Sáng hôm nay, Mademoiselle Moore có một cô học trò có phần đãng trí. Caroline cứ hết lần này đến lần khác quên đi những lời giảng giải vừa mới được truyền đạt. Thế nhưng, cô vẫn điềm nhiên đón nhận những lời quở trách do sự lơ đễnh của mình mang lại. Ngồi bên khung cửa ngập tràn ánh nắng, cô dường như hấp thụ từ hơi ấm ấy một nguồn năng lượng dịu ngọt, khiến cô vừa hạnh phúc vừa ngoan ngoãn. Ở trạng thái ấy, trông cô xinh đẹp nhất, và vẻ đẹp ấy là một cảnh tượng vô cùng dễ chịu.

Trời không hề tiếc rẻ với cô món quà nhan sắc. Đâu nhất thiết phải quen biết mới có thể quý mến cô; chỉ cần thoáng nhìn qua thôi, trông cô đã đủ sức làm say lòng người rồi. Vóc dáng cô rất vừa vặn với lứa tuổi: trẻ trung, thanh mảnh và uyển chuyển; đường cong nào cũng gọn gàng, các phần cơ thể đều đặn cân đối; gương mặt cô biểu cảm và hiền hậu; đôi mắt đẹp, đôi khi ánh lên một tia nhìn cuốn hút len lỏi vào tận tâm can, với thứ ngôn ngữ thì thầm đầy tình cảm. Miệng cô rất xinh; làn da thanh tú, cùng mái tóc nâu suôn mượt mà cô biết cách chải chuốt đầy tao nhã; những lọn tóc xoăn rất hợp với cô, và chúng tự nhiên buông xõa trông vô cùng đẹp mắt. Gu ăn mặc của cô thể hiện sự tinh tế của người chưng diện — kiểu dáng rất nhã nhặn, chất liệu chẳng chút đắt đỏ, nhưng màu sắc lại hài hòa với làn da trắng ngần mà nó tôn lên, còn đường cắt may thì ôm trọn vóc dáng mảnh mai. Bộ trang phục mùa đông hiện tại của cô làm bằng vải mê-ri-nô — cùng một sắc nâu mềm mại như mái tóc; chiếc cổ áo nhỏ vòng qua cổ nằm đè lên một chiếc ruy-băng hồng, và được thắt bằng một cái nơ hồng. Cô không đeo thêm bất kỳ đồ trang sức nào khác.

Thế là đủ cho ngoại hình của Caroline Helstone. Còn về tính cách hay trí tuệ của cô, nếu có, chúng sẽ tự bộc lộ vào thời điểm thích hợp.

Các mối quan hệ của cô chẳng mấy chốc là rõ. Cô là con của một cặp vợ chồng đã ly thân ngay sau khi cô chào đời, do sự bất đồng trong tính cách. Mẹ cô là chị cùng cha khác mẹ với thân phụ của anh em nhà Moore; thế nên, dẫu chẳng có chút họ hàng máu mủ nào, cô vẫn được coi là họ hàng xa của Robert, Louis và Hortense. Cha cô là em ruột của ông Helstone — một người có thứ tính cách mà bạn bè chẳng ai muốn nhắc lại, một khi cõi đời đã khép lại mọiân oán trần gian. Ông đã biến vợ mình thành một kẻ bất hạnh. Những lời đồn đại được xác thực về ông vô hình chung lại làm tăng thêm vẻ đáng tin cho những lời đồn thổi ác ý nhắm vào người anh trai có đạo đức tốt hơn của ông. Caroline chưa từng biết mặt mẹ, bởi cô đã bị tách khỏi vòng tay bà từ thuở ẵm ngông và từ đó chưa từng gặp lại; cha cô qua đời khi tuổi đời còn tương đối trẻ, và người bác là mục sư đã là người giám hộ duy nhất của cô trong nhiều năm. Như chúng ta đã biết, ông không phải là người thích hợp cho lắm, dù là về bản chất hay thói quen, để gánh vác trách nhiệm chăm sóc một thiếu nữ. Ông chẳng bận tâm mấy đến việc học hành của cô; có lẽ ông đã phớt lờ hoàn toàn nếu như cô, khi nhận ra mình bị bỏ bê, không tự cảm thấy lo lắng cho bản thân và thỉnh thoảng lại xin xỏ chút quan tâm, cùng phương tiện để thu nạp lượng kiến thức tối thiểu không thể thiếu. Mặc dù vậy, trong lòng cô vẫn âm ỉ một nỗi mặc cảm rằng mình kém cỏi, rằng học của cô ít ỏi hơn so với những đứa trẻ cùng trang lứa và hoàn cảnh; và cô vô cùng mừng rỡ khi chớp lấy nhã ý của người chị họ Hortense — người vừa mới đến Hollow's Mill — về việc dạy cô tiếng Pháp và thêu thùa tinh xảo. Về phần mình, Mademoiselle Moore vô cùng thích thú với nhiệm vụ này, bởi nó mang lại cho cô ta một vẻ quan trọng; cô thích thể hiện chút oai phong trước một cô học trò vừa dễ bảo lại vừa lanh lợi. Cô ta hoàn toàn chấp nhận năng lực của Caroline theo đúng đánh giá của chính cô học trò, như một thiếu nữ học hành chắp vá, thậm chí còn dốt nát; và khi nhận ra Caroline tiến bộ nhanh chóng và đầy nhiệt huyết, cô ta không cho rằng đó là nhờ tài năng hay sự chuyên cần của học trò, mà hoàn toàn quy công cho phương pháp giảng dạy ưu việt của chính mình. Khi phát hiện ra rằng Caroline, dẫu không quen với lề thói bài bản, lại có những hiểu biết riêng tư tuy tản mạn nhưng phong phú, phát hiện ấy chẳng khiến cô ta ngạc nhiên chút nào, bởi cô ta vẫn ảo tưởng rằng chính qua những lời trò chuyện của mình mà cô thiếu nữ đã vô tình lượm lặt được những kho tàng kiến thức ấy. Cô ta vẫn đinh ninh như vậy ngay cả khi buộc phải cảm nhận rằng học trò của mình biết rất nhiều về những chủ đề mà bản thân cô ta chẳng hiểu mấy. Ý nghĩ ấy chẳng có mấy logic, nhưng Hortense lại đặt niềm tin tuyệt đối vào đó.

