luật sư Ritchie đã nói thế. — Cả thị trấn này đều tự hào về thằng Nat nhà bà. — Chúa tôi! Tôi không thể tài nào cảm nhận hết được!... Tôi, Delia Haynes, lại được những nhân vật cộm cán trong thị trấn nắm chặt tay chúc mừng, chỉ vì những gì thằng Nat đã làm! Thẩm phán Geer còn gọi tất cả bọn họ ra khỏi phòng làm việc—lão Slade, vị giám sát viên, rồi anh em nhà Fuller, và cả cụ lão Sumner Pratt nữa—tất cả đều ra! Và Ben Watson hỏi xem anh ta có thể xin một bản sao để đưa lên tờ Bán nguyệt san không. Nó sẽ chiếm trọn cả trang nhất, kèm theo một bài xã luận ở bên trong. Anh ta bảo tờ Rockville Center News hầu như chắc chắn cũng sẽ đăng lại.

Tôi cứ ngỡ mình đang mơ!... Tất cả những gì tôi muốn làm chỉ là cho một số người ở đây biết rằng những con người bên kia đại dương đã đánh giá cao thằng Nat của chúng ta thế nào, vậy mà giờ đây họ lại đang tranh thủ chen chân vào cho bằng được!... Lúc đi dọc con đường, sự việc còn rầm rộ hơn thế nữa. Lu Shiffer lao xót từ cửa hàng kim khí ra, bỏ dở cả đống đinh đang cân dở để bắt tay tôi; rồi Jem Brand tới; và chủ quán trọ Peters cũng bước ra khỏi khách sạn Valley House để chào hỏi tôi.... Tôi cảm thấy mình bỗng chốc trở thành nhân vật công chúng. Rồi Jim Beckonridge từ cửa hàng tổng hợp cũng bước ra để bắt tay nữa.

— Đã lâu lắm rồi tôi không thấy bà lui tới thị trấn đấy — anh ta nói. — Dạo này trang trại trên ấy thế nào rồi?... Tôi muốn bày tỏ rằng tôi thực sự tự hào về thằng Nat—một thanh niên xuất thân từ chốn này! — anh ta nói thế đấy.... Lão Beckonridge già cả, kẻ từng luôn muốn bắt giữ thằng Nat vì tội hái trộm hạt dẻ hay nghịch ngợm trong cửa hàng!

Tôi cứ mặc kệ họ cuốn mình đi—thấy rằng họ đã lo liệu sẵn mọi thứ cho tôi rồi. Suốt dọc con đường, họ cứ thế đến và chào hỏi tôi. Mame Parmlee, người đã ba năm nay chẳng thèm nhìn mặt tôi, buông cả chổi quét hiên nhà xuống để chạy ra bắt tay tôi, rồi rơi nước mắt vì xúc động; và cả bà Willowby lịch thiệp, chủ tịch Câu lạc bộ Dân sự, đã bám theo tôi khắp Quảng trường chỉ để xin phép được đọc một bản sao bức thư và kể về thằng Nat tại trường học vào thứ Tư tới.

Hóa ra Thẩm phán Geer đã cho người đi loan báo khắp nơi rằng tôi đang có mặt ở thị trấn, nên họ cứ bám theo tôi đi khắp mọi nơi. Tiếp theo đó, tôi chạm mặt Mục sư Kearns và Mục sư Higby đang tất tả đi tìm tôi. Cả hai vị đều chung một ý định.

— Chúng tôi muốn tổ chức một buổi lễ tưởng niệm tại các nhà thờ để tưởng nhớ thằng Nat — họ nói; — rồi chúng tôi chợt nhận ra rằng đây thực sự là chuyện chung của cả thị trấn. Thế nên, thưa bà Haynes, chúng tôi muốn bà hãy cùng chia sẻ vinh dự này với chúng tôi. Bà không được ích kỷ đâu nhé. Bà phải cho chúng tôi góp một phần nhỏ trong đó nữa chứ. Bà có đồng ý không?

Tôi chết lặng đi—lại có chuyện tôi đi ban phát thứ gì cho người khác chứ! Chà, tóm lại là sẽ có một buổi lễ trọng thể của công chúng được tổ chức tại Tòa thị chính vào thứ Sáu tới. Họ sẽ trang hoàng toàn cờ hoa—cả cờ Pháp lẫn cờ của chúng ta nữa. Rồi các mục sư sẽ đọc lời cầu nguyện; Thẩm phán Geer sẽ kể lại câu chuyện về thằng Nat và phát biểu ca ngợi nó; Hội Phụ nữ sẽ khoản đãi một bữa tối thịnh soạn nóng hổi, bởi vì dự kiến sẽ có hàng trăm người tham dự; họ sẽ đọc những bức thư và cầu nguyện cho thằng Nat của chúng ta!

