Ông đích thị là một quý ông Yorkshire chính hiệu trong mọi mặt; độ chừng năm mươi lăm tuổi, nhưng thoạt nhìn có vẻ già hơn, bởi mái tóc đã bạc trắng như sương. Trán ông rộng chứ không cao; gương mặt tươi tắn và khỏe mạnh; nét khắc khổ của miền Bắc hằn lên từng đường nét, đúng như chất giọng vang lên của ông; mỗi đặc điểm đều mang đậm phong cách Anh quốc—hoàn toàn không có chút nét Norman nào; đó là một khuôn mặt thô mộc, không mang vẻ đẹp cổ điển hay quý phái. Những người cầu kỳ có lẽ sẽ gọi đó là thô tục; những người thực tế sẽ gọi đó là có cá tính; còn những người sắc sảo sẽ vô cùng thích thú trước sự thâm thúy, minh triết, thông minh cùng nét độc đáo thô mờ nhưng chân thực ẩn hiện trong từng nét mặt, lẩn khuất trong từng nếp nhăn.
Song đó lại là một khuôn mặt khó thuần phục, kiêu ngạo và đầy châm biếm—gương mặt của một kẻ rất khó bề sai khiến và tuyệt đối không thể ép buộc. Vóc dáng ông khá cao, người săn chắc, gân guốc và mang dáng đi hiên ngang, đĩnh đạc; hoàn toàn không có chút dáng vẻ nào của kẻ hề.
Tôi thấy việc phác họa ngoại hình của ông Yorke không mấy dễ dàng, nhưng việc diễn tả nội tâm ông lại càng khó khăn hơn. Hỡi độc giả, nếu bạn mong đợi được đối đãi với một con người hoàn hảo, hay thậm chí là một ông lão nhân hậu, hay làm từ thiện ở ông, thì bạn đã lầm. Ông đã nói với ông Moore vài lời hợp lẽ phải và đầy tình cảm, nhưng từ đó bạn không thể kết luận rằng lúc nào ông cũng nói năng, suy nghĩ một cách công minh và tử tế.
Trước hết, ông Yorke hoàn toàn thiếu đi cơ quan tôn kính—một sự thiếu hụt lớn, khiến một con người luôn lầm đường ở mọi vấn đề đòi hỏi lòng tôn kính. Thứ hai, ông thiếu đi cơ quan so sánh—một sự thiếu sót tước đi ở một con người lòng trắc ẩn; và thứ ba, ông có quá ít cơ quan nhân ái và lý tưởng, khiến bản chất ông mất đi vẻ hào quang cùng sự mềm mại, đồng thời làm giảm sút những phẩm chất thần thánh ấy trong khắp vũ trụ đối với ông.
Sự thiếu vắng lòng tôn kính khiến ông không thể dung thứ cho những kẻ bề trên—vua chúa, quý tộc và giáo sĩ, các triều đại, quốc hội cùng các định chế, với mọi việc làm, phần lớn các sắc lệnh, nghi thức, quyền lợi và yêu sách của họ, đối với ông đều là một sự ghê tởm, toàn là rác rưởi; ông chẳng tìm thấy ích lợi hay niềm tin vui thú nào ở chúng, và tin rằng sẽ là một mối lợi rõ ràng, chẳng tổn hại gì cho thế giới nếu những nơi cao sang ấy bị san bằng, và những kẻ ngự trị trong đó bị nghiền nát trong đống đổ nát. Sự thiếu vắng lòng tôn kính ấy cũng làm cho tâm hồn ông tê dại trước niềm vui điện quang của việc ngưỡng mộ những gì đáng ngưỡng mộ; nó làm khô cạn hàng ngàn nguồn suối tận hưởng thuần khiết; nó tước đi hàng ngàn niềm vui sinh động. Ông không phải là kẻ vô thần, dù chẳng thuộc giáo phái nào; nhưng tôn giáo của ông không thể là tôn giáo của một kẻ biết cách tôn kính. Ông tin vào Thượng đế và thiên đường; nhưng Thượng đế và thiên đường của ông lại là của một con người thiếu vắng sự kính sợ, trí tưởng tượng và sự dịu dàng.
Sự yếu kém trong năng lực so sánh khiến ông trở nên mâu thuẫn; trong khi bày tỏ một số học thuyết chung tuyệt vời về sự khoan dung và nhẫn nhịn lẫn nhau, ông lại nuôi dưỡng sự thù hận cố chấp đối với một số tầng lớp nhất định. Ông nhắc đến các "ông mục sư" cùng tất cả những gì thuộc về mục sư, các "lãnh chúa" và đám phụ tá của họ, với sự cay nghiệt, đôi khi xấc láo, bất công chẳng kém phần không thể dung thứ. Ông không thể đặt mình vào vị trí của những kẻ mà ông nguyền rủa; ông không thể so sánh những lầm lỗi của họ với những cám dỗ, những khiếm khuyết với những bất lợi của họ; ông không thể hình dung nổi ảnh hưởng của hoàn cảnh này hay hoàn cảnh khác đối với chính mình nếu lâm vào hoàn cảnh tương tự, và ông thường bày tỏ những mong muốn hung ác, chuyên quyền nhất đối với những kẻ mà ông cho là đã hành động một cách tàn bạo và độc đoán. Nhìn vào những lời đe dọa của ông, có lẽ ông đã dùng đến cả những biện pháp độc đoán, thậm chí tàn nhẫn để thúc đẩy sự nghiệp tự do và bình đẳng.