Mademoiselle, người luôn tự hào vì sở hữu "un esprit positif" (một tâm trí thực tế) và có sự ưu ái rõ rệt dành cho các môn học khô khan, đã kèm cặp cô em họ càng sát sao càng tốt. Cô ta bắt Caroline cày cuốc không thương tiếc vào ngữ pháp tiếng Pháp, giao cho cô — như bài tập cải thiện trình độ nhất mà cô ta có thể nghĩ ra — những bài "analyses logiques" (phân tích cú pháp) dài lê thê. Những bài "phân tích" này chẳng mang lại chút niềm vui thích đặc biệt nào cho Caroline; cô nghĩ mình có thể học tiếng Pháp tốt nhường ấy mà chẳng cần đến chúng, và vô cùng tiếc nuối thời gian bỏ ra để ngẫm nghĩ về "các mệnh đề chính và phụ" (propositions, principales, et incidents); để phân biệt "mệnh đề xác định" (incidente determinative) và "mệnh đề ứng dụng" (incidente applicative); để xem xét liệu mệnh đề đó là "đầy đủ" (pleine), "lược bỏ" (elliptique), hay "ẩn ý" (implicite). Đôi khi cô lạc lối trong mê hồn trận đó, và những lúc lạc lối như thế, thỉnh thoảng (trong lúc Hortense đang lục lọi các ngăn kéo trên lầu — một công việc kỳ quặc mà cô ta dành phần lớn thời gian mỗi ngày để sắp xếp, xáo trộn, sắp xếp lại và đảo lộn), cô lại mang cuốn sách ra phòng kế toán tìm Robert nhờ giúp đỡ để san bằng những chỗ khúc mắc.

Bản thân ông Moore sở hữu một bộ óc minh mẫn và điềm tĩnh. Hầu như ngay khi nhìn vào những rắc rối nhỏ của Caroline, chúng dường như tan biến dưới ánh mắt anh. Chỉ trong hai phút, anh sẽ giải thích tất cả, chỉ trong hai từ là đưa ra chiếc chìa khóa cho câu đố. Cô thỉnh cầu ước gì Hortense cũng có thể dạy học giống như anh, thì cô có thể học nhanh hơn biết bao! Trả ơn anh bằng một nụ cười đầy ngưỡng mộ và biết ơn, giống như đặt dưới chân anh hơn là ngước lên nhìn gương mặt anh, cô sẽ miễn cưỡng rời khỏi nhà máy để quay về căn nhà tranh, và rồi, trong lúc hoàn thành bài tập hoặc giải xong bài toán (vì Mdlle. Moore dạy cả số học cho cô nữa), cô lại ước gì tạo hóa sinh ra cô là con trai thay vì con gái, để cô có thể xin Robert cho làm thư ký của anh, và được ngồi cùng anh trong phòng thay vì ngồi với Hortense ở phòng khách.

Thỉnh thoảng — nhưng chuyện này rất hiếm khi xảy ra — cô dành buổi tối tại Hollow's Cottage. Đôi khi trong những chuyến ghé thăm ấy, Moore đi vắng để tham gia phiên chợ; đôi khi anh đến nhà ông Yorke; thường thì anh bận rộn với một vị khách nam ở phòng khác; nhưng đôi lúc, anh cũng ở nhà, rảnh rỗi, thảnh thơi trò chuyện cùng Caroline. Những lúc như thế, những giờ phút buổi tối trôi đi trên đôi cánh ánh sáng; chúng vụt qua trước kịp đếm tên. Chẳng có căn phòng nào ở nước England dễ chịu bằng căn phòng khách nhỏ ấy khi ba người anh em họ cùng quây quần bên nhau. Hortense, khi không bận dạy học, la mắng hay nấu nướng, thì tính tình chẳng đến nỗi khó ưa; cô ta có thói quen dịu lại vào lúc chiều tà, và tỏ ra tử tế với người em họ trẻ tuổi người Anh của mình. Hơn thế nữa, còn có một cách để khiến cô ta trở nên đáng yêu, đó là thuyết phục cô ta cầm đàn ghi-ta lên hát và chơi nhạc. Khi ấy, cô ta trở nên vô cùng nhã nhặn. Và vì cô ta chơi đàn có kỹ thuật, lại sở hữu giọng hát trầm ấm, nên lắng nghe cô ta cũng chẳng có gì là khó chịu cả. Sẽ là hoàn hảo nếu như bản tính trang trọng và tự cao của cô ta không pha lẫn vào những giai điệu, giống như cách nó áp đặt lên phong thái và định hình nét mặt cô ta.

Ông Moore, sau khi trút bỏ gánh nặng thương trường, dẫu bản thân không mấy hoạt bát, nhưng lại là một khán giả sẵn lòng chứng kiến sự sôi nổi của Caroline, một thính giả dễ tính lắng nghe cô trò chuyện, một người sẵn sàng đáp lời những câu hỏi của cô. Anh là một sự hiện diện dễ chịu để ngồi gần, để quẩn quanh, để cất lời trò chuyện và ngắm nhìn. Đôi khi anh còn tuyệt vời hơn thế — gần như hoạt bát, hoàn toàn dịu dàng và thân thiện.

Điểm bất lợi là đến sáng hôm sau, anh chắc chắn sẽ lại lạnh lùng như tượng đá; và dù anh có vẻ tận hưởng những buổi tối quây quần ấy theo cách điềm tĩnh của mình đến đâu đi nữa, anh hiếm khi tạo cơ hội để chúng lặp lại. Hoàn cảnh này làm đầu óc non nớt của cô em họ bối rối. "Nếu mình nắm giữ trong tay phương tiện tạo nên hạnh phúc," cô nghĩ, "mình sẽ tận dụng phương tiện ấy thường xuyên. Mình sẽ giữ cho nó luôn rạng ngời bằng cách sử dụng, chứ không để nó phủi bụi suốt mấy tuần liền cho đến khi gỉ sét."

Thế nhưng, cô lại cẩn trọng không đem lý thuyết của chính mình ra áp dụng thực tế. Dù thích những buổi tối ghé thăm ngôi nhà tranh đến thế nào đi nữa, cô chưa bao giờ chủ động sang mà không được mời. Quả thực, thường thì khi được Hortense nài nỉ sang chơi, cô vẫn từ chối, bởi Robert không hề hưởng ứng, hoặc chỉ hưởng ứng rất hời hợt lời mời đó. Buổi sáng hôm nay là lần đầu tiên anh tự nguyện ngỏ lời mời cô mà chẳng có sự thúc giục nào; và khi ấy anh đã nói năng ngọt ngào đến mức khi lắng nghe anh, cô đã cảm nhận được một niềm hạnh phúc đủ để giữ cho tâm hồn cô vui tươi suốt cả ngày dài.

Buổi sáng trôi qua như mọi khi. Mademoiselle, lúc nào cũng bận rộn đến hụt hơi, dành trọn thời gian để tất tả ngược xuôi từ nhà bếp ra phòng khách, lúc thì mắng mồ Sarah, khi thì xem lại bài tập của Caroline hoặc nghe cô đọc bài thuộc lòng. Dù những bài tập ấy có được hoàn thành hoàn hảo đến đâu đi nữa, cô ta chẳng bao giờ cất lời khen ngợi: đó là một châm ngôn sống của cô ta rằng lời khen ngợi đi ngược lại với phẩm giá của người giáo viên, và rằng những lời chê bai, ở mức độ ít hay nhiều, là điều không thể thiếu đối với phẩm giá ấy. Cô ta cho rằng những lời quở trách liên miên, dù nặng hay nhẹ, là hoàn toàn cần thiết để duy trì uy quyền của mình; và nếu như chẳng thể tìm ra bất kỳ lỗi lầm nào trong bài học, thì tư thế, dáng đi, trang phục hoặc phong thái của học trò chính là những thứ cần phải chấn chỉnh.

Cuộc tranh cãi quen thuộc lại diễn ra quanh bữa tối, bữa ăn mà khi Sarah cuối cùng cũng bưng vào phòng, cô ta gần như ném phịch lên bàn, với một vẻ mặt thể hiện vô cùng rõ ràng rằng: "Tôi chưa từng dọn món nào vầy đời trước; cái này chó ăn chẳng nổi." Bất chấp sự khinh miệt của Sarah, đó cũng là một bữa ăn đủ thơm ngon. Món súp là một dạng chè đậu khô xay nhuyễn, được mademoiselle chuẩn bị giữa muôn vàn lời than vãn cay đắng rằng ở cái xứ sở Anh quốc heo hút này chẳng thể tài nào tìm mua nổi đậu cô-ve. Tiếp theo là một món thịt — không rõ nguồn gốc, nhưng được đoán là thịt thập cẩm — được băm nhỏ một cách kỳ lạ cùng vụn bánh mì, tẩm ướp gia vị độc đáo dù không đến nỗi khó ăn, và nướng trong khuôn — một món ăn kỳ quặc nhưng tuyệt đối không đến nỗi nuốt không trôi. Món rau xanh bị giã nát một cách bất thường đi kèm; và một chiếc bánh ngọt nhân hoa quả, được bảo quản theo công thức do chính "bà nội" của Madame Gérard Moore truyền lại, với hương vị thoảng qua cho thấy có lẽ "mật mía" đã được dùng để thay thế cho đường, đã hoàn tất bữa tối.

Caroline chẳng có điều gì phàn nàn về phong cách nấu nướng kiểu Bỉ này — thực ra cô còn khá thích sự đổi mới ấy; và thật may vì cô đã nghĩ vậy, bởi nếu cô dám biểu lộ bất kỳ sự chê bai nào, biểu hiện ấy sẽ khiến cô mất điểm vĩnh viễn trong lòng mademoiselle; một tội ác rành rành đôi khi còn dễ được tha thứ hơn là một dấu hiệu chê bai các món ăn ngoại quốc.

Ngay sau bữa tối, Caroline nịnh nọt lôi người cô kiêm giáo viên của mình lên lầu để thay đồ. Mưu mẹo này đòi hỏi phải khéo léo xoay sở. Nếu lỡ hé lộ rằng chiếc váy lót, áo lót trong và giấy cuốn tóc là những thứ gớm ghiếc, hoặc thực ra là bất cứ thứ gì khác ngoài những điểm đáng khen ngợi, thì đó sẽ là một tội ác tày trời. Bất kỳ nỗ lực vội vàng nào nhằm thúc giục chúng biến mất đều là điều không khôn ngoan, và có lẽ sẽ dẫn đến kết quả là cô ta cứ kiên quyết mặc nguyên bộ đồ ấy suốt cả ngày dài. Tuy nhiên, bằng cách cẩn thận tránh né mọi ghềnh thác và bãi cát ngầm, cô học trò đã viện cớ cần thay đổi không gian để lôi được người giáo viên lên lầu; và một khi đã vào trong phòng ngủ, cô thuyết phục rằng chẳng đáng công để quay xuống dưới nhà làm gì, và rằng cô ta hoàn toàn có thể trang điểm luôn bây giờ; và trong lúc mademoiselle đưa ra một bài diễn thuyết trang nghiêm về đức tính vượt trội của bản thân trong việc phớt lờ mọi thứ phù phiếm của thời trang, Caroline đã lột bỏ chiếc áo lót trong của cô ta, tròng vào người một chiếc váy đàng hoàng, chỉnh lại cổ áo, đầu tóc, v.v., và biến cô ta thành một người trông có vẻ tươm tất đàng hoàng. Thế nhưng Hortense nhất định phải tự mình thêm vào những nét chấm phá cuối cùng, và những nét chấm phá cuối cùng ấy bao gồm một chiếc khăn tay dày quấn chặt quanh cổ, và một chiếc tạp dề đen to tướng trông như người hầu, thứ đã phá hỏng tất cả. Dù có thế nào đi chăng nữa, mademoiselle cũng chẳng đời nào chịu xuất hiện trong chính ngôi nhà của mình mà thiếu đi chiếc chiếc khăn tay dày và chiếc tạp dề phồng to ấy. Thứ nhất là một vấn đề thuộc về đạo đức thuần túy — việc không đeo khăn choàng cổ (fichu) là điều hoàn toàn bất lịch sự; thứ hai là huy hiệu của một người nội trợ đảm đang — cô ta có vẻ nghĩ rằng nhờ vào nó mà kiểu gì mình cũng tiết kiệm được một khoản lớn trong thu nhập của người em trai. Cô ta đã tự tay may và tặng cho Caroline những món đồ trang bị tương tự; và cuộc cãi vã nghiêm trọng duy nhất mà họ từng trải qua, thứ vẫn để lại một vết thương lòng trong tâm hồn người chị họ lớn tuổi, xuất phát từ việc người em từ chối đón nhận và hưởng lợi từ những món quà thanh lịch ấy.

"Em mặc váy cao cổ và có cổ áo," Caroline nói, "và em sẽ cảm thấy ngột ngạt nếu phải quàng thêm một chiếc khăn tay nữa; và những chiếc tạp dề ngắn của em cũng dùng tốt chẳng kém gì chiếc tạp dề dài ngoằng kia đâu. Em thà không thay đổi gì cả."

Thế nhưng, Hortense, bằng sự kiên trì của mình, có lẽ đã ép cô phải thay đổi, nếu như ông Moore không vô tình nghe được cuộc tranh cãi về vấn đề này, và phán quyết rằng những chiếc tạp dề nhỏ của Caroline là quá đủ, và theo quan điểm của anh, vì cô vẫn chỉ là một đứa trẻ, cô có thể tạm thời không cần dùng khăn choàng cổ, nhất là khi các lọn tóc xoăn của cô rất dài và gần như chạm tới vai.

Chẳng có cách nào kháng cáo lại ý kiến của Robert, thế nên người chị đành phải ngậm ngùi nhượng bộ; nhưng cô ta hoàn toàn không đồng tình với vẻ ngăn nắp đầy quyến rũ trong trang phục của Caroline và nét duyên dáng đài các trong diện mạo của cô. Cô ta vốn cho rằng thứ gì đó vững chãi và mộc mạc hơn mới là "beaucoup plus convenable" (thích hợp hơn nhiều).

Buổi chiều được dành trọn cho việc may vá. Mademoiselle, giống như phần lớn phụ nữ Bỉ, đặc biệt khéo tay trong khoản thêu thùa. Cô ta chẳng hề nghĩ rằng việc cống hiến vô số giờ đồng hồ cho những đường thêu tinh xảo, những sản phẩm ren hại mắt, những kiểu đan lát kỳ diệu và trên hết là công việc vá tất tỉ mỉ là một sự hoang phí thời gian. Cô ta sẵn sàng dành cả ngày chỉ để vá hai cái lỗ trên một đôi tất bất cứ lúc nào, và xem "sứ mệnh" của mình đã được hoàn thành một cách vẻ vang khi làm xong việc đó. Lại thêm một rắc rối nữa của Caroline khi bị kết án phải học phong cách khâu vá ngoại lai này, được thực hiện từng mũi một để mô phỏng chính xác cấu trúc của chính đôi tất — một quy trình vô cùng mệt mỏi, nhưng được Hortense Gérard và các bậc tổ tiên của cô ta từ nhiều thế hệ trước xem là một trong những "nghĩa vụ hàng đầu của một người phụ nữ." Bản thân cô ta đã từng được nhét kim, chỉ và một chiếc tất rách tả tơi vào tay ngay từ khi còn đội chiếc mũ trùm đầu của trẻ thơ trên mái tóc đen nhánh; những "chiến tích lẫy lừng" (hauts-faits) của cô ta trong lĩnh vực vá víu đã được đem ra khoe với khách khứa trước khi tròn sáu tuổi; và khi lần đầu phát hiện ra Caroline hoàn toàn dốt nát về cái kỹ năng tối quan trọng này, cô ta suýt đã rơi nước mắt vì thương hại cho tuổi trẻ khốn khổ bị bỏ bê của cô.

Cô ta chẳng hề lãng phí chút thời gian nào để lùng sục cho bằng được một đôi tất vô phương cứu chữa, với phần gót đã rách bươm, và bắt cô thiếu nữ người Anh dốt nát phải đi sửa chữa cái sự thiếu hụt ấy. Nhiệm vụ này đã được bắt đầu từ hai năm trước, và chiếc tất đó đến giờ vẫn nằm trong túi đựng đồ nghề của Caroline. Cô thường làm vài hàng mỗi ngày, coi như một hình phạt để chuộc lại lỗi lầm của mình. Chúng là một gánh nặng cay đắng đối với cô; cô rất muốn ném thẳng chúng vào lò sưởi; và đã có lần ông Moore, người từng quan sát cô ngồi thở dài bên đống đồ ấy, đề xuất một buổi hỏa táng bí mật ngay trong phòng kế toán; nhưng Caroline biết rằng việc đồng ý với đề xuất ấy là điều không khôn ngoan — kết quả đem lại chỉ có thể là một đôi tất mới, có lẽ ở tình trạng còn tồi tệ hơn mà thôi. Do đó, cô đành bám chặt lấy những nỗi khổ mà mình đã nhẵn mặt.

Suốt cả buổi chiều, hai người phụ nữ ngồi may vá, cho đến khi đôi mắt, ngón tay và thậm chí cả tinh thần của một trong hai người trở nên mệt mỏi. Bầu trời từ sau bữa tối đã tối sầm lại; trời bắt đầu mưa trở lại, mưa xối xả. Những nỗi sợ vu vơ bắt đầu len lỏi vào tâm trí Caroline rằng Robert sẽ bị ông Sykes hoặc ông Yorke thuyết phục ở lại Whinbury cho đến khi tạnh mưa, và xem chừng chẳng có chút hy vọng nào cho chuyện đó ở hiện tại. Đồng hồ điểm năm giờ, thời gian lặng lẽ trôi; mây vẫn giăng kín trên trời. Một cơn gió thở dài thì thầm qua những mái nhà tranh; màn đêm dường như đã buông xuống; ánh lửa trong phòng khách hắt lên chiếc lò sưởi quang đãng một thứ ánh sáng đỏ rực hệt như lúc hoàng hôn.

"Trời sẽ không tạnh cho đến khi trăng mọc," Mademoiselle Moore phán quyết, "do đó tôi đoan chắc rằng anh tôi sẽ không về cho đến lúc ấy. Quả thực tôi sẽ rất tiếc nếu anh ấy về. Chúng ta sẽ uống cà phê. Chờ đợi anh ấy lúc này là vô ích."

"Em mệt rồi. Em có thể dừng tay khâu vá được chưa, thưa chị?"

"Em có thể dừng, vì trời đã tối dần chẳng thể nhìn rõ mà làm cho đặng nữa. Hãy gấp nó lại; cất cẩn thận vào túi; rồi bước xuống nhà bếp bảo Sarah mang bữa phụ (goûter), hay trà như cách gọi của các em, lên đây."

"Nhưng trời đã điểm sáu giờ đâu. Anh ấy vẫn có thể về mà."

"Anh ấy sẽ không về đâu, chị bảo em rồi. Chị tính toán được mọi đường đi nước bước của anh ấy. Chị hiểu rõ anh tôi."

Sự chờ đợi vốn dĩ nhạt nhẽo, sự thất vọng lại cay đắng. Hết thảy mọi người trên đời này, sớm muộn gì cũng từng nếm trải cảm giác ấy. Caroline, vâng lời sai bảo, bước xuống nhà bếp. Sarah đang ngồi may một chiếc váy cho riêng mình bên bàn.

"Cô phải mang cà phê lên," cô thiếu nữ cất lời với một giọng điệu ủ rũ; rồi cô tựa cánh tay và đầu vào bệ lò sưởi nhà bếp, thẫn thờ cúi người bên đống lửa.

"Trông cô có vẻ chán chường làm sao ấy, cô tiểu thư! Nhưng tất cả là tại người chị họ cứ bắt cô ngồi lì ra đấy mà cật lực làm việc. Thật là quá đáng!"

"Không có chuyện đó đâu, Sarah," câu trả lời vang lên ngắn ngủn.

"Ối! Nhưng tôi biết chắc là thế mà. Cô trông cứ như chực khóc đến nơi rồi kìa, chẳng vì cái quái gì khác ngoài việc ngồi ì một chỗ suốt cả ngày trời. Giam hỏng thế thì đến con mèo con cũng phảiâm u ra ấy chứ."

"Sarah, ông chủ có hay về nhà sớm từ chợ vào những hôm trời mưa không?"

"Hầu như chẳng bao giờ; thế nhưng đúng vào ngày hôm nay, vì lý do gì đó, ngài ấy lại làm khác đi."

"Ý cô là sao?"

"Ngài ấy về rồi. Tôi dám chắc mình vừa thấy Murgatroyd dắt ngựa của ngài ấy vào sân theo lối cửa sau, lúc tôi ra máy bơm lấy nước cách đây năm phút. Tôi tin là ngài ấy đang ở trong phòng kế toán cùng Joe Scott."

"Cô nhầm rồi."

"Sao mà nhầm được chứ? Chẳng lẽ tôi lại không nhận ra con ngựa của ngài ấy chắc cơ chứ?"

"Nhưng cô có thấy tận mắt ngài ấy đâu?"

"Tuy nhiên tôi có nghe thấy tiếng ngài ấy nói mà. Ngài ấy đang nói gì đó với Joe Scott về việc đã giải quyết xong xuôi mọi chuyện liên quan đến phương tiện và tài chính, rằng sẽ có một bộ khung cấy mới được đưa vào nhà máy trước khi tuần sau trôi qua, và rằng lần này ngài ấy sẽ thuê bốn lính canh từ doanh trại Stilbro' để hộ tống chiếc xe chở hàng."

"Sarah, cô đang may một chiếc váy đấy à?"

"Vâng. Trông nó có đẹp không hả cô?"

"Đẹp lắm! Đi chuẩn bị cà phê đi. Tôi sẽ cắt nốt tay áo ấy giúp cô, rồi cho cô ít dải ruy-băng để viền. Tôi có dải ruy-băng sa hẹp đúng màu vừa khít luôn đấy."

Cô tốt bụng quá, thưa cô."

"Lẹ tay lên nào; ngoan lắm. Nhưng trước tiên hãy đặt đôi giày của ông chủ lên lò sưởi đi: ngài ấy sẽ cởi bốt ra khi bước vào nhà đấy. Tôi nghe thấy tiếng ngài ấy rồi; ngài ấy đang đến kìa."

"Cô tiểu thư ơi, cô cắt lệch vải rồi kìa."

"Ừ thì đúng thế; nhưng chỉ là một đường cắt thừa thôi mà. Chẳng hại gì đâu."

Cánh cửa nhà bếp bật mở; ông Moore bước vào, người ướt sũng và lạnh cóng. Caroline khựng lại nửa nhịp khỏi công việc may vá, nhưng rồi lại tiếp tục ngay lập tức, như thể muốn tranh thủ thêm một phút để mưu tính điều gì. Cúi gập người bên chiếc váy, khuôn mặt cô bị che khuất; có một nỗ lực kìm nén các nét mặt và che đậy cảm xúc nhưng bất thành. Khi cuối cùng cô ngẩng lên nhìn ông Moore, gương mặt cô bừng sáng.

"Chúng em cứ đinh ninh là anh không về nữa. Mọi người quả quyết là anh sẽ chẳng đến đâu," cô nói.

"Nhưng anh đã hứa sẽ quay lại sớm mà. Chắc em vẫn mong anh chứ?"

"Không đâu, Robert; em chẳng dám mong khi trời mưa tầm tã thế này. Hơn nữa người anh lại ướt và lạnh buốt kìa. Thay hết đồ ra đi anh. Nếu anh mà bị cảm lạnh, em sẽ — tất cả chúng ta sẽ phải tự trách mình đấy chứ."

"Anh không bị ướt sũng đâu: áo khoác đi mưa của anh chống nước mà. Chỉ cần đôi giày khô là đủ. Kia — ngọn lửa thật dễ chịu làm sao sau khi phải đối mặt với gió lạnh và mưa phùn suốt mấy dặm đường."

Anh đứng bên lò sưởi nhà bếp; Caroline đứng ngay cạnh. Ông Moore, trong lúc tận hưởng hơi ấm dễ chịu, cứ hướng mắt về phía những món đồ đồng lấp lánh trên chiếc kệ phía trên. Tình cờ cúi xuống trong giây lát, ánh mắt anh dừng lại trên một gương mặt ngẩng cao, ửng hồng, đang mỉm cười, rạng rỡ, được bao bọc bởi những lọn tóc mềm như lụa, bừng sáng bởi đôi đẹp. Sarah đã mang khay vào phòng khách; một tràng giáo huấn từ mụ chủ nhà đang giữ chân cô ta ở đó. Moore đặt tay lên vai người em họ trong giây lát, cúi xuống và đặt một nụ hôn lên trán cô.

"Ôi!" cô thốt lên, cứ như hành động ấy vừa mở tung đôi môi đang khép kín của mình, "Em đã đau khổ biết bao khi nghĩ rằng anh sẽ không đến. Giờ thì em gần như hạnh phúc quá đỗi rồi. Anh có hạnh phúc không, Robert? Anh có thích về nhà không?"

"Anh nghĩ là có — ít nhất là vào tối nay."

"Anh có chắc là mình không đang bận tâm về những khung cấy, công việc kinh doanh và chiến tranh chứ?"

"Không phải lúc này."

"Anh quả quyết là mình không thấy Hollow's Cottage quá chật chội, tù túng và ảm đạm đối với anh chứ?"

"Vào phút này thì không."

"Anh có dám khẳng định rằng trong thâm tâm mình không hề cảm thấy cay đắng vì những kẻ giàu sang và quyền quý lãng quên anh không?"

"Đừng hỏi nữa. Em lầm to nếu nghĩ rằng anh tha thiết nịnh bợ đám người giàu sang và quyền quý. Anh chỉ cần phương tiện — một vị trí — một sự nghiệp."

"Thứ mà chính tài năng và sự lương thiện của anh sẽ giành lấy cho anh. Anh sinh ra để làm người vĩ đại; anh sẽ vĩ đại."

"Giờ thì anh tự hỏi, nếu em nói thật lòng từ đáy lòng mình, thì em sẽ hiến kế gì cho anh để đạt được sự vĩ đại này; nhưng anh thừa biết — còn rõ hơn cả chính em nữa ấy chứ. Nó có linh nghiệm không? Nó có hiệu quả không? Có chứ — sự khốn cùng, cơ hàn, phá sản. Ồ, cuộc đời không phải là những gì em nghĩ đâu, Lina!"

"Nhưng anh chính là những gì em nghĩ về anh."

"Anh không phải vậy."

"Vậy là anh còn tuyệt vời hơn ư?"

"Tệ hơn nhiều."

"Không; tuyệt vời hơn nhiều. Em biết anh là người tốt."

"Sao em biết điều đó?"

"Trông anh là thế, và em cảm thấy anh là thế."

"Em cảm thấy điều đó ở đâu?"

"Ở trong tim em."

"À! Em phán xét anh bằng con tim đấy, Lina à: lẽ ra em phải phán xét anh bằng lý trí."

"Em có đấy chứ; và khi ấy em hoàn toàn tự hào về anh. Robert, anh chẳng thể thấu hết những suy nghĩ của em về anh đâu."

Khuôn mặt sạm đen của ông Moore thoáng hiện lên chút màu sắc; đôi môi anh mỉm cười nhưng lại mím chặt; đôi mắt anh ánh lên tiếng cười, dẫu vậy anh vẫn kiên quyết nhíu mày.

"Hãy nghĩ tệ về anh đi, Lina," anh nói. "Con người, nhìn chung, cũng chỉ là một thứ cặn bã, khác xa bất cứ thứ gì mà em từng tưởng tượng. Anh chẳng có cao ngạo nhận mình là người tốt hơn những kẻ đồng loại đâu."

"Nếu anh làm thế, em đã chẳng kính trọng anh nhiều đến vậy. Chính vì anh khiêm nhường nên em mới đặt niềm tin lớn lao vào phẩm giá của anh như thế."

"Em đang nịnh bợ anh đấy phỏng?" anh gặng hỏi, quay phắt lại nhìn cô và dò xét gương mặt cô bằng một ánh mắt sắc sảo.

"Không," cô đáp dịu dàng, bật cười trước sự nhạy bén bất chợt của anh. Cô dường như chẳng mảy may thấy cần thiết phải đưa ra bất kỳ lời phủ nhận vội vã nào cho lời buộc tội ấy.

"Em chẳng bận tâm việc anh nghĩ em đang nịnh bợ hay không sao?"

"Không ạ."

"Em chắc chắn về dụng ý của chính mình đến thế cơ à?"

"Em nghĩ là vậy."

"Chúng là gì nào, Caroline?"

"Chỉ là để lòng mình được thanh thản khi được bày tỏ một lần cho trọn vẹn những gì em suy nghĩ, và rồi để anh cảm thấy hài lòng hơn về bản thân mình."

"Bằng cách quả quyết rằng người em họ của anh là một người tri kỷ chân thành?"

"Đúng vậy đấy. Em là người tri kỷ chân thành của anh, Robert."

"Và anh — sẽ là bất cứ kẻ nào mà dòng đời và sự xoay vần nhào nặn nên anh, Lina."

"Tuy nhiên, không phải là kẻ thù của em chứ?"

Câu trả lời bị cắt ngang bởi Sarah và mụ chủ nhà cùng nhau bước vào nhà bếp trong một trạng thái đầy náo động. Họ vừa tận dụng khoảng thời gian mà ông Moore và cô Helstone dành cho cuộc trò chuyện để tranh cãi một trận nảy lửa về món "cà phê sữa" (café au lait), thứ mà Sarah gọi là món bầy nhầy kỳ cục nhất mà cô ta từng thấy và là một sự lãng phí những ân huệ của Chúa, bởi vì "bản chất của cà phê là phải được đun sôi trong nước," trong khi mademoiselle khẳng định đó là "un breuvage royal" (thức uống hoàng gia), tốt hơn gấp ngàn lần so với kẻ hạ tiện dám chê bai nó.

Những người ngự trị trước đó trong nhà bếp bèn rút lui vào phòng khách. Trước khi Hortense bước theo họ vào trong, Caroline chỉ kịp hỏi lại một câu: "Không phải là kẻ thù của em chứ, Robert?" Và Moore, với vẻ điềm tĩnh của một tín đồ Quaker, đã đáp lại bằng một câu hỏi khác: "Liệu anh có thể làm thế được sao?" Và rồi, kéo ghế ngồi xuống bàn, anh sắp xếp cho Caroline ngồi ngay cạnh.

Caroline hầu như chẳng nghe thấy cơn thịnh nộ bùng nổ của mademoiselle khi cô nhập bàn với họ; tràng diễn thuyết dài dòng về "hành vi đáng khinh của sinh vật tồi tệ đó" (conduite indigne de cette méchante créature) vọng vào tai cô hỗn độn hệt như tiếng lách cách đầy bực dọc của đám đồ sứ. Robert cười nhẹ trước chuyện đó, một nụ cười vô cùng kìm nén, rồi lịch sự và điềm tĩnh nài nỉ người chị hãy bình tĩnh lại, đồng thời đoan chắc rằng nếu điều đó mang lại cho cô sự thỏa mãn, cô hoàn toàn có quyền lựa chọn người phục vụ trong số tất cả các cô gái ở nhà máy của anh. Chỉ có điều anh e rằng họ khó lòng làm hài lòng cô, vì theo như anh được biết, hầu hết bọn họ đều hoàn toàn mù tịt về công việc gia đình; và dẫu Sarah có xấc láo và cứng đầu đến đâu đi nữa, thì có lẽ cô ta cũng chẳng tệ hơn đa số những người phụ nữ cùng tầng lớp với mình.

Mademoiselle thừa nhận tính chính xác của phỏng đoán này; theo cô ta, "những ả nhà quê người Anh này thật hoàn toàn không thể chịu nổi" (ces paysannes anglaises étaient tout insupportables). Cô ta sẵn sàng đổi tất cả lấy một "mụ đầu bếp Antwerp giỏi giang" (bonne cuisinière anversoise) với chiếc mũ trùm đầu cao, chân váy ngắn và đôi ủng gỗ đục mộc mạc đúng chất của tầng lớp mụ ta — thực chất là thứ gì đó tốt hơn một ả thợ may õng ẹo mặc chiếc váy xếp tầng và hoàn toàn chẳng đội mũ trùm đầu! (Bởi vì Sarah, xem chừng, không hề có chung quan điểm với Thánh Phaolô rằng "thật là hổ thẹn khi phụ nữ để đầu trần"; thay vào đó, cô ta ôm ấp một học thuyết hoàn toàn ngược lại, kiên quyết từ chối giam hãm trong lớp vải lanh hay vải musselin những lọn tóc vàng óng ả rậm rạp mà cô ta vẫn thường búi gọn gàng bằng chiếc lược ở phía sau, và vào những ngày Chủ nhật thì uốn xoăn ở phía trước).

"Để anh thử tìm cho chị một cô gái Antwerp nhé?" ông Moore hỏi, dù cứng rắn trước công chúng nhưng nhìn chung lại rất tử tế ở tư gia.

"Xin câm ơn món quà của cậu!" (Merci du cadeau!) là câu trả lời. "Một cô gái Antwerp sẽ chẳng thèm ở lại đây nổi mười ngày, khi mà bị chế giễu đủ điều bởi đám con gái lẳng lơ trong nhà máy của cậu cho được"; rồi giọng cô ta dịu xuống, "Cậu rất tốt, người em trai quý hóa của tôi — hãy cứ tha thứ cho sự cáu kỉnh của tôi — nhưng quả thật những thử thách gia đình của tôi thật khắc nghiệt, dẫu vậy có lẽ đó chính là định mệnh của tôi; bởi tôi nhớ ra rằng người mẹ kính yêu của chúng ta cũng từng trải qua những nỗi thống khổ tương tự, dẫu cho bà có quyền lựa chọn tất cả những người hầu tốt nhất ở Antwerp. Người hầu ở bất kỳ quốc gia nào cũng là một lũ hư hỏng và vô kỷ luật."

Ông Moore cũng mang trong mình những ký ức nhất định về những nỗi truân chuyên của người mẹ kính yêu. Bà là một người mẹ tuyệt vời đối với anh và anh tôn kính ký ức về bà; nhưng anh nhớ rằng bà từng biến căn bếp ở Antwerp thành một cái chảo lửa, hệt như người chị trung thành của anh đang làm ở nước Anh này vậy. Do đó, vì thế, anh đành để chìm xuồng chủ đề ấy, và khi khay cà phê được dọn đi, anh tiến hành an ủi Hortense bằng cách lấy ra cuốn sách nhạc và cây đàn ghi-ta của cô ta; và sau khi vòng chiếc ruy-băng của nhạc cụ qua cổ chị bằng một sự ân cần mang tình cảm gia đình thầm lặng mà anh thừa biết là có quyền năng tối thượng trong việc xoa dịu những tâm trạng cáu kỉnh nhất của chị, anh nài nỉ cô ta gảy tặng anh vài bài hát yêu thích của thân mẫu họ.

Chẳng có thứ gì tinh tế hóa con người ta bằng tình cảm. Sự lục đục trong gia đình khiến con người ta trở nên dung tục; sự gắn kết gia đình nâng tầm con người. Hortense, vừa lòng vì người em trai và biết ơn anh, trông như thể, khi cô ta chạm những ngón tay lên cây đàn ghi-ta, gần như vô cùng duyên dáng, gần như xinh đẹp; vẻ mặt cau có thường ngày đã bay biến trong giây lát, được thay thế bằng một "nụ cười tràn ngập sự dịu dàng" (sourire plein de bonté). Cô ta hát những bài hát được yêu cầu bằng tất cả cảm xúc; chúng gợi cô nhớ về một đấng sinh thành mà cô từng thực sự gắn bó; chúng gợi cô nhớ về những ngày tháng tuổi trẻ. Cô ta cũng nhận ra rằng Caroline đang lắng nghe với sự quan tâm ngây thơ; điều này làm gia tăng thiện cảm của cô ta; và lời thốt lên cuối bài hát, "Ước gì cháu cũng có thể hát và chơi đàn giỏi như cô Hortense!" đã chốt hạ vấn đề, biến cô ta trở thành một người vô cùng quyến rũ trong suốt buổi tối hôm ấy.

Đúng là sau đó một bài giảng nhỏ đã được dành cho Caroline về sự hão huyền của những điều ước và bổn phận của sự nỗ lực. "Cũng như thành Rome," người ta gợi ý, "đã chẳng được xây dựng trong một ngày, thì nền giáo dục của Mademoiselle Gérard Moore cũng chẳng thể hoàn thành trong một tuần, hay chỉ bằng cách ước ao trở nên thông thái. Chính sự nỗ lực mới làm nên công trình vĩ đại ấy. Cô ấy từ trước đến nay vẫn luôn nổi danh vì sự kiên trì và cần cù của mình. Các giáo viên của cô ấy từng nhận xét rằng thật thú vị biết bao khi thấy tài năng lại đi liền với sự vững chãi đến thế, v.v." Một khi đã chạm đến chủ đề về những phẩm chất ưu việt của bản thân, mademoiselle nói năng vô cùng lưu loát.

Được vỗ về trong sự tự mãn đầy hạnh phúc, cô ta cầm lấy đan lát và ngồi xuống điềm nhiên. Rèm cửa buông kín, ngọn lửa ấm cúng, chiếc đèn tỏa ra thứ ánh sáng dịu dàng, giờ đây mang lại cho căn phòng khách nhỏ vẻ đẹp tuyệt vời nhất, nét quyến rũ của buổi tối. Có lẽ cả ba con người hiện diện nơi đây đều cảm nhận được thứ bùa mê ấy. Ai nấy đều trông có vẻ hạnh phúc.

"Bây giờ chúng ta sẽ làm gì đây, Caroline?" ông Moore cất lời, quay trở lại chỗ ngồi bên cạnh người em họ.

"Chúng ta sẽ làm gì đây, Robert?" cô láu lỉnh đáp lại. "Anh quyết định đi."

"Không đánh cờ vua chứ?"

"Không."

"Cờ lùa hay cờ thỏ cáo cũng không nốt chứ?"

"Không, không; cả hai chúng ta đều ghét những trò chơi câm lặng chỉ cốt làm cho tay chân bận rộn, đúng thế không nào?"

Anh tin là thế. Vậy chúng ta có nên nói xấu thiên hạ không?

"Về ai cơ chứ? Liệu chúng ta có đủ quan tâm đến bất kỳ ai để tìm thấy niềm vui trong việc bới móc tính cách của họ không?"

"Một câu hỏi trúng phóc vào trọng tâm. Về phần anh, nghe có vẻ kém thiện cảm thế nào đi nữa, anh phải nói là không."

"Em cũng vậy. Nhưng thật kỳ lạ, dẫu chúng ta chẳng cần đến một kẻ thứ ba — thứ tư chứ, ý em là thế (cô thoáng liếc nhìn Hortense vẻ tội lỗi và vội vã đính chính), một người đang sống hiện diện giữa chúng ta — ích kỷ làm sao trong niềm hạnh phúc của mình — dù chúng ta chẳng muốn bận tâm đến thế giới thực tại này, nhưng sẽ thật thú vị biết bao nếu được ngược dòng thời gian về quá khứ, để lắng nghe những con người đã vùi thây qua bao thế hệ trong những nấm mồ mà có lẽ giờ đây chẳng còn là nấm mồ nữa, mà đã hóa thành những khu vườn và cánh đồng, cất lời trò chuyện với chúng ta, bày tỏ suy nghĩ và truyền đạt những ý tưởng của họ cho chúng ta."

"Ai sẽ là người cất lời đây? Ngôn ngữ nào sẽ được thốt lên? Tiếng Pháp chăng?"

"Tổ tiên người Pháp của anh chẳng nói năng ngọt ngào, trang nghiêm hay ấn tượng bằng tổ tiên người Anh của anh đâu, Robert. Tối nay anh sẽ hoàn toàn là người Anh. Anh sẽ đọc một cuốn sách tiếng Anh."

"Một cuốn sách tiếng Anh cổ ư?"

"Đúng vậy, một cuốn sách tiếng Anh cổ — một cuốn mà anh yêu thích; và em sẽ chọn một phần trong đó mang âm hưởng hoàn toàn hòa hợp với một phần con người anh. Nó sẽ đánh thức bản tính trong anh, lấp đầy tâm trí anh bằng âm nhạc; nó sẽ lướt qua trái tim anh tựa như một bàn tay điêu luyện, làm cho những dây đàn ngân lên. Trái tim anh chính là một cây đàn lia, Robert ạ; nhưng số phận cuộc đời anh lại chẳng phải là một tay ca sĩ để khảy những khúc ca trên ấy, thế nên nó cứ mãi lặng câm. Hãy để William vĩ đại bước đến và chạm vào nó đi. Anh sẽ thấy cách ông ấy rút ra sức mạnh và giai điệu Anh quốc từ những phím đàn ấy như thế nào."

"Anh phải đọc Shakespeare sao?"

"Anh phải mang tinh thần của ông ấy đến trước mặt mình; anh phải lắng nghe giọng nói của ông ấy bằng đôi tai của tâm trí; anh phải mang một phần linh hồn của ông ấy hòa vào linh hồn mình."

"Với mục đích làm cho anh tốt lên ư? Nó sẽ hoạt động giống như một bài giảng đạo phỏng?"

"Nó cốt để khuấy động anh, mang lại cho anh những cảm xúc mới mẻ. Nó cốt để anh cảm nhận sâu sắc về cuộc đời mình — không chỉ là những đức tính, mà còn cả những điểm xấu xa, ngoan cố của anh nữa."

"Chúa ơi! Cô ta nói gì thế?" (Dieu! que dit-elle?) Hortense kêu lên, nãy giờ vẫn bận đếm mũi đan và chẳng để tâm lắm đến những gì được nói, nhưng đôi tai cô ta lại bắt được hai từ nặng đô ấy với một cú giật thót.

"Đừng để ý đến chị ấy, em cứ nói đi. Cứ để em ấy nói bất cứ điều gì em ấy thích vào tối nay đi. Con bé thích hạch sách ông anh của chị đôi khi lắm đấy. Nó làm anh thấy buồn cười, nên cứ mặc kệ nó đi."

Caroline, lúc này đã trèo lên một chiếc ghế, đang lục tung tủ sách, liền quay lại với một cuốn sách trên tay.

"Shakespeare đây rồi," cô nói, "và 'Coriolanus' đây nữa. Giờ thì đọc đi, và qua những cảm xúc mà việc đọc mang lại, hãy tự khám phá xem anh thấp kém và vĩ đại đến nhường nào."

"Nào, vậy thì ngồi gần anh vào, và sửa sai cho anh khi anh phát âm sai nhé."

"Vậy em sẽ là giáo viên còn anh là học trò của em sao?"

"Hãy cứ như thế đi!" (Ainsi, soit-il!)

"Và Shakespeare sẽ là môn học của chúng ta, vì chúng ta chuẩn bị nghiên cứu mà?"

"Xem chừng là thế."

"Và anh sẽ không bày đặt kiểu Pháp, hoài nghi và cười cợt chứ? Anh sẽ không nghĩ rằng từ chối sự thán phục là một dấu hiệu của sự khôn ngoan chứ?"

"Anh không biết nữa."

"Nếu anh làm thế, Robert, em sẽ tịch thu cuốn sách của Shakespeare; rồi em sẽ thu mình lại, đội mũ lên và đi về nhà đấy."

"Ngồi xuống đi. Anh bắt đầu đây."

"Chờ một phút, xin anh đấy, người anh trai," mademoiselle xen vào. "Khi những người đàn ông trong gia đình đọc sách, phụ nữ luôn phải lo may vá. — Caroline, đứa trẻ ngoan, hãy lấy đồ thêu ra đi. Tối nay em có thể hoàn thành ba nhánh hoa thêu đấy."

Caroline tỏ vẻ hoảng hốt. "Cháu không thể nhìn rõ dưới ánh đèn; mắt cháu mỏi lắm, và cháu không thể làm tốt hai việc cùng một lúc được. Nếu cháu may, cháu không thể nghe; nếu cháu nghe, cháu không thể may."

"Thôi nào! Thật là tính trẻ con!" (Fi, donc! Quel enfantillage!) Hortense bắt đầu cằn nhằn. Ông Moore, như mọi khi, lại nhẹ nhàng đứng ra can thiệp.

"Cứ cho phép em ấy tạm gác việc thêu thùa lại vào tối nay đi. Anh muốn toàn bộ sự chú ý của em ấy phải dán chặt vào phát âm của anh; và để đảm bảo điều đó, em ấy phải theo dõi bài đọc bằng mắt — em ấy phải nhìn vào sách."

Anh đặt cuốn sách lên giữa hai người, tựa cánh tay lên lưng ghế của Caroline, và cứ thế bắt đầu đọc.

Ngay cảnh đầu tiên trong "Coriolanus" đã mang lại một hương vị đậm đà cho vị giác trí tuệ của anh, và khi đọc tiếp, anh càng lúc càng nhập tâm. Anh thể hiện bài diễn văn đầy kiêu ngạo của Caius Marcius trước những người dân đang chết đói với tất cả sự say sưa; anh không nói rằng anh cho cái tôi kiêu ngạo phi lý đó là đúng, nhưng anh dường như cảm nhận nó là như vậy. Caroline ngẩng lên nhìn anh với một nụ cười kỳ lạ.

"Có một điểm xấu xa vừa bị chạm đến rồi kìa," cô nói. "Anh đang đồng cảm với gã quý tộc kiêu kỳ kẻ chẳng mảy đồng cảm với những người đồng loại đang chết đói và còn lăng mạ họ. Nào, đọc tiếp đi." Anh tiếp tục. Những đoạn mang tính chiến trận không làm anh hào hứng lắm; anh bảo tất cả những thứ đó đã lỗi thời, hoặc đáng ra phải thế; tinh thần thể hiện thật dã man; thế nhưng cuộc chạm trán tay đôi giữa Marcius và Tullus Aufidius lại khiến anh vô cùng thích thú. Càng đi sâu, anh càng quên mