Đan Ba, Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Nhân dân Mông Cổ, đã có một bài phát biểu đầy nhiệt huyết, giành được những tràng pháo tay kéo dài không dứt từ các đại biểu tham dự. Có người thậm chí còn phấn khích đứng bật dậy khỏi chỗ ngồi để reo hò cổ vũ cho Đan Ba.
“Đùng, đùng, đùng”. Cố vấn Liên Xô Beligarovsky, người phụ trách công tác tuyên truyền của Ngoại Mông đang ngồi dự thính hội nghị, sau khi nghe phiên dịch chuyển ngữ bài phát biểu của Đan Ba sang tiếng Nga, mặt ông ta lập tức biến sắc. Khi nghe thấy Bí thư thứ nhất Đan Ba muốn “trở về với Trung Quốc”, gương mặt vốn cứng đờ của ông ta từ âm u chuyển sang đầy giông bão. Ông ta nổi trận lôi đình, vô cùng thô lỗ dùng ngón tay đập mạnh vào chiếc micro trước mặt, lớn tiếng nói: “Hôm nay là hội nghị công tác tuyên truyền của Đảng Nhân dân Mông Cổ các đồng chí. Tôi với tư cách là đại diện đặc biệt của Liên Xô đến đây để dự thính, vốn không định bày tỏ ý kiến gì. Nhưng nghe những lời phát biểu của một số đồng chí tại hội nghị, thật sự khiến tôi không thể nhẫn nhịn thêm được nữa. Mông Cổ là láng giềng hữu nghị của Liên Xô chúng tôi, hơn nữa còn là Đảng Nhân dân và Chính phủ Nhân dân được thành lập dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Lenin. Trên con đường xã hội chủ nghĩa này, Liên Xô luôn là người bạn trung thành và đáng tin cậy nhất của nhân dân Mông Cổ. Thế nhưng, hiện nay lại có kẻ phủ nhận toàn diện sự hỗ trợ hết mình của Liên Xô đối với Mông Cổ, tỏ ý không tin tưởng vào kinh nghiệm vĩ đại của Liên Xô trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tôi cảm thấy vô cùng đau lòng cho những chiến sĩ Hồng quân Liên Xô đã đổ máu hy sinh vì mục tiêu giải phóng nhân dân Mông Cổ khỏi sự bóc lột, áp bức của giai cấp phong kiến và quân phiệt phản động Trung Quốc! Điều không thể dung thứ hơn chính là, hiện nay lại có kẻ đề xuất muốn trở về với Trung Quốc! Chẳng lẽ máu của người Liên Xô chúng tôi đổ xuống là vô ích sao? Chẳng lẽ người Liên Xô chúng tôi chết vô ích sao? Các người đây là sự phản bội đối với lý tưởng xã hội chủ nghĩa cao cả!”
Sự phẫn nộ của cố vấn Liên Xô Beligarovsky khiến cả hội trường chấn động, lập tức im phăng phắc. Đan Ba, khi nghe những lời cáo buộc của tên cố vấn Liên Xô tựa như Thái thượng hoàng kia, cảm thấy một nỗi nhục nhã dâng trào. Ông là Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Nhân dân Mông Cổ, là người đứng đầu Đảng, trong khi Beligarovsky trước khi đến Mông Cổ chỉ là một biên tập viên trang chính luận của báo Sự Thật Liên Xô. Nếu là trong riêng tư hoặc phạm vi nhỏ thì không nói làm gì, nhưng tại hội nghị tuyên truyền của Đảng cấp quốc gia mà Beligarovsky lại đập bàn quát tháo, cáo buộc mình như vậy thì quả thực là quá quắt. Không nói đến việc bảo vệ tôn nghiêm dân tộc, chỉ riêng việc giữ gìn lòng tự trọng tối thiểu cũng rất cần phải phản kích lại ông ta. Vì thế, Đan Ba quay mặt lại, nói với Beligarovsky: “Đồng chí Beligarovsky, ông hiểu rất rõ đây là hội nghị công tác tuyên truyền toàn quốc của Đảng Nhân dân Mông Cổ. Tôi với tư cách là Bí thư thứ nhất của Đảng có quyền tại hội nghị của Đảng để tổng kết về đường lối, phương châm, chính sách mà Đảng ta thực hiện. Sự hy sinh và hỗ trợ của các đồng chí Liên Xô dành cho sự nghiệp giải phóng nhân dân Ngoại Mông, chúng tôi sẽ không bao giờ quên. Chỉ là tình hình quốc tế và Mông Cổ hiện tại thực sự không cho phép chúng ta quá lạc quan. Chúng ta chỉ có thể đối mặt với tình hình thực tế của Mông Cổ để thảo luận về tương lai của Ngoại Mông, nhằm tìm ra một con đường phát triển phù hợp hơn. Vì vậy, chúng ta không thể mọi thứ đều nhìn theo các ông, càng không thể hoàn toàn chấp nhận sự kiểm soát của các ông. Không thể cái gì cũng nghe theo sự điều động của các ông, chúng ta nhất định phải làm những việc của mình theo tình hình thực tế. Đây là công việc nội bộ, nên hoàn toàn do chính chúng ta quyết định. Còn việc ông nói đây là sự phản bội lý tưởng xã hội chủ nghĩa cao cả, thì lại càng là chuyện vô căn cứ. Xin ông đừng quên Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cũng là một quốc gia xã hội chủ nghĩa, hơn nữa còn là một quốc gia xã hội chủ nghĩa vĩ đại hơn các ông.”
Lời nói của Đan Ba từng câu từng chữ đều có lý, khiến Beligarovsky cứng họng không nói được lời nào. Thế nhưng, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ Tsedenbal ngồi bên cạnh Beligarovsky lập tức đứng dậy nói với Đan Ba: “Đồng chí Đan Ba, xin ông chú ý! Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ chúng ta là một quốc gia hoàn toàn hưởng quyền độc lập và chủ quyền, điểm này ngay cả bản thân người Trung Quốc cũng phải thừa nhận, bất kể là Chính phủ Quốc Dân Đảng Trung Quốc trước kia hay Chính phủ Cộng sản hiện nay. Bây giờ chúng ta dù có nghèo, có lạc hậu đến mấy cũng tuyệt đối không từ bỏ độc lập và chủ quyền của mình. Duy trì quan hệ hữu nghị với Liên Xô xã hội chủ nghĩa vĩ đại, bảo vệ độc lập, chủ quyền của Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ, đây là quốc sách cơ bản của đất nước ta, những điều này cũng đã được ghi rõ trong Hiến pháp và Điều lệ Đảng của chúng ta. Ông là Bí thư thứ nhất Đảng Nhân dân Mông Cổ, nhưng lại công khai đi ngược lại Hiến pháp quốc gia và Điều lệ Đảng, một lòng muốn bán rẻ nền độc lập mà vô số liệt sĩ cách mạng đã đổ máu hy sinh mới đổi lại được, mưu đồ đưa nhân dân Mông Cổ quay trở lại dưới sự cai trị của Trung Quốc, tâm địa của ông ở đâu?”
Việc Tsedenbal đứng ra bảo vệ lợi ích của Liên Xô lúc này vốn đã nằm trong dự liệu của Đan Ba, ông lý luận đanh thép đáp: “Hiến pháp và Điều lệ Đảng của nước ta được xây dựng dựa trên tiền đề Trung Quốc lúc bấy giờ đang nằm dưới sự cai trị của giai cấp quan liêu tư sản và địa chủ phong kiến. Bây giờ tình hình đã hoàn toàn khác biệt, Trung Quốc bao gồm cả Nội Mông đã trở về trong tay nhân dân. Nội Mông và Ngoại Mông vốn là một dân tộc thống nhất, tôi vừa nói từ năm 1206 Thành Cát Tư Hãn thành lập Đế quốc Mông Cổ cho đến năm 1271 Hốt Tất Liệt cải quốc hiệu thành ‘Đại Nguyên’, bất kể chúng ta có muốn hay không, thực tế chúng ta đã trở thành một phần không thể tách rời của dân tộc Trung Hoa rồi. Ông hỏi tôi tâm địa ở đâu? Vậy thì hôm nay trước mặt toàn thể đồng chí trong Đảng, tôi nói cho ông biết, tâm địa của tôi chính là để dân tộc Mông Cổ quay trở lại con đường phồn vinh và giàu mạnh, để mỗi người Mông Cổ và gia đình họ đều có thể sống một cuộc đời sung túc. Nếu nền độc lập và chủ quyền chỉ mang lại cho chúng ta sự nghèo đói và lạc hậu, thì nền độc lập và chủ quyền đó còn ý nghĩa gì nữa? Đồng chí Tsedenbal, với tư cách là Thủ tướng, ông đã bao giờ cân nhắc vấn đề từ lợi ích thiết thân của nhân dân Mông Cổ chưa?”
“Đồng chí Đan Ba, lời này có ý gì?” Lời nói của Đan Ba khiến Tsedenbal cảm thấy vô cùng khó chịu, ông ta phản vấn lại.
“Ý gì, chính ông là người hiểu rõ nhất. Mục đích của Đảng và cách mạng của chúng ta là gì? Chẳng lẽ chỉ là để bản thân làm quan thôi sao?” Đan Ba nhìn chằm chằm vào tên tay sai đang một lòng một dạ đi theo Liên Xô này rồi nói tiếp: “Mục đích của Đảng và cách mạng của chúng ta là để nhân dân Mông Cổ có thể thoát khỏi sự cai trị của giai cấp địa chủ phong kiến Trung Quốc cũ. Thành lập chính quyền nhân dân không phải để bản thân làm quan. Với tư cách là cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước, phải luôn khiến chính sách của Đảng phục vụ cho lợi ích của đông đảo lao động nhân dân Mông Cổ, chứ tuyệt đối không phải là lợi ích của quốc gia nào, tập đoàn nào.”
Cố vấn Liên Xô Beligarovsky, người cao lớn vạm vỡ, vô cùng tức giận đứng bật dậy. Khuôn mặt vốn đã đỏ nay càng thêm kích động, ông ta như một con gấu Bắc Cực bị chọc giận, chộp lấy micro gầm lên: “Đan Ba, tôi cảnh cáo ông. Lập trường của ông có vấn đề vô cùng nghiêm trọng, cứ tiếp tục thế này sẽ rất nguy hiểm!” Nói xong, ông ta ném mạnh chiếc micro xuống sàn nhà hội trường. Sau đó xoay người, đứng từ trên cao chỉ vào mũi Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Tsedenbal nói: “Đảng và Chính phủ Nhân dân Mông Cổ các người phải triển khai phê bình toàn diện tư tưởng phản Xô Viết của Đan Ba!”. Dứt lời, ông ta dậm chân, phẫn nộ rời khỏi hội trường.
Tsedenbal tỏ vẻ vô cùng nhỏ bé, mặt đầy nịnh nọt chạy theo sau tên cố vấn Liên Xô to con này: “Đồng chí Beligarovsky”, “Đồng chí Beligarovsky, ngài tuyệt đối đừng giận! Ngài tuyệt đối đừng giận, chúng tôi nhất định sẽ xử lý nghiêm túc việc này”.
Nhìn bóng lưng rời đi của Beligarovsky cùng Tsedenbal đáng thương, Bí thư thứ hai của Đảng Nhân dân Mông Cổ, Sô Luân Trát Bố, nói với Tsedenbal: “Đồng chí Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, đây là nền độc lập chủ quyền mà ông nói đó sao? Đảng Nhân dân Mông Cổ của chúng ta có phải trông giống như một Tỉnh ủy của Liên Xô hơn không? Mà dù là Tỉnh ủy thì cũng không thể như vậy được. Đảng của chúng ta không chỉ về mặt tổ chức, mà cả về tư tưởng, có phải đã mất sạch hoàn toàn tính độc lập rồi không?”
Tsedenbal nghiến răng nghiến lợi nói với Đan Ba và Sô Luân Trát Bố: “Được rồi! Các người vẫn chưa làm loạn đủ sao! Các người cứ đợi đấy, tôi nhất định sẽ bắt các người phải trả giá đắt vì những lời nói và hành động ngày hôm nay!”
Cuộc đấu tranh lần này của Đan Ba với Liên Xô và tay sai của Liên Xô tại Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ là Tsedenbal, là một cuộc xung đột quy mô lớn tiếp nối sau lần Đan Tăng – Chủ tịch đầu tiên của Đảng Nhân dân Mông Cổ, kiêm Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Mông Cổ – đã nảy sinh tranh chấp gay gắt với đại diện Đảng Cộng sản Liên Xô về phương hướng phát triển của Mông Cổ tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ ba của Đảng Nhân dân Mông Cổ năm 1924.
Đêm khuya ngày 26 tháng 8 năm 1924, dưới mệnh lệnh của đại diện Quốc tế Cộng sản tại Liên Xô, quân đội Liên Xô đóng tại Mông Cổ đột ngột bắt giữ Đan Tăng – Chủ tịch đầu tiên của Đảng Nhân dân Mông Cổ kiêm Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Mông Cổ – với tội danh “âm mưu sử dụng đơn vị đồn trú Khố Luân để tiến hành phản loạn công khai”, và ông đã bị bí mật xử tử trong vòng 24 giờ sau đó.
Kết quả của cuộc đấu tranh này sẽ ra sao? Tất cả mọi người trong lòng đều thấp thỏm bất an, dõi theo cuộc đối đầu sống còn liên quan đến vận mệnh Ngoại Mông này. Tsedenbal – Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ, kẻ ôm chặt lấy chân Liên Xô – và các đại diện của Liên Xô đang ráo riết hành động.
Trong khi đó, phái “trở về” với người đứng đầu là Bí thư thứ nhất Đảng Nhân dân Mông Cổ Đan Ba cũng đang tích cực tiến hành các hoạt động bí mật.
Tương tự như vậy, Ngoại Mông cũng đã trở thành chiến trường cho cuộc đấu trí giữa hai nước lớn là Trung Quốc và Liên Xô.
Tận dụng cơ hội báo cáo mật “Về sùng bái cá nhân và hậu quả của nó” tại Đại hội XX của Đảng Cộng sản Liên Xô do Khrushchev đọc đã gây ra sự chấn động trong toàn bộ phe xã hội chủ nghĩa. Bên trong Đảng Cộng sản Liên Xô, “phái phản Đảng” do Stalin đứng đầu đã thề chết bảo vệ đường lối Stalin, triển khai phản kích gay gắt chống lại các “phần tử xét lại” phản đối Stalin do Khrushchev đứng đầu. Khrushchev do thiếu sự ủng hộ mạnh mẽ như Đảng Cộng sản Trung Quốc trong lịch sử hậu thế, nên các nước xã hội chủ nghĩa trên thế giới không thừa nhận cách làm theo chủ nghĩa xét lại phản Stalin của Khrushchev. Hai bên đều đang nỗ lực tranh thủ sự ủng hộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc, lực lượng quyết định này. Còn vấn đề Ngoại Mông và những vùng lãnh thổ bị Liên Xô chiếm đóng trở thành quân bài mặc cả lớn nhất trong tay Trung Quốc. Nhưng vấn đề này quả thực quá nhạy cảm, đụng chạm đến trái tim của nhân dân Trung Quốc và nhân dân Liên Xô. Hai bên đều đang nghiến răng kiên trì.