Bình đẳng ư! Phải, ông Yorke hay nói về sự bình đẳng, nhưng tận sâu thẳm tâm can, ông là một kẻ kiêu hãnh—rất thân thiện với công nhân của mình, rất tốt với tất cả những ai ở dưới cơ ông, và lặng lẽ chấp nhận đứng dưới họ, nhưng lại kiêu kỳ như quỷ vương Beelzebub đối với bất cứ kẻ nào mà thiên hạ coi là bề trên của ông (vì ông chẳng coi ai là bề trên cả). Sự nổi loạn ngấm trong máu ông: ông không thể chịu đựng sự kìm kẹp; cha ông, rồi ông nội ông trước ông cũng chẳng thể chịu đựng nổi, và những đứa con sau này của ông thì không bao giờ.
Sự thiếu vắng lòng nhân ái chung khiến ông vô cùng thiếu kiên nhẫn trước sự ngu ngốc, và trước mọi thói hư tật xấu làm chói tai bản tính mạnh mẽ, sắc sảo của ông; nó chẳng để lại một sự kìm hãm nào cho những lời châm biếm sắc bén của ông. Vốn không có lòng xót thương, đôi khi ông sẵn sàng đả thương hết lần này đến lần khác, chẳng màng đến việc mình gây đau đớn đến nhường nào hay đâm sâu đến mức nào.
Còn về sự nghèo nàn trí tưởng tượng trong tâm trí ông, điều đó khó có thể coi là một khiếm khuyết: một đôi tai tinh tường về âm nhạc, một con mắt chuẩn xác về màu sắc và hình khối vẫn để lại cho ông khiếu thẩm mỹ; và mấy ai bận tâm đến trí tưởng tượng chứ? Nào mấy ai không nghĩ đó là một đặc tính khá nguy hiểm, vô nghĩa, mang dáng dấp của sự yếu đuối, có lẽ vướng chút cuồng loạn—một thứ bệnh lý hơn là một ân huệ của tâm trí?
Có lẽ tất cả mọi người đều nghĩ thế, trừ những kẻ sở hữu hoặc tưởng tượng rằng mình sở hữu nó. Lắng nghe họ nói, bạn sẽ tin rằng trái tim họ sẽ lạnh ngắt nếu thứ dược chất kỳ diệu ấy không luân chuyển quanh họ, rằng đôi mắt họ sẽ mờ đục nếu ngọn lửa ấy không gọt giũa tầm nhìn của họ, rằng họ sẽ cô đơn biết bao nếu người bạn kỳ lạ này rời bỏ họ. Bạn sẽ cho rằng nó truyền cho mùa xuân chút hy vọng tươi vui, cho mùa hè chút quyến rũ tuyệt vời, cho mùa thu chút niềm vui thanh tịnh, cho mùa đông chút an ủi nào đó mà bạn chẳng hề cảm nhận được. Đương nhiên đó chỉ là ảo tưởng; nhưng những kẻ cuồng tín vẫn bám chặt lấy giấc mơ của mình, và chẳng chịu đổi nó lấy vàng.
Vì bản thân ông Yorke không có trí tưởng tượng thi ca, ông coi đó là một phẩm chất vô cùng thừa thãi ở người khác. Họa sĩ và nhạc sĩ là những người ông có thể dung thứ, thậm chí khuyến khích, bởi ông có thể thưởng thức thành quả nghệ thuật của họ; ông có thể nhận ra sức hấp dẫn của một bức tranh đẹp, và cảm nhận niềm vui của một bản nhạc hay; nhưng một nhà thơ trầm lặng—dù có bao sức mạnh tranh đấu, bao ngọn lửa bùng cháy trong lồng ngực—nếu không biết cách thể hiện bản lĩnh của một người đàn ông trong phòng kế toán, hay của một thương gia tại Thương xá Piece Hall, thì có lẽ vẫn sẽ sống trong sự khinh miệt và chết trong sự rẻ rúng dưới ánh mắt của Hiram Yorke.