Bà ngập ngừng giây lát.

— Và chúng ta cũng sẽ có mặt ở đó—cả con và ta cùng thằng Tom—ngồi ở hàng ghế danh dự, ngay phía trên đầu đây!... Đó sẽ là lễ tang vĩ đại nhất mà thị trấn này từng chứng kiến, Luke ạ.

Khuôn mặt Maw đỏ bừng vì xúc động.

— Thế còn bác Clem và dì Mollie—

— Ồ—mấy người đó á! — Maw sực tỉnh trở lại thực tại và mỉm cười độ lượng. — Họ cũng sốt sắng muốn tham gia lắm chứ. Mollie kéo tôi vào phòng khách và mang ra một cốc rượu vang để bồi bổ sức khỏe cho tôi.

Maw trầm ngâm chốc lát; rồi cất giọng với vẻ bề trên:

— Mùa đông này tôi định đan cho ông Clem dấy đôi tất mới. Ổng bảo chẳng tài nào tìm được loại nào giống như tất len ngày trước; mà mấy tấm sàn chợ thì lạnh ngắt. Ông Clem cũng đã cố gắng hết sức rồi, và tôi rất sẵn lòng giúp đỡ một tay.... À, tôi có mời họ đến ngồi cùng hàng ghế với chúng ta trong buổi lễ đấy—cả con S'norta nữa. Tôi tính rằng chúng ta có thể thu xếp dư chỗ cho họ.

Bà lại chìm đắm trong mộng tưởng, thả hồn trôi trên biển cả vinh quang; rồi bừng tỉnh để hướng về niềm kiêu hãnh cuối cùng:

— Nhưng đó chỉ là một phần thôi, Luke ạ. Phần tuyệt vời nhất hãy còn ở phía sau. Jim Beckonridge muốn con xuống gặp anh ta đấy. "Thằng bé thọt nhà cậu — anh ta nói — cách đây ít lâu có ghé qua đây với dăm ba ý tưởng về việc kết hợp nuôi ong lấy mật với trồng kiều mạch, rồi tìm thị trường thành phố tiêu thụ mật ong kiều mạch. Tôi quên bẵng đi mất — anh ta bảo — cho đến khi nghe tin về những gì thằng Nat đã làm; rồi mọi thứ chợt ùa về trong trí nhớ. Mùa hè này có vị khách ở thành phố cũng có ý tưởng y chang và đang tìm kiếm một địa điểm thích hợp để đầu tư chút vốn. Cậu cứ bảo thằng bé đó xuống đây, chúng ta sẽ bàn thảo thêm. Biết đâu nó lại kiếm được chút vốn tài trợ ấy chứ. Tự tôi cũng có thể giúp nó một tay," anh ta bảo thế, "tôi cũng đang cân nhắc chuyện đó."... Nghe cứ như chuyện hoang đường vậy.

— Ồ, mẹ ơi! — Nhịp đập trong ngực Luke đang trào dâng mãnh liệt. Mật ong kiều mạch chính là giấc mơ ấp ủ tha thiết sau bao giờ dài trầm tư khắc khoải. — Nếu chúng ta có thể làm được—con có thể nghiên cứu kỹ hơn về chuyện đó và gửi thư mua sách hướng dẫn. Chúng ta có thể kiếm được khối tiền—

Nhưng Maw vẫn chưa nói hết.

— Và còn chuyện về thằng Tom nữa, Luke ạ! Yêu bác sĩ trẻ tuổi nhà bên đó—cậu ta mới chuyển về đây được một năm thôi—đã chạy thẳng đến và bắt chuyện với tôi giữa chốn đông người. "Tôi muốn nói chuyện về anh trai của cậu," cậu ta bảo. "Tôi đã muốn nói từ lâu rồi nhưng ngượng không dám ngỏ lời; ngặt nỗi giờ đây dường như là lúc thích hợp nhất." "Ai nấy cũng đều đang bàn tán về nó cơ mà," tôi đáp. "Ý tôi không phải là người đã khuất, mà là đứa con trai đang sống cơ — người mà thiên hạ vẫn gọi là Đại Tom ấy mà. Tôi đã nghe câu chuyện về anh ta, và mới đây tôi vừa có dịp quan sát kỹ anh ta ở cửa hàng dưới này. Này bà," — cậu ta nói y hệt như vậy đấy — "nếu đứa con trai cao lớn của bà chịu khó phẫu thuật một chút, nó sẽ lại lành lặn khỏe mạnh như bao người khác."

