Buổi chiều thật tĩnh lặng và ấm áp; thậm chí trời còn có vẻ oi bức và nực nội. Xung quanh mặt trời đang lặn, những đám mây rực lên một sắc tím; những gam màu mùa hè, mang âm hưởng Ấn Độ hơn là Anh quốc, phủ kín đường chân trời, đổ ánh hồng rực rỡ lên sườn đồi, mặt tiền nhà, thân cây, trên con đường uốn lượn và những bãi cỏ nhấp nhô. Hai thiếu nữ thong thả bước xuống từ những cánh đồng. Khi họ đến khu nghĩa trang, tiếng chuông đã dứt; đám đông đã tụ họp vào trong nhà thờ. Cả khung gian thật vắng vẻ.

- Thật dễ chịu và bình yên làm sao! - Caroline nói.

- Và trong nhà thờ mới nóng nực làm sao! - Shirley đáp lại. - Và tiến sĩ Boultby sẽ có một bài thuyết giảng chán ngắt và dài dòng biết mấy! Và các phó tế sẽ nện búa chan chát lên những bài diễn văn đã được chuẩn bị sẵn của họ thế nào đây! Về phần mình, tôi thà không bước chân vào còn hơn.

- Nhưng bác tôi sẽ nổi giận nếu ngài thấy chúng ta vắng mặt.

- Tôi sẽ gánh lấy cơn thịnh nộ của ngài; ngài sẽ không nuốt sống tôi đâu. Tôi sẽ thấy tiếc nếu bỏ lỡ bài diễn văn sắc sảo của ngài. Tôi biết chắc nó sẽ toàn là những lời lẽ đạo lý cho nhà thờ, và toàn sự cay độc dành cho phái ly giáo. Ngài sẽ không quên trận chiến ở Royd Lane đâu. Tôi cũng sẽ tiếc nếu tước đi của chị bài giảng đạo chân thành và thân thiện của ngài mục sư Hall, với tất cả những điệu bộ đậm chất Yorkshire mộc mạc của ông; nhưng tôi phải ở lại đây. Ngôi nhà thờ xám xịt và những nôi mộ còn xám xịt hơn trông thật tuyệt diệu dưới ánh hoàng hôn đỏ rực này. Thiên nhiên giờ đây đang đọc những lời cầu nguyện buổi chiều; bà đang quỳ gối trước những ngọn đồi đỏ thẫm ấy. Tôi thấy bà phủ phục trên những bậc thềm lớn của bệ thờ, cầu nguyện cho một đêm yên bình đối với những người thủy thủ ngoài khơi, những lữ khách chốn hoang mạc, những chú cừu trên đồng hoang, và bầy chim non chưa đủ lông cánh trong rừng. Caroline, tôi nhìn thấy bà, và tôi sẽ nói cho chị nghe bà trông như thế nào. Bà giống như Eva thuở bà và Adam đứng đơn độc trên mặt đất.

- Và đó không phải là nàng Eva của Milton đâu, Shirley.

- Eva của Milton! Eva của Milton! Tôi xin nhắc lại. Không, thưa Mẹ Thánh đồng trinh, không phải vậy đâu! Cary, chúng ta chỉ có hai người; chúng ta có thể nói lên những gì mình nghĩ. Milton thật vĩ đại; nhưng liệu ông ấy có tốt không? Bộ óc của ông ấy thì sáng suốt; còn trái tim ông thì sao? Ông đã nhìn thấy thiên đường; ông đã nhìn xuống địa ngục. Ông đã thấy Satan, và Tội lỗi là con gái hắn, cùng Tử thần là đứa con gớm ghiếc của chúng. Các thiên thần xếp thành từng tiểu đoàn trước mặt ông; những hàng khiên cương adamant dài đằng đẵng đã phản chiếu vào đôi mắt mù lòa của ông vẻ huy hoàng khôn tả của thiên đường. Bọn ác quỷ tập hợp các đạo quân của chúng trong tầm mắt ông; những đội quân mờ mịt, mất vương miện và nhơ nhớp của chúng đã diễu qua hàng ngũ trước mặt ông. Milton đã cố gắng nhìn người phụ nữ đầu tiên; nhưng, Cary, ông ấy đã không nhìn thấy bà.

- Chị thật táo tợn khi nói thế đấy, Shirley.

- Không táo tợn hơn là trung thực. Đó chính là người đầu bếp của ông ấy mà ông đã thấy; hoặc đó là bà Gill, như tôi đã từng thấy bà làm bánh trứng custard, giữa cái nóng của mùa hè, trong căn hầm chứa sữa mát mẻ, với những khóm hoa hồng và hoa sen cạn quanh khung cửa sổ chấn song, đang chuẩn bị một bữa ăn nhẹ lạnh cho các vị rector — những món mứt và "những thứ kem ngọt lịm"; bối rối không biết "nên chọn món nào là ngon nhất; nên sắp xếp theo thứ tự nào để không lẫn các hương vị vốn không hợp nhau, không thanh nhã, mà phải đưa từng hương vị nối tiếp nhau, được nâng niu bằng sự biến hóa ân cần nhất."

- Tất cả cũng rất hay đấy chứ, Shirley.

- Tôi xin nhắc lại rằng những con người đầu tiên trên trái đất là những vị thần khổng lồ Titan, và Eva chính là mẹ của họ; từ bà đã sinh ra Saturn, Hyperion, Oceanus; bà đã hạ sinh Prometheus——

- Đồ ngoại giáo nhà chị! Điều đó thì có nghĩa lý gì chứ?

- Ý tôi là, vào những ngày đó trên trái đất có những người khổng lồ — những kẻ khổng lồ đã dám trèo lên tận chốn thiên cung. Lồng ngực của người phụ nữ đầu tiên từng rung lên sự sống trên thế giới này đã sản sinh ra lòng dũng cảm có thể chống lại Đấng Toàn Năng, sức mạnh có thể chịu đựng một ngàn năm nô lệ, sức sống có thể nuôi dưỡng con kèn kèn tử thần ấy qua vô số thời đại, sức sống vô tận và sự hoàn hảo không bị vấy bẩn, những người chị em của sự bất tử, thứ mà sau hàng thiên niên kỷ tội ác, tranh đấu và đau khổ, đã mang thai và hạ sinh ra một Đấng Mê-si. Người phụ nữ đầu tiên sinh ra từ chốn thiên thai. Thật bao la là trái tim nơi tuôn trào dòng suối nguồn của máu huyết các quốc gia, và thật vĩ đại là chiếc đầu không suy đồi nơi ngự trị chiếc vương miện phu thê của tạo hóa.

- Bà ấy đã thèm khát một quả táo và bị một con rắn lừa gạt; nhưng chị đã nhồi nhét vào đầu mình một mớ hỗn độn gồm Kinh Thánh và thần thoại đến mức chẳng thể hiểu nổi chị đang nói cái gì nữa. Chị vẫn chưa nói cho tôi biết chị đã thấy ai quỳ gối trên những ngọn đồi kia cơ mà.

- Tôi đã thấy — giờ tôi vẫn thấy — một nữ thần Titan. Chiếc áo choàng bằng bầu trời xanh của bà lan rộng đến tận vùng ngoại vi của bãi hoang, nơi đàn cừu kia đang gặm cỏ; một tấm khăn choàng trắng tựa tuyết lở quét từ đầu đến chân bà, và những họa tiết Ả Rập bằng tia chớp đang bùng cháy trên viền áo. Dưới ngực bà, tôi nhìn thấy chiếc đai lưng của bà, tím thẫm như đường chân trời kia; xuyên qua sắc hồng ấy là ánh lên ngôi sao buổi chiều. Đôi mắt tĩnh lặng của bà tôi không thể nào vẽ lại được. Chúng trong trẻo, chúng sâu thẳm như những hồ nước, chúng ngước lên và tràn ngập sự sùng kính, chúng run rẩy với sự dịu dàng của tình yêu và ánh hào quang của lời cầu nguyện. Trán bà rộng lớn như một đám mây, và tái nhợt hơn cả vầng trăng non mọc từ lâu trước khi bóng tối kéo đến. Bà tựa bộ ngực mình lên sườn núi Stilbro'; đôi bàn tay lực lưỡng của bà đan vào nhau bên dưới. Cứ quỳ như thế, mặt đối mặt, bà đang trò chuyện cùng Thiên Chúa. Nàng Eva đó chính là con gái của Chúa Giê-hô-va, giống như Adam là con trai Ngài.

- Bà ấy thật mơ hồ và ảo ảnh làm sao. Thôi nào, Shirley, chúng ta nên vào nhà thờ thôi.

- Caroline, tôi sẽ không vào đâu; tôi sẽ ở lại đây với người mẹ Eva của tôi, vào thời đại này được gọi là Thiên nhiên. Tôi yêu bà — một sinh thể bất tử, vĩ đại! Thiên đường có thể đã phai mờ khỏi vương miện của bà khi bà sa ngã chốn thiên đàng, nhưng tất cả những gì huy hoàng trên mặt đất vẫn còn tỏa sáng ở đó. Bà đang ôm lấy tôi vào lòng và cho tôi thấy trái tim của bà. Im lặng nào, Caroline! Chị sẽ nhìn thấy bà và cảm nhận như tôi, nếu cả hai chúng ta cùng giữ im lặng.

- Tôi sẽ chiều theo tính khí thất thường của chị; nhưng chẳng mấy chốc chị lại sẽ bắt đầu huyên thuyên cho mà xem.

Cô Keeldar, người dường như đang bị sự kích thích dịu nhẹ của buổi chiều mùa hè ấm áp tác động với một sức mạnh bất thường, tựa người vào một tấm bia mộ thẳng đứng; cô dán mắt vào khoảng trời phương Tây đang cháy rực và chìm đắm trong một cơn mê hồn dễ chịu. Caroline, đi dịch ra một chút, rảo bước qua lại dưới bức tường vườn nhà xứ, cũng đang mơ mộng theo cách riêng của mình. Shirley vừa nhắc đến từ "mẹ". Từ đó gợi lên trong trí tưởng tượng của Caroline không phải là đấng sinh thành vĩ đại và huyền bí trong những ảo ảnh của Shirley, mà là một bóng hình con người dịu dàng — bóng hình mà cô gán cho người mẹ của chính mình, chưa từng được biết đến, chưa từng được yêu thương, nhưng vẫn luôn khắc khoải mong chờ.

- Ôi ước gì ngày đó đến khi bà nhớ về đứa con của mình! Ôi ước gì tôi có thể biết mặt bà, và khi biết rồi, sẽ yêu thương bà!

Đó chính là khát vọng của cô.

Nỗi khao khát thời thơ ấu lại lấp đầy tâm hồn cô. Niềm mong mỏi từng khiến cô thao thức bao đêm trong chiếc cũi nhỏ, và vì sợ nó chỉ là hão huyền nên những năm gần đây đã bị dập tắt gần hết, bỗng chốc bùng cháy trở lại và sưởi ấm trái tim cô, rằng một ngày hạnh phúc nào đó, mẹ cô sẽ đến, sai người đón cô về bên mình, nhìn cô bằng ánh mắt trìu mến đầy thương yêu và cất lời dịu dàng bằng một giọng ngọt ngào: "Caroline, con yêu của ta, ta đã có một ngôi nhà dành cho con; con sẽ sống với ta. Tất cả tình yêu thương mà con hằng khao khát nhưng chưa từng được nếm trải từ thuở bé thơ, ta đã dành dụm cho con cả rồi. Hãy đến đây; giờ đây nó sẽ sưởi ấm cho con."

Một tiếng động trên đường đã kéo Caroline khỏi những hy vọng về tình mẫu tử, và kéo Shirley khỏi những viễn cảnh về các vị thần Titan. Họ lắng nghe và nghe thấy tiếng móng ngựa nện. Họ nhìn và thấy một thứ ánh sáng lấp lánh qua những tán cây. Họ bắt gặp qua kẽ lá những vệt màu đỏ rực của quân phục; mũ giáp lóe sáng, lông vũ phấp phới. Im lặng và có trật tự, sáu người lính khẽ khàng cưỡi ngựa đi qua.

- Vẫn là tốp chúng ta thấy hồi chiều nay - Shirley thì thầm. - Họ đã dừng chân ở đâu đó cho đến tận bây giờ. Họ muốn gây ít sự chú ý nhất có thể và đang tìm đường đến điểm hẹn vào giờ khắc tĩnh lặng này, trong khi mọi người đang đi lễ nhà thờ. Tôi đã bảo là chẳng mấy chốc chúng ta sẽ thấy những chuyện lạ lùng cơ mà?

Cảnh tượng và âm thanh của những người lính vừa khuất dạng thì một sự náo động khác, có phần khác biệt hơn, lại phá vỡ sự tĩnh lặng của màn đêm — tiếng trẻ con khóc thét đầy sốt ruột. Họ nhìn ra. Một người đàn ông bước ra khỏi nhà thờ, trên tay bồng một đứa trẻ — một bé trai bụ bẫm, hồng hào chừng hai tuổi — đang gào thét bằng hết sức bình sinh của phổi. Có lẽ nó vừa tỉnh giấc sau một giấc ngủ trong nhà thờ. Hai bé gái, tầm chín và mười tuổi, đi theo sau. Ảnh hưởng của không khí trong lành và sự thu hút của mấy bông hoa hái từ một ngôi mộ đã nhanh chóng làm đứa trẻ nín khóc. Người đàn ông ngồi xuống cùng nó, âu yếm bế nó trên đùi dịu dàng như bất kỳ người phụ nữ nào; hai bé gái đứng vào vị trí, mỗi đứa một bên.

- Chào buổi tối, William - Shirley nói sau khi đã quan sát kỹ người đàn ông. Anh ta đã từng gặp cô trước đây, và có lẽ đang chờ được nhận ra. Giờ đây anh cất mũ, nhe răng cười một nụ cười đầy hứng khởi. Anh là một nhân vật tóc tai bù xù, nét mặt phong trần, không quá già nhưng dãi dầu sương gió. Y phục gọn gàng và sạch sẽ; của lũ trẻ thì cực kỳ ngăn nắp. Đó chính là người quen cũ của chúng ta, Farren. Hai tiểu thư tiến lại gần anh.

- Các cô không vào nhà thờ sao? - anh hỏi, nhìn họ với vẻ hài lòng nhưng đồng thời cũng phảng phất sự rụt rè trong ánh mắt — một tâm trạng hoàn toàn không phải do kinh hãi trước địa vị của họ, mà chỉ là sự trân trọng đối với sự tao nhã và tuổi trẻ của họ. Trước mặt những quý ông — như Moore hay Helstone chẳng hạn — William thường tỏ ra hơi bướng bỉnh; với những vị phu nhân kiêu kỳ hoặc xấc láo, anh cũng hoàn toàn khó bảo, đôi khi rất hay hằn học; nhưng anh lại vô cùng nhạy cảm và dễ bề thuần phục trước sự vui vẻ và lịch sự. Bản chất của anh — một con người cứng đầu — thường bị đẩy lùi bởi sự cứng nhắc ở những bản chất khác; đó là lý do tại sao anh chưa bao giờ có thể ưa nổi người chủ cũ của mình là Moore; và vì không hề hay biết về cái nhìn thiện cảm mà vị quý ông đó dành cho mình, cũng như về ơn huệ mà hắn đã ngầm làm cho anh khi giới thiệu anh làm thợ làm vườn cho ông Yorke, và qua đó tới các gia đình khác trong vùng, anh vẫn tiếp tục ôm mối hận với sự khắc khổ của hắn. Thời gian gần đây anh thường làm việc ở Fieldhead. Tác phong thẳng thắn, hiếu khách của cô Keeldar hoàn toàn làm anh say mê. Caroline thì anh đã biết từ khi cô còn nhỏ; một cách vô thức, cô chính là hiện thân lý tưởng của anh về một người phụ nữ quyền quý. Vẻ dịu dàng, dáng đi, cử chỉ, sự duyên dáng cả về vóc dáng lẫn y phục của cô đã chạm đến những sợi dây nghệ sĩ ẩn sâu trong trái tim người nông dân của anh. Anh có niềm vui khi được ngắm nhìn cô, giống như khi anh ngắm những loài hoa quý hiếm hay chiêm ngưỡng những phong cảnh tuyệt đẹp. Cả hai vị tiểu thư đều quý mến William; niềm vui của họ là cho anh mượn sách, tặng cây cối; và họ thích trò chuyện với anh hơn rất nhiều so với những kẻ thô lỗ, cộc cằn, tự phụ có địa vị cao hơn anh không biết bao nhiêu lần.

- Ai đang diễn thuyết vậy William, lúc anh bước ra thế? - Shirley hỏi.

- Một quý ông mà hai cô rất mực coi trọng đấy ạ, tiểu thư Shirley — ngài Donne.

- Trông anh có vẻ ranh mãnh đấy, William. Sao anh biết được sự quý mến của tôi dành cho ngài Donne thế?

- Ạ, tiểu thư Shirley, thỉnh thoảng trong mắt cô có một tia sáng láu lỉnh tố cáo cô đấy ạ. Trông cô có vẻ khinh khị ra mặt mỗi khi ngài Donne ở gần.

- Thế bản thân anh có ưa nổi hắn không, William?

- Tôi ư? Tôi ngán tận cổ mấy gã phó tế rồi, vợ tôi cũng thế thôi. Họ chẳng có chút phép tắc lịch sự nào cả. Họ nói chuyện với người nghèo cứ như thể họ nghĩ tụi tôi thấp kém hơn họ vậy. Họ lúc nào cũng làm quá cái chức vụ của mình. Giá mà cái chức vụ ấy có thể làm họ trở nên vĩ đại hơn thì tốt biết mấy; nhưng chẳng có chuyện đó đâu. Tôi căm ghét thói kiêu ngạo.

- Nhưng bản thân anh cũng kiêu ngạo theo cách riêng của mình đấy thôi - Caroline đan xen vào. - Anh là kẻ mà người ta gọi là kiêu ngạo vì nhà cửa: anh thích mọi thứ quanh mình phải thậtmảnh mai, tươm tất. Thỉnh thoảng trông anh cứ như thể quá kiêu ngạo nên chẳng thèm nhận tiền công vậy. Khi thất nghiệp, anh quá kiêu ngạo nên không chịu mua thiếu bất cứ thứ gì. Nếu không vì lũ trẻ, tôi tin là thà chịu đói chứ anh cũng không buồn bước chân ra tiệm mà không có tiền trong tay; và khi tôi muốn cho anh một chút gì đó, tôi đã gặp biết bao khó khăn mới ép được anh nhận đấy thôi!

- Điều đó đúng một phần, tiểu thư Caroline. Bất cứ ngày nào tôi cũng thà đi cho hơn là đi nhận, nhất là từ những người như hai cô. Hãy nhìn sự khác biệt giữa chúng ta xem. Cô là một thiếu nữ nhỏ nhắn, trẻ trung, mảnh khảnh, còn tôi là một tên đàn ông to lớn, lực lưỡng; tuổi của tôi còn hơn gấp đôi tuổi cô nữa. Thế thì tôi nghĩ mình không có phận sự phải lấy từ cô — phải chịu ơn cô (như người ta hay nói). Và cái ngày cô đến nhà tôi, gọi tôi ra cửa và chìa ra năm đồng shilling, mà tôi ngờ rằng cô chẳng dư dả gì — vì cô chẳng có tài sản gì cả, tôi biết chứ — cái ngày hôm ấy tôi suýt trở thành một kẻ nổi loạn, một phần tử cấp tiến, một kẻ phiến loạn; chính cô đã biến tôi thành ra như thế. Tôi thấy thật nhục nhã khi một kẻ có sức lao động và sẵn sàng làm việc như tôi lại rơi vào cái cảnh mà một sinh vật trẻ tuổi chừng tuổi đứa con gái đầu lòng của tôi lại phải cảm thấy cần thiết phải đến và chìa ra mấy đồng bạc lẻ của nó.

- Chắc là anh đã giận tôi lắm phải không, William?

- Suýt chút nữa thì tôi giận đấy. Nhưng rồi tôi tha thứ cho cô rất nhanh. Cô có ý tốt mà. Vâng, tôi kiêu ngạo, và cô cũng thế; nhưng sự kiêu ngạo của cô và của tôi là đúng đắn — ở Yorkshire chúng tôi gọi đó là lòng kiêu hãnh trong sạch — thứ mà ngài Malone và ngài Donne chẳng biết một tí gì. Của họ là lòng kiêu hãnh bẩn thỉu. Giờ thì tôi sẽ dạy mấy đứa con gái của tôi phải kiêu hãnh như tiểu thư Shirley kia, và mấy đứa con trai của tôi phải kiêu hãnh như chính tôi đây; nhưng đố đứa nào dám bắt chước mấy gã phó tế đấy. Tôi sẽ cho thằng Michael nhỏ một trận đòn nếu tôi thấy nó bày tỏ bất kỳ dấu hiệu nào của thứ cảm xúc đó.

- Sự khác biệt nằm ở đâu hả William?

- Cô thừa biết sự khác biệt rồi còn gì, nhưng cô cứ muốn gạn hỏi để tôi phải nói dài dòng đấy thôi. Ngài Malone và ngài Donne thì kiêu ngạo đến mức chẳng thèm tự tay làm bất cứ việc gì; còn chúng tôi thì kiêu ngạo đến mức chẳng muốn ai phải làm hộ mình việc gì cả. Mấy gã phó tế hầu như không tài nào thốt nổi một lời tử tế với những kẻ mà chúng nghĩ là thấp kém hơn mình; còn chúng tôi thì hầu như không tài nào nuốt trôi một lời hỗn hào từ những kẻ tự cho là cao ngạo hơn chúng tôi.

- Nào William, hãy đủ khiêm nhường để nói cho tôi biết sự tình dạo này của anh thế nào đi. Anh có sống khá giả không?

- Tiểu thư Shirley, tôi sống rất khá giả. Từ khi tôi chuyển sang làm nghề làm vườn, nhờ sự giúp đỡ của ông Yorke, và từ khi ngài Hall (lại một người nữa thuộc tuýp người đúng đắn) giúp vợ tôi mở một cửa tiệm nhỏ, tôi chẳng còn gì phải phàn nàn nữa. Gia đình tôi có đủ ăn đủ mặc. Lòng kiêu hãnh khiến tôi phải tìm cách để dành dăm ba đồng phòng khi trời mưa bão; vì tôi nghĩ thà chết đi còn hơn là phải ngửa tay xin tiền nhà đạo; và tôi cùng gia đình đều cảm thấy mãn nguyện. Nhưng hàng xóm láng giềng thì vẫn còn nghèo khổ lắm. Tôi thấy quá nhiều cảnh khốn cùng.

- Và hậu quả là, sự bất mãn vẫn còn đó, tôi đoán thế? - cô Keeldar hỏi.

- Hậu quả ư — cô nói rất đúng — hậu quả là thế đấy. Dĩ nhiên, những kẻ đang đói khát thì không thể nào mãn nguyện hay yên ổn được. Đất nước này đang ở trong tình trạng không hề an toàn đâu — tôi xin mạn phép nói thế đấy!

- Nhưng có thể làm gì được chứ? Ví dụ như tôi, tôi còn có thể làm gì hơn nữa?

- Làm gì ư? Cô chẳng làm được mấy đâu, cô tiểu thư tội nghiệp ạ! Cô đã bố thí tiền bạc của mình rồi; cô đã làm rất tốt rồi. Nếu cô có thể đày tên chủ của cô là ngài Moore ra vịnh Botany, có lẽ cô sẽ làm tốt hơn đấy. Mọi người đều căm ghét hắn ta.

- William, thật xấu hổ cho anh! - Caroline lên tiếng phản đối đầy nhiệt thành. - Nếu mọi người có căm ghét hắn, đó là sự ô nhục của họ, chứ không phải của hắn. Bản thân ngài Moore chẳng ghét ai cả. Hắn chỉ muốn làm tròn bổn phận và bảo vệ quyền lợi của mình thôi. Anh nói thế là sai rồi.

- Tôi nghĩ sao thì nói vậy. Hắn ta có một trái tim lạnh lùng, vô cảm, cái tên Moore đó yến.

- Nhưng - Shirley chen vào - giả sử Moore bị đuổi khỏi xứ này, và nhà máy của hắn bị san bằng thành bình địa, liệu mọi người có nhiều việc làm hơn không?

- Họ sẽ có ít việc hơn. Tôi biết điều đó, và họ cũng biết điều đó; và có biết bao chàng trai lương thiện bị đẩy đến bước đường cùng bởi sự chắc chắn rằng dù xoay trở theo hướng nào đi nữa thì anh ta cũng chẳng thể khá lên được; và có vô số kẻ bất lương sẵn sàng dẫn dắt họ đi theo con đường quỷ quái, những tên vô lại tự nhận mình là "bạn của nhân dân", nhưng lại chẳng hiểu gì về nhân dân và giả dối chẳng kém gì quỷ Satan. Tôi đã sống hơn bốn mươi năm trên cõi đời này, và tôi tin rằng "nhân dân" sẽ chẳng bao giờ có được những người bạn thực sự nào khác ngoài chính bản thân họ và hai ba con người tốt bụng thuộc các tầng lớp khác nhau, những người là bạn của cả thế giới này. Bản chất con người, gộp chung lại mà nói, chẳng có gì ngoài sự ích kỷ. Chỉ có một số lượng cực kỳ ít ỏi, chỉ là ngoại lệ thỉnh thoảng xuất hiện ở đâu đó, như hai cô trẻ tuổi đây và tôi, những người tuy ở những tầng lớp khác nhau nhưng có thể thấu hiểu lẫn nhau, và làm bạn với nhau mà không hề có sự nô lệ từ một phía hay sự kiêu ngạo từ phía kia. Những kẻ tự nhận là bạn của tầng lớp thấp hơn mình vì những động cơ chính trị thì không bao giờ đáng tin; chúng luôn tìm cách biến những kẻ dưới cơ thành công cụ cho mình. Về phần mình, tôi sẽ không chịu để ai bảo trợ hay dắt mũi vì niềm vui của bất kỳ ai cả. Dạo gần đây tôi đã nhận được những lời tán tỉnh mà tôi thấy rõ là đầy rẫy sự phản trắc, và tôi đã ném thẳng chúng vào mặt những kẻ đưa ra chúng.

- Anh sẽ không kể cho chúng tôi nghe những lời tán tỉnh đó là gì sao?

- Tôi sẽ không nói đâu. Chẳng có ích gì cả. Chẳng có thay đổi gì sất. Những kẻ liên quan có thể tự lo cho thân phận của họ.

- Ờ, chúng ta sẽ tự lo cho thân phận của mình thôi - một giọng nói khác vang lên. Joe Scott đã tản bộ từ trong nhà thờ ra để hít thở chút không khí trong lành, và hắn đang đứng đó.

- Ta cá là thế đấy, Joe - William nhận xét với nụ cười.

- Và tôi cũng cá là chủ tôi sẽ thế - câu trả lời vang lên. - Thưa các tiểu thư - Joe tiếp tục, ra vẻ ta đây quyền uy - các cô tốt nhất là nên vào trong nhà thì hơn.

- Tôi tự hỏi để làm gì chứ? - Shirley hỏi, người vốn đã quen thuộc với tác phong có phần hách dịch của tay giám thị và thường xuyên đối đầu với hắn; bởi vì Joe, với những lý luận trịch thượng về phụ nữ nói chung, đã vô cùng bất mãn trong tận sâu thâm tâm trước việc chủ của hắn và nhà máy của chủ hắn ít nhiều chịu sự cai trị của váy vóc phụ nữ, và cảm thấy những chuyến viếng thăm vì công chuyện của nữ thừa kế tới phòng kế toán ở Hollow chẳng khác nào thuốc đắng giã tật.

- Bởi vì chẳng có chuyện gì thích hợp để phụ nữ nhúng tay vào cả.

- Thật vậy sao! Trong nhà thờ kia đang có buổi cầu nguyện và giảng đạo đấy thôi. Chẳng lẽ chúng tôi không có phần trong đó à?

- Cô đâu có hiện diện ở buổi cầu nguyện hay bài giảng nào đâu, thưa cô, nếu tôi quan sát không nhầm. Điều tôi muốn nhắc đến là chính trị cơ. William Farren đây vừa chạm đến chủ đề đó, nếu tôi không lầm.

- Chà, thì sao nào? Chính trị là môn học thường ngày của chúng tôi mà, Joe. Anh có biết là tôi đọc báo mỗi ngày, và Chủ nhật thì đọc tận hai tờ không?

- Tôi dám chắc cô chỉ đọc mục kết hôn, có lẽ vậy, thưa cô, rồi mục án mạng, tai nạn, và mấy thứ đại loại thế thôi nhỉ?

- Tôi đọc các bài xã luận, Joe, cả tin tức quốc tế nữa, và tôi xem qua cả giá cả thị trường nữa đấy. Tóm lại, tôi đọc chính xác những gì mà đàn ông đọc.

- Joe nhìn có vẻ như hắn nghĩ bài nói chuyện này chẳng khác gì tiếng chim ác là hót nhảm. Hắn đáp lại bằng một sự im lặng đầy khinh miệt.

- Joe - cô Keeldar tiếp lời - cho đến nay tôi vẫn chưa thể xác định rõ ràng rốt cuộc anh là một người theo đảng Whig hay đảng Tory. Xin hỏi, phái nào có vinh dự được anh liên minh cùng vậy?

- Thật là hơi khó giải thích cho những nơi mà người ta chắc chắn sẽ chẳng thể hiểu nổi - câu trả lời kiêu kỳ của Joe vang lên; - nhưng nếu nói đến chuyện làm đảng viên Tory, thà tôi làm một bà già còn hơn, hoặc một cô gái trẻ, thứ mà còn là một mặt hàng phù phiếm hơn nữa kìa. Chính bọn Tory là lũ phát động chiến tranh và làm lụi bại thương mại; và nếu tôi thuộc về bất kỳ đảng phái nào — dẫu cho các đảng phái chính trị chẳng qua cũng chỉ là nhảm nhí — thì tôi thuộc về đảng nào ủng hộ hòa bình nhất, và hệ quả là có lợi nhất cho các lợi ích thương mại của mảnh đất này đây.

- Tôi cũng thế thôi, Joe - Shirley đáp, người có vẻ khá thích thú khi được trêu chọc tay giám thị bằng cách cứ khăng khăng bàn về những chủ đề mà hắn cho rằng cô, với tư cách là một phụ nữ, chẳng có quyền can thiệp vào — ít ra là một phần. Tôi cũng có phần nghiêng về lợi ích nông nghiệp nữa chứ; điều đó hoàn toàn có lý thôi, xét thấy tôi không muốn nước Anh bị đạp dưới bàn chân của nước Pháp, và nếu một phần thu nhập của tôi đến từ nhà máy Hollow's Mill, thì một phần lớn hơn nữa lại đến từ các điền trang xung quanh nó. Sẽ thật không ổn nếu thực hiện bất kỳ biện pháp nào gây tổn hại cho nông dân phải không Joe?

- Sương mù vào giờ này không tốt cho phụ nữ đâu - Joe nhận xét.

- Nếu anh đưa ra nhận xét đó vì sự quan tâm đến tôi, tôi chỉ muốn đảm bảo với anh rằng tôi hoàn toàn miễn nhiễm với cái lạnh. Tôi không ngại thay phiên canh gác nhà máy vào một trong những đêm hè này, mang theo khẩu súng của anh đâu, Joe.

Cằm của Joe Scott lúc nào cũng hơi nhô ra ngoài. Nghe câu nói này, hắn chìa nó ra thêm vài inch so với bình thường.

- Nhưng — quay lại với bầy cừu của tôi — cô tiếp lời — với tư cách là một chủ tiệm vải và chủ nhà máy, bên cạnh nghề làm nông, tôi vẫn không thể gạt ra khỏi đầu mình một ý nghĩ chắc nịch rằng đôi khi chúng ta, những nhà sản xuất và những người làm kinh doanh, lại có chút ít — một chút ít thôi — ích kỷ và cận thị trong quan điểm của mình, và hơi quá phớt lờ trước nỗi đau khổ của con người, hơi nhẫn tâm trong mưu cầu lợi lộc. Anh có đồng ý với tôi không, Joe?

- Tôi không thể tranh luận ở nơi mà mình không được thấu hiểu - lại là câu trả lời đó.

- Con người của những điều huyền bí! Chủ của anh thỉnh thoảng vẫn tranh luận với tôi cơ mà, Joe. Hắn ta không cứng nhắc như anh đâu.

- Có thể thế. Mỗi người chúng ta có cách riêng của mình mà.

- Joe, anh có thực sự nghĩ rằng mọi sự khôn ngoan trên thế giới này đều nằm trong hộp sọ của đàn ông không?

- Tôi nghĩ rằng phụ nữ là một giống loài rắc rối và ngang bướng; và tôi vô cùng tôn trọng những giáo lý được truyền dạy trong chương hai của bức thư thứ nhất của Thánh Phao-lô gửi cho Ti-mô-thê.

- Giáo lý nào vậy, Joe?

- "Hãy để người phụ nữ học tập trong sự im lặng, với tất cả sự vâng phục. Ta không cho phép phụ nữ dạy học, cũng không cho phép nắm quyền trên đàn ông, mà phải ở trong sự im lặng. Bởi vì A-đam được tạo thành trước, rồi mới đến Ê-va."

- Điều đó thì liên quan gì đến chuyện làm ăn chứ? - Shirley chêm vào. - Câu đó thoang thoảng mùi quyền trưởng nam đấy nhé. Tôi sẽ mang nó ra chất vấn ông Yorke ngay lần tới khi ông ấy đả kích những quyền lợi đó.

- Và - Joe Scott tiếp lời - A-đam không bị lừa dối, nhưng người phụ nữ vì bị lừa dối nên đã rơi vào tội lỗi.

- Thật là xấu hổ cho Adam khi mở trơ mắt ra mà vẫn phạm tội! - cô Keeldar kêu lên. - Nói thật lòng nhé Joe, tôi chưa bao giờ cảm thấy tâm trí mình thoải mái liên quan đến chương đó cả. Nó làm tôi thấy bối rối.

- Nó rất rõ ràng mà thưa cô. Kẻ chạy cũng có thể đọc được.

- Hắn có thể đọc nó theo cách riêng của mình - Caroline nhận xét, lần đầu tiên tham gia vào cuộc đối thoại. - Chắc anh vẫn công nhận quyền phán xét cá nhân chứ, hả Joe?

- Thề có chúa, tôi có chứ! Tôi công nhận và đòi hỏi quyền đó cho từng dòng của cuốn sách thánh.

- Phụ nữ cũng có thể thực hiện điều đó giống như đàn ông chứ?

- Không. Phụ nữ phải theo quan điểm của chồng mình, cả về chính trị lẫn tôn giáo. Thế mới là lành mạnh cho họ.

- Ồ! Ồ! - cả Shirley và Caroline cùng thốt lên.

- Chắc chắn rồi; không còn nghi ngờ gì nữa - tên giám thị bướng bỉnh khăng khăng.

- Cứ coi như anh đang bị la ó và chỉ trích vì một nhận xét ngốc nghếch như thế đi - cô Keeldar nói. - Anh cũng có thể nói rằng đàn ông phải tuân theo quan điểm của các tu sĩ của họ mà không cần qua kiểm chứng. Một tôn giáo được tiếp thu như thế sẽ có giá trị gì chứ? Nó chẳng qua chỉ là sự mê tín mù quáng và đần độn mà thôi.

- Thế còn cách đọc của cô, tiểu thư Helstone, về những lời đó của Thánh Phao-lô là gì nào?

- Hừm! Tôi — tôi giải thích chúng theo cách này. Ông ấy viết chương đó cho một giáo đoàn Cơ Đốc giáo đặc biệt, trong những hoàn cảnh đặc biệt; và hơn thế nữa, tôi dám cá là nếu tôi có thể đọc bản tiếng Hy Lạp gốc, tôi sẽ thấy rằng rất nhiều từ đã bị dịch sai, có lẽ đã bị hiểu lầm hoàn toàn. Sẽ hoàn toàn có thể, tôi không nghi ngờ gì, chỉ với một chút khéo léo, để bẻ lái đoạn văn ấy sang một hướng hoàn toàn ngược lại — khiến nó nói rằng: "Hãy để người phụ nữ lên tiếng bất cứ khi nào cô ấy thấy phù hợp để đưa ra phản đối." "Phụ nữ được phép giảng dạy và thực hành quyền lực bao nhiêu tùy ý. Trong khi đó, đàn ông tốt nhất là nên ngậm miệng lại;" vâng vâng và vâng vâng.

- Điều đó không nuốt trôi được đâu, thưa cô.

- Tôi dám cá là nó nuốt được đấy. Quan điểm của tôi được nhuộm những màu sắc bền chắc hơn của anh nhiều, Joe. Ngài Scott, anh là một kẻ hoàn toàn cố chấp, và từ trước đến nay vẫn vậy. Tôi thích William hơn là anh.

- Bản thân Joe thì tốt chán khi ở trong nhà của mình - Shirley nói. - Tôi đã từng thấy hắn hiền như cục đất khi ở nhà. Chẳng có người chồng nào tốt hơn hay tử tế hơn ở Briarfield này đâu. Hắn không hề áp đặt giáo điều với vợ mình.

- Vợ tôi là một người phụ nữ chăm chỉ, mộc mạc; thời gian và muộn phiền đã lấy đi mọi sự hão huyền trong đầu bà ấy rồi. Nhưng mấy cô tiểu thư trẻ tuổi thì không phải vậy. Và rồi các cô cứ tưởng mình có rất nhiều kiến thức; nhưng theo suy nghĩ của tôi, các cô chỉ biết đến những thứ hư vinh nông cạn mà thôi. Tôi có thể kể — chắc cũng cách đây tầm một năm — có một lần tiểu thư Caroline bước vào phòng kế toán của chúng tôi khi tôi đang gói ghém thứ gì đó đằng sau chiếc bàn làm việc lớn, và cô ấy không nhìn thấy tôi, và cô ấy mang một tấm bảng đá có ghi một bài toán đến cho ngài chủ. Đó chỉ là một bài toán thực hành cỏn con thôi, mà thằng Harry nhà chúng tôi có thể giải quyết trong vòng hai phút. Cô ấy không tài nào làm nổi. Ngài Moore phải chỉ cho cô ấy cách làm. Và khi ngài ấy chỉ rồi, cô ấy vẫn chẳng hiểu nổi ngài ấy nói gì.

- Vớ vẩn, Joe!

- Không, chẳng vớ vẩn tí nào đâu. Và tiểu thư Shirley kia thì cứ ra vẻ lắng nghe ngài chủ khi ngài ấy bàn chuyện buôn bán, ra chiều chăm chú lắm, cứ như thể cô ấy theo kịp ngài ấy từng từ một, và mọi thứ rõ mười mươi như gương soi trước mắt cô ấy vậy; thế mà trong suốt thời gian đó, cô ấy cứ liếc xéo ra ngoài cửa sổ để xem con ngựa cái có đứng yên không; rồi lại nhìn một vết bắn tung tóe trên chiếc váy cưỡi ngựa của mình; rồi lại đảo mắt láu lỉnh nhìn mấy mạng nhện và bụi bẩn trong phòng kế toán của chúng tôi, và thầm nghĩ chúng tôi đúng là một đám người bẩn thỉu làm sao, và cô ấy sẽ có một chuyến cưỡi ngựa tuyệt vời thế nào ngay chốc nữa băng qua đồng hoang Nunnely Common. Cô ấy chẳng nghe lọt tai bất cứ lời nào của ngài Moore nói nhiều bằng việc ngài ấy đang nói tiếng Do Thái cả.

- Joe, anh đúng là một kẻ vu khống chính hiệu. Tôi sẽ cho anh một câu trả lời đáng đời, chỉ tiếc là mọi người đang ra khỏi nhà thờ mất rồi. Chúng ta phải đi thôi. Hỡi con người của những định kiến, tạm biệt anh. — Chào William. — Các con ngày mai hãy lên Fieldhead nhé, các con sẽ được chọn bất cứ thứ gì mình thích nhất trong kho của bà Gill.