Và vì trên đời có rất nhiều Hiram Yorke, thật may mắn làm sao khi một nhà thơ chân chính, dù bề ngoài có vẻ trầm lặng, thường mang trong mình một tâm hồn ngang tàng ẩn giấu bên dưới sự điềm tĩnh, lại vô cùng sắc sảo trong sự khiêm nhường, có thể đo lường toàn bộ tầm vóc của những kẻ đang coi thường mình, đồng thời đánh giá chính xác sức nặng cũng như giá trị của những theo đuổi mà chúng khinh rẻ anh ta vì đã không dấn thân vào. Thật hạnh phúc khi anh ta có thể tận hưởng niềm hạnh phúc của riêng mình, bầu không gian riêng bên người bạn lớn và cũng là nữ thần Tự Nhiên, hoàn toàn độc lập với những kẻ chẳng tìm thấy chút niềm vui nào ở anh ta, và người mà anh ta cũng chẳng mảy may thấy hứng thú. Thật công bằng khi giữa lúc thế gian và hoàn cảnh thường quay lưng với anh ta bằng một vẻ mặt tối tăm, lạnh lùng—và điều đó cũng phải thôi, bởi chính anh ta là kẻ đầu tiên quay lưng lạnh lùng, dửng dưng với chúng—anh ta vẫn có thể duy trì trong lồng ngực một ngọn lửa tưng bừng hội hè cùng hơi ấm chở che, khiến vạn vật quanh anh trở nên rạng rỡ và ấm áp; trong khi những kẻ tha hương, có lẽ lại cho rằng sự tồn tại của anh ta chẳng khác nào một mùa đông Bắc Cực chưa từng được mặt trời chiếu rọi. Nhà thơ chân chính chẳng có gì đáng thương hại cả, và anh ta thường cười thầm trong tay áo mỗi khi có những kẻ đồng cảm lầm đường lẫn lối nào đó than van về những bất công mà anh ta gánh chịu. Ngay cả khi phái vị lợi ngồi phán xét anh ta, tuyên bố rằng anh ta và nghệ thuật của anh ta chẳng có tích sự gì, anh ta vẫn đón nhận bản án ấy bằng một vẻ chế giễu cay đắng, bằng một sự khinh miệt rộng lớn, sâu sắc, toàn diện và tàn nhẫn đối với đám Pharisêu bất hạnh đưa ra phán quyết ấy, đến mức anh ta đáng bị quở trách hơn là được an ủi. Tuy nhiên, đó không phải là những suy ngẫm của ông Yorke, và hiện tại chúng ta chỉ bận tâm đến ông Yorke mà thôi.
Tôi đã kể cho bạn nghe một vài tật xấu của ông, hỡi độc giả: còn về những điểm tốt, ông là một trong những người đáng kính và tài năng nhất ở Yorkshire; ngay cả những kẻ không ưa ông cũng buộc phải nể trọng ông. Ông rất được lòng người nghèo, bởi ông vô cùng tử tế và ra dáng một người cha đối với họ. Đối với công nhân của mình, ông luôn ân cần và hòa nhã. Khi cho họ nghỉ việc, ông tìm cách sắp xếp cho họ làm công việc khác, hoặc nếu điều đó là bất khả thi, ông giúp họ cùng gia đình chuyển đến một vùng đất khác nơi có thể kiếm được việc làm. Cũng phải lưu ý rằng nếu có khi nào, dăm ba bận, cá nhân nào đó trong số "quân đoàn" công nhân của ông có dấu hiệu bất tuân, Yorke—vốn giống như nhiều kẻ căm ghét việc bị kìm kẹp, lại rất biết cách kiểm soát một cách mạnh mẽ—luôn nắm giữ bí quyết dập tắt mầm mống nổi loạn ngay từ trứng nước, nhổ tận gốc như cỏ dại để nó không bao giờ lan rộng hay phát triển trong phạm vi quyền lực của ông. Trong tình cảnh tốt đẹp của riêng mình như thế, ông cảm thấy mình có quyền cất lời với thái độ nghiêm khắc nhất đối với những kẻ có hoàn cảnh khác biệt, quy chụp mọi bất ổn trong vị trí của họ hoàn toàn là do lỗi của chính họ, tự tách mình ra khỏi giới chủ và tự do đứng lên bênh vực cho quyền lợi của tầng lớp lao động.
Gia đình ông Yorke là dòng tộc lâu đời và đứng đầu trong vùng; bản thân ông, dẫu không phải kẻ giàu có nhất, lại là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất. Học thức của ông rất uyên bác. Thời trẻ, trước thềm Cách mạng Pháp, ông từng đi du lịch khắp Lục địa. Ông thông thạo cả tiếng Pháp lẫn tiếng Ý. Trong suốt hai năm trời lưu trú tại Ý, ông đã sưu tầm được rất nhiều bức tranh đẹp cùng những món đồ cổ quý hiếm đầy tinh tế để trang hoàng cho dinh cơ của mình. Tác phong của ông, khi hứng chí, mang dáng dấp của một quý ông lịch lãm chuẩn mực theo trường phái cũ; câu chuyện của ông, khi muốn làm vui lòng người khác, trở nên vô cùng thú vị và độc đáo; và nếu ông thường giao tiếp bằng thổ ngữ Yorkshire, ấy là vì ông chọn làm thế, ưa chuộng tiếng địa phương nguyên thủy của mình hơn một vốn từ vựng gọt giũa hơn. "Tiếng đệm Yorkshire," ông khẳng định, "cũng hay ho hơn giọng ngọng nghịu của kẻ ở thủ đô chẳng khác nào tiếng bò rống hay hơn tiếng chuột chít."
Ông Yorke quen biết mọi người, và được mọi người quanh vùng thuộc làu làu trong bán kính nhiều dặm; thế nhưng những tri kỷ thân thiết của ông lại đếm trên đầu ngón tay. Vốn là một kẻ độc đáo tột cùng, ông chẳng có tí hứng thú nào với những thứ tầm thường: một cá tính mạnh mẽ, thô kệch, dù cao sang hay thấp hèn, luôn được ông đón nhận; còn một kẻ tinh tế nhưng nhạt nhẽo, dù địa vị có cao đến đâu, cũng là nỗi ghê tởm đối với ông. Ông sẵn sàng dành bất kỳ lúc nào để trò chuyện cởi mở với một người thợ sắc sảo của chính mình, hay với một bà lão kỳ quặc, thông tuệ nào đó trong số những người sống ở các căn hộ nhỏ của ông, trong khi lại tiếc nuối từng khoảnh khắc dành cho một quý ông tầm thường hay một ả tiểu thư thời trang, trang nhã nhưng phù phiếm nhất. Sự thiên vị của ông trong những vấn đề này đã đẩy lên đến mức cực đoan, khi ông quên mất rằng vẫn có những nhân vật đáng mến, thậm chí đáng ngưỡng mộ trong số những kẻ không thể trở nên độc đáo. Dẫu vậy, ông vẫn phá lệ với quy tắc của chính mình. Có một tầng lớp tâm trí nhất định: chân phương, bộc trực, bỏ qua sự tinh tế, hầu như chẳng có chút trí tuệ nào, và hoàn toàn bất khả năng đánh giá những nét trí tuệ ở ông, nhưng đồng thời, chưa từng cảm thấy ghê tởm sự thô lỗ của ông, không dễ bị tổn thương bởi những lời châm biếm của ông, không săm soi quá kỹ lời ăn tiếng nói, việc làm hay quan điểm của ông—với họ, ông cảm thấy vô cùng thoải mái, và kết quả là, ông dành cho họ sự ưu ái đặc biệt. Ông là chúa tể giữa những con người như thế. Dù phục tùng tuyệt đối ảnh hưởng của ông, họ chưa bao giờ thừa nhận sự vượt trội của ông, bởi họ chẳng bao giờ suy ngẫm về điều đó; do đó, họ cực kỳ dễ bảo mà không hề vướng chút nguy cơ trở thành kẻ nô lệ; và sự vô tâm, dễ dãi, ngây thơ không màng suy nghĩ ấy đối với ông Yorke cũng đáng giá và tiện lợi chẳng khác nào chiếc ghế ông đang ngồi hay tấm sàn ông đang giẫm lên.
Hẳn người ta sẽ nhận ra rằng ông không hề tỏ ra lạnh nhạt với ông Moore. Ông có hai, ba lý do để nuôi dưỡng một chút thiện cảm mơ hồ dành cho vị quý ông ấy. Nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng lý do đầu tiên là Moore nói tiếng Anh mang âm hưởng ngoại quốc, còn tiếng Pháp thì phát âm chuẩn mực hoàn toàn; và khuôn mặt ngăm đen, gầy gò với những đường nét tinh tế nhưng có phần hốc hác ấy lại mang một vẻ ngoài đậm chất phản-Anh và phản-Yorke. Những điểm này thoạt nghe có vẻ phù phiếm, khó lòng lay chuyển nổi một tính cách như Yorke; nhưng thực tế là chúng gợi lại những hoài niệm cũ, có lẽ là những kỷ niệm vui tươi—chúng mang quá khứ du lịch, tuổi trẻ của ông trở về. Giữa những đô thị và cảnh sắc nước Ý, ông từng bắt gặp những gương mặt tựa như Moore; trong những quán cà phê và nhà hát ở Paris, ông từng lắng nghe những giọng nói giống như anh. Lúc ấy ông còn trẻ, và khi ngắm nhìn cũng như lắng nghe kẻ tha hương ấy, dường như ông thấy mình trẻ lại.
Thứ hai, ông từng quen biết cha của Moore và từng có giao dịch làm ăn với ông ấy. Đó là mối liên kết vững chắc hơn, dẫu chẳng mấy dễ chịu gì; bởi vì khi hãng của ông liên kết làm ăn với hãng nhà Moore, nó đồng thời cũng phần nào vướng vào những khoản thua lỗ của họ.
Thứ ba, ông nhận thấy bản thân Robert là một tay làm ăn sắc sảo. Ông thấy có cơ sở để tiên liệu rằng cuối cùng, bằng cách này hay cách khác, anh ta sẽ kiếm ra tiền; và ông tôn trọng cả nghị quyết lẫn sự nhạy bén của anh ta—có lẽ, cả sự nhẫn tâm của anh ta nữa. Hoàn cảnh thứ tư kéo họ lại gần nhau là việc ông Yorke là một trong những người giám hộ của vị tiểu thư mà điền trang có đặt xưởng dệt Hollow's Mill; hệ quả là trong quá trình tiến hành tu sửa và cải tiến, Moore có dịp thường xuyên phải thỉnh thị ông.
Còn về vị khách thứ hai hiện đang có mặt trong phòng khách của ông Yorke, mục sư Helstone, giữa ông và gia chủ tồn tại một sự thù hận kép—sự thù hận của bản tính và sự thù hận của hoàn cảnh. Kẻ tự do tư tưởng căm ghét gã theo chủ nghĩa hình thức; kẻ yêu chuộng tự do căm ghét gã tuân thủ kỷ luật. Thêm vào đó, người ta đồn rằng trong những năm tháng trước đây, họ từng là tình địch theo đuổi cùng một người phụ nữ.
Ông Yorke, theo quy tắc chung thời trẻ, nổi tiếng với sự ưu ái dành cho những người phụ nữ hoạt bát và bốc lửa: vóc dáng và phong thái nổi bật, sự hóm hỉnh lanh lợi, cái lưỡi sắc bén dường như là những thứ thu hút ông nhất. Tuy nhiên, chưa bao giờ ông ngỏ lời cầu hôn với bất kỳ giai nhân chói lọi nào mà mình từng tìm kiếm; và rồi bỗng nhiên, ông đem lòng yêu sâu sắc và ráo riết theo đuổi một cô gái hoàn toàn trái ngược với những người mà ông từng để mắt tới—một cô gái có gương mặt của Đức Mẹ; một cô gái tựa cẩm thạch sống—sự tĩnh lặng hiện thân. Chẳng hề gì khi ông trò chuyện, nàng chỉ đáp lại bằng những từ đơn; chẳng hề gì khi những tiếng thở dài của ông trôi đi trong vô vọng, ánh mắt chẳng được đáp đền, nàng chưa từng hưởng ứng quan điểm của ông, hiếm khi mỉm cười trước những lời trêu đùa, chẳng dành cho ông chút tôn trọng hay chú ý nào; chẳng hề gì khi nàng trông có vẻ đi ngược lại mọi nét nữ tính mà trong suốt cuộc đời ông từng ngưỡng mộ. Đối với ông, Mary Cave là hiện thân của sự hoàn hảo, bởi vì theo một cách nào đó, vì một lý do nào đó—chắc chắn ông có lý do của mình—ông đã yêu nàng.
Ông Helstone, khi ấy là mục sư xứ Briarfield, cũng yêu Mary—hoặc ít ra, ông đem lòng say đắm nàng. Không ít kẻ khác cũng ngưỡng mộ nàng, bởi nàng đẹp như một thiên thần trên lăng mộ; thế nhưng vị mục sư lại được ưu ái vì chức vụ của ông—chức vụ ấy có lẽ đã phảng phất cho ông chút hào quang ảo ảnh cần thiết để lôi kéo đến chốn hôn nhân, thứ mà tiểu thư Cave chẳng thể tìm thấy ở bất kỳ gã thợ len trẻ tuổi nào, những kẻ tôn sùng nàng khác. Ông Helstone không hề có, cũng chẳng nhận mình có, nỗi ám ảnh tình yêu tột độ dành cho nàng như ông Yorke. Ông không có chút lòng tôn kính nhún nhường dường như khuất phục hầu hết những kẻ theo đuổi nàng; ông nhìn nhận nàng đúng với bản chất thực nhiều hơn những kẻ khác. Nhờ thế, ông làm chủ nàng và làm chủ chính mình tốt hơn. Nàng nhận lời ngay từ lời cầu hôn đầu tiên, và họ nên duyên vợ chồng.
Tạo hóa chưa bao giờ có ý định nhào nặn ông Helstone thành một người chồng tốt, nhất là đối với một người vợ trầm lặng. Ông nghĩ rằng chừng nào người phụ nữ còn giữ im lặng nghĩa là nàng chẳng có bệnh tật gì, và chẳng cần thứ chi. Nếu nàng không phàn nàn về sự cô độc, thì dù cô độc có kéo dài bao lâu đi nữa cũng chẳng thể làm nàng khó chịu. Nếu nàng không cất lời hay tự ý xông xáo, không bày tỏ sự thiên vị với điều này, sự chán ghét với điều nọ, nghĩa là nàng chẳng có sự thiên vị hay chán ghét nào cả, và việc tham vấn sở thích của nàng là hoài công vô ích. Ông chẳng hề giả vờ là mình thấu hiểu phụ nữ, hay đem họ ra so sánh với đàn ông. Họ là một trật tự tồn tại khác biệt, và có lẽ kém cỏi hơn rất nhiều. Một người vợ chẳng thể trở thành bạn đồng hành của chồng, lại càng không thể là tri kỷ, hay chỗ dựa cho anh ta. Vợ ông, sau một hoặc hai năm, chẳng còn mấy quan trọng với ông dưới bất kỳ hình thức nào; và khi một ngày nọ, theo suy nghĩ của ông là đột ngột—bởi ông hầu như chẳng mải mai chú ý đến sự suy sụp của nàng—nhưng theo suy nghĩ của người khác là dần dần, nàng cõi trần và từ giã cuộc đời này, để lại trên chiếc giường tân hôn một cỗ đất lạnh ngắt, trắng toát với những đường nét tĩnh lặng, xinh đẹp, ông cảm nhận sự mất mát của mình—nào ai biết được nó ít ỏi nhường nào? Thế nhưng, có lẽ nó còn lớn hơn vẻ ngoài ông thể hiện; bởi ông không phải là kẻ dễ dàng rơi lệ vì đau thương.
Sự tang tóc khô khốc và tỉnh táo của ông đã khiến một mụ quản gia già phải tai tiếng, cùng một nữ tì từng chăm sóc phu nhân Helstone trong lúc bệnh tật, và có lẽ từng có cơ hội thấu hiểu bản chất của vị phu nhân quá cố, thấu hiểu khả năng cảm nhận và yêu thương của nàng hơn là người chồng biết được. Họ xì xầm bàn tán bên linh cữu, kể lại những giai thoại, tô vẽ thêm thắt về căn bệnh kéo dài của nàng, cùng nguyên nhân thực sự hay tưởng tượng của nó. Tóm lại, họ khơi gợi cho nhau lòng phẫn nộ chống lại gã đàn ông khắc khổ nhỏ bé đang ngồi săm soi giấy tờ ở căn phòng bên cạnh, hoàn toàn không hề hay biết mình đang là đối tượng của những lời chì chiết.
Phu nhân Helstone vừa được hạ thổ thì những lời đồn thổi trong vùng bắt đầu rộ lên rằng nàng qua đời vì tan nát cõi lòng. Những lời ấy nhanh chóng phóng đại thành những báo cáo về sự đối xử hà khắc, và cuối cùng là chi tiết về những ngược đãi đến từ phía người chồng—những tin đồn hoàn toàn sai sự thật nhưng vẫn được đón nhận một cách hào hứng vì lẽ đó. Ông Yorke nghe thấy chúng, và phần nào tin là thật. Dĩ nhiên, sẵn trong lòng chẳng có chút thiện cảm nào với kẻ tình địch đắc thắng, dẫu bản thân nay đã là một người chồng, và kết duyên với một phụ nữ dường như trái ngược hoàn toàn với Mary Cave về mọi phương diện, ông không thể quên đi nỗi thất vọng lớn lao trong đời mình; và khi nghe tin thứ vốn dĩ vô cùng trân quý đối với ông lại bị kẻ khác bỏ bê, thậm chí ngược đãi, ông đã ấp ủ dành cho kẻ đó một mối thù hằn sâu sắc và cay đắng.
Về bản chất và sức mạnh của mối thù hằn ấy, ông Helstone chỉ láng máng nhận thức được một nửa. Ông chẳng hề hay biết Yorke đã yêu Mary Cave đến nhường nào, hay cảm giác của hắn ra sao khi mất đi nàng, cũng chẳng mờ hồ nhận thức được những lời vu khống về cách đối xử của mình với nàng vốn đã quen thuộc với mọi đôi tai trong vùng, ngoại trừ chính ông. Ông tin rằng chỉ có những bất đồng về chính trị và tôn giáo mới chia rẽ giữa ông và ông Yorke. Giả sử biết được thực tình sự tình ra sao, có lẽ chẳng có lời thuyết phục nào lôi kéo nổi ông bước qua thềm nhà của kẻ từng là tình địch cũ.
Ông Yorke không tiếp tục bài giảng đạo dành cho Robert Moore. Cuộc trò chuyện chẳng bao lâu sau lại tiếp diễn dưới một hình thức chung hơn, dẫu vẫn mang giọng điệu tranh biện đôi chút. Tình trạng bất ổn của đất nước, những vụ phá hoại tài sản nhà xưởng diễn ra gần đây trong vùng đã cung cấp dồi dào nguyên liệu cho những bất đồng, nhất là khi mỗi vị khách trong ba người có mặt đều ít nhiều khác biệt về quan điểm đối với những vấn đề ấy. Ông Helstone cho rằng giới chủ là những kẻ bị oan uổng, còn tầng lớp lao động thì vô lý; ông kịch liệt lên án tinh thần bất mãn lan rộng chống lại các nhà cầm quyền được hiến định, cùng sự bất tuân ngày càng gia tăng trong việc chịu đựng với sự kiên nhẫn những tai ương mà ông coi là tất yếu. Liều thuốc mà ông kê đơn là sự can thiệp mạnh mẽ từ chính quyền, sự cảnh giác nghiêm ngặt của giới tư pháp; và khi cần thiết, là sự trấn áp quân sự kịp thời.
Ông Yorke muốn biết liệu sự can thiệp, cảnh giác và trấn áp ấy có nuôi nổi những kẻ đang đói khát, có ban công việc cho những ai đang cần việc mà chẳng một ai thèm thuê mướn hay không. Ông bác bỏ phắt ý tưởng về những tai ương tất yếu. Ông nói rằng sự kiên nhẫn của công chúng giống như con lạc đà, trên tấm lưng của nó, hạt bụi cuối cùng có thể gánh chịu đã sớm được chất lên rồi, và việc kháng cự lúc này là một nghĩa vụ; tinh thần bất mãn lan rộng chống lại các nhà cầm quyền được hiến định bị ông coi là dấu hiệu đáng mừng nhất của thời đại; ông thừa nhận giới chủ thực sự bị oan uổng, nhưng những nỗi oan ức chính yếu của họ lại do một chính phủ "thối nát, đê tiện và đẫm máu" chất chồng lên (đó là những từ ngữ của ông Yorke). Những kẻ điên rồ như Pitt, những tên ác ma như Castlereagh, những gã khờ phá hoại như Perceval chính là những kẻ bạo chúa, là tai ương của đất nước, là những kẻ phá hoại thương nghiệp của quốc gia. Chính sự kiên trì muội mỏi của chúng trong một cuộc chiến tranh phi nghĩa, tuyệt vọng và hủy diệt đã đẩy quốc gia đến bước đường hiện tại. Chính thứ thuế má áp bức quái ác của chúng, chính những "Sắc lệnh Hội đồng" ô nhục—những kẻ khởi xướng chúng xứng đáng phải chịu tội phản quốc và lên đoạn đầu đài, nếu như có những nhân vật công chúng nào từng xứng đáng—đã tròng một chiếc cối đá vào cổ nước Anh.
"Nhưng nói năng để làm gì cơ chứ?" ông chất vấn. "Còn chút cơ hội nào để tiếng nói lý trí được lắng nghe trên một mảnh đất bị thao túng bởi vua chúa, bởi giáo sĩ, bởi đám quý tộc; nơi mà một kẻ mất trí là vị quân vương danh nghĩa, một tên trác táng vô đạo đức lại là kẻ cai trị thực thụ; nơi mà một sự sỉ nhục đối với lẽ thường tình như tầng lớp lập pháp thế tập lại được dung túng; nơi mà một thứ bịp bợm như hàng ghế giám mục, một sự lạm dụng ngạo mạn như một giáo hội quốc giáo được cưng chiều, đàn áp lại được dung thứ và tôn kính; nơi mà một đội quân thường trực được duy trì, và một lũ mục sư lười biếng cùng đám gia đình ăn bám của chúng được nuôi dưỡng bằng những miếng ngon vật lạ của xứ sở?"
Ông Helstone, đứng phắt dậy và đội chiếc mũ trùm đầu của mình lên, liền đáp lời rằng: "Trong suốt cuộc đời mình, ông từng gặp phải hai hoặc ba trường hợp mà những tình cảm kiểu này được duy trì vô cùng dũng cảm chừng nào sức khỏe, sức mạnh và sự thịnh vượng trần thế còn là đồng minh của kẻ tuyên xưng chúng; nhưng sẽ đến một lúc," ông nói, "đối với tất cả mọi người, 'khi những kẻ canh giữ ngôi nhà run rẩy; khi chúng khiếp sợ những gì ở trên cao, và sự sợ hãi ngự trị dọc đường đi';" và thời điểm ấy chính là phép thử đối với kẻ ủng hộ tình trạng vô chính phủ và nổi loạn, là kẻ thù của tôn giáo và trật tự. Từ lâu rồi," ông khẳng định, "ông từng được thỉnh cầu đọc những lời cầu nguyện mà giáo hội chúng ta ban ơn cho người bệnh bên chiếc giường hấp hối khốn khổ của một trong những kẻ thù căm ghét nhất; ông từng chứng kiến kẻ đó bị sự cắn rứt dày vò, tha thiết tìm kiếm một chốn để ăn năn, nhưng chẳng thể tìm thấy dù đã cẩn thận tìm kiếm trong những giọt nước mắt. Ông buộc phải cảnh báo trước cho ông Yorke rằng tội báng bổ Thượng đế và nhà vua là một tội trọng, và trên đời tồn tại một thứ gọi là 'sự phán xét mai sau'."
Ông Yorke "hoàn toàn tin rằng có một thứ gọi là sự phán xét mai sau. Nếu không phải thế, thật khó lòng tưởng tượng nổi làm sao tất cả những tên khốn nạn từng đắc thắng trên thế gian này, những kẻ tâm can vô tội bị bóp nát không chút trừng phạt, lạm dụng những đặc quyền không xứng đáng, là nỗi ô nhục cho những ngành nghề cao quý, cướp đi miếng cơm manh áo của người nghèo, hách dịch với kẻ hèn mọn, và luồn cúi đê tiện trước kẻ giàu sang quyền quý, lại được trả công sòng phẳng bằng thứ tiền xu mà chúng đã vất vả kiếm được. Thế nhưng," ông nói thêm, "hễ cứ khi nào cảm thấy chán nản về những chuyện trớ trêu như thế, cùng sự thành công ngoài mặt của chúng trên cục đất bùn nhão nhoét này, ông chỉ việc với tay lấy 'từ cuốn sách cũ'" (chỉ tay về phía cuốn Kinh Thánh lớn trên giá sách), "mở bừa ra một trang bất kỳ, và thế nào ông cũng bắt gặp một câu thơ rực cháy ánh lưu huỳnh xanh biếc tròng trọc gỡ rối mọi thứ thẳng thừng. Ông biết rõ," ông nói, "những kẻ nào đó đang phải đọa đày nơi đâu, rành mạch chẳng khác nào có một vị thiên thần với đôi cánh trắng vĩ đại bước qua thềm cửa và thì thầm cho ông hay."
"Thưa ông," ông Helstone nói, thu gom lại toàn bộ vẻ uy nghiêm của mình—"thưa ông, sự hiểu biết vĩ đại nhất của con người chính là thấu hiểu bản thân, và bến bờ mà những bước chân của chính mình hướng tới."
"À, à. Chắc ông còn nhớ chứ, ông Helstone, rằng Sự Ngu Dốt đã bị cuốn đi khỏi chính những cổng thiên đường, được chở qua bầu không khí, và bị nhét toỏm vào một cánh cửa ở sườn ngọn đồi dẫn thẳng xuống địa ngục."
"Tôi cũng chẳng hề quên, ông Yorke, rằng Sự Tự-Tin-Hão, vì chẳng nhìn rõ con đường phía trước, đã rơi tõm xuống một cái hố sâu, thứ được chúa tể vùng đất cố tình tạo ra ở đó nhằm tóm gọn những tên ngốc nghếch kiêu ngạo, và đã bị vỡ tan tành theo cú ngã đó."
"Nào," ông Moore xen vào, nãy giờ vẫn ngồi làm một khán giả im lặng nhưng đầy thích thú trước cuộc chiến trần tục này, đồng thời sự dửng dưng của ông đối với nền chính trị đảng phái đương thời cũng như những lời xì xầm quanh vùng đã biến ông thành một vị quan tòa vô tư, dẫu dửng dưng, trước giá trị của một cuộc đụng độ như thế, "cả hai ông đã bôi tro trát trấu vào mặt nhau đủ rồi, và chứng minh được rằng hai ông tha thiết căm ghét nhau đến nhường nào, cũng như thấy đối phương tồi tệ ra sao. Về phần tôi, ngọn lửa căm hờn của tôi vẫn đang sục sôi quá mạnh mẽ chống lại lũ khốn đã đập phá khung cửi của tôi, đến mức tôi chẳng còn chút căm ghét nào dư dả để dành cho người quen cá nhân, lại càng ít hơn cho một thứ mơ hồ như một giáo phái hay một chính phủ. Nhưng thực sự mà nói, thưa các quý ông, qua những gì tự bày tỏ, cả hai ông đều trông thật tệ hại—tệ hơn cả những gì tôi từng nghi ngờ về các ông.—Tôi không dám ở lại suốt đêm với một kẻ nổi loạn và báng bổ như ông đâu, Yorke; và tôi cũng chẳng dám cưỡi ngựa về nhà với một gã giáo sĩ tàn nhẫn và độc đoán như ông Helstone."
"Dù sao thì tôi cũng đi đây, ông Moore," vị mục sư nghiêm nghị nói. "Cùng đi với tôi hay không tùy ý anh."
"Không, hắn không có quyền lựa chọn; hắn phải đi cùng anh," Yorke đáp lời. "Nửa đêm qua đi mất rồi, và tôi chẳng đời nào để ai lai vãng thức khuya trong nhà tôi nữa. Các người phải cút hết."
Ông giật chuông.
"Deb," ông bảo người đầy tớ vừa đáp lời, "dọn dẹp đám người đó ra khỏi nhà bếp, khóa chặt các cửa lại, rồi xéo lên giường đi ngủ.—Lối đi của các anh đây, thưa các quý ông," ông tiếp lời các vị khách của mình; và khi dẫn đường họ qua lối hành lang, ông đẩy thẳng họ ra ngoài cửa trước.
Họ bắt gặp đám đông của mình đang hì hục nháo nhào tẩu thoát bằng lối cửa sau. Những con ngựa của họ đang đứng chờ sẵn ở cổng; họ leo lên yên, rồi phi ngựa phóng đi, trong khi Moore cười phá lên trước màn tống cổ đột ngột của họ, còn Helstone thì vô cùng tức tối.