Tôi từ tốn đáp lời cậu ta, kể cho nghe căn bệnh của thằng Tom và lý do tại sao nó không thể khác đi được—đúng như những gì lão bác sĩ già Andrews từng bảo chúng tôi rằng có một mảnh xương nhỏ đã găm sâu vào hộp sọ nó từ cú ngã dạo ấy. Bấy giờ cậu ta mới quả quyết nói lớn: "Nhưng—lạy Chúa tôi—bác ạ, đó chính là điều cháu đang muốn nói đây. Nếu chúng ta nâng mảnh xương ấy lên" — cậu ta còn gọi thuật ngữ y khoa là phẫu thuật mở hộp sọ nữa chứ — "trí óc của anh ta sẽ lại bình thường như bao người khác cho mà xem." Cậu ta bảo muốn chúng ta đồng ý để cậu ta tiến hành chữa trị. Sẽ chẳng tốn kém gì nếu chúng ta không muốn. Có một bệnh viện ở Rockville sẵn sàng lo liệu việc đó, và họ rất vui lòng—kết quả ra sao tùy khi chúng ta sẵn sàng.... Thằng Tommy tội nghiệp của tôi!... Nghe cứ như chuyện hoang đường ấy.

Khuôn mặt bà dịu lại, và bà bỗng bật khóc nức nở.

— Mẹ có những đứa con ngoan ở bên cạnh, — bà sụt sùi. — Mẹ vẫn luôn nói thế; và giờ thì mọi người đều biết rồi.

Luke nằm dài trên chiếc đi văng cũ, trầm ngâm suy nghĩ. Trong chiếc lò sưởi kín gió, những khúc củi dẻ lách tách cháy, tung ra những tia sáng lung linh sắc màu ngọc bích. Ở phía bên kia, Tom đang ngồi im lặng đẽo gót gỗ—Tom, người mà chẳng bao lâu nữa sẽ ngừng đẽo gót, để vươn mình đứng dậy thành một người đàn ông thực thụ.

Thật khó mà tin nổi! Thật khó tin rằng mái tranh nghèo nàn này một ngày nào đó có thể rũ bỏ xiềng xích của đói nghèo để vươn lên mưu sinh một cách đàng hoàng! Thật khó tin rằng Maw—đang thoăn thoắt đi lại chuẩn bị bữa tối—lại có thể cất tiếng hát vui tươi!

Căn phòng dường như đã ngập tràn và ấm áp bởi hương vị của sự thịnh vượng và lòng tự trọng. Maw đã đặt một chậu phong lữ đỏ lên bàn; trong không khí vương vấn mùi thơm giòn giã của thịt ba rọi muối rán và bánh quy soda.

Những con người nhà Haynes đây sao! Những con người mà trong tim đã thắp lại ngọn lửa hy vọng và lòng tự tôn một lần nữa! Những con người đang giữ một vị thế mới mẻ, độc tôn trong sự kính trọng của cộng đồng! Tất cả giống như một phép màu tuyệt đẹp; và khi nghĩ về người đã tạo nên phép màu ấy, cổ họng Luke bỗng nghẹn đắng lại và cậu nấc lên một tiếng.

Có một vệt ẩm ướt trên tấm thảm lông cừu Mexico cũ kỹ ngay trước tầm mắt cậu; nhưng đó là giọt nước mắt của lòng kiêu hãnh, chứ không phải nỗi buồn đau. Maw đã đúng! Người nhà của một anh hùng thì không nên khóc lóc. Và cậu sẽ không khóc. Thằng Nat nay đã có một chốn về tốt đẹp hơn trước—bình yên và được tôn vinh. Nó đã bước đi trên con đường vinh quang. Một câu thơ trong cuốn Sách tập đọc ngày bé bỗng vang lên trong đầu cậu: "Những con đường vinh quang chỉ dẫn tới nấm mồ." Ồ, nhưng điều đó đâu có đúng! Con đường của Nat dẫn đến sự sống—đến niềm hy vọng; đến sự cứu trợ cho tất cả bọn họ, cho những người thân của Nat. Trong cái chết, nếu không phải trong cuộc đời, nó đã phục hồi lại danh dự cho gia đình họ. Và Nat—người luôn yêu thương họ—nếu nhìn xuống sẽ mỉm cười tán thưởng mà thôi.

Bất chấp sự kìm nén, cậu bé vẫn nức nở khi hình ảnh khuôn mặt người anh hiện lên trong tâm trí.

— Ồ, Nat ơi! — Cậu thầm thì. — Em biết anh thể nào cũng làm được mà! Em vẫn luôn bảo rằng anh sẽ làm được điều gì đó lớn lao cho tất cả chúng ta cơ mà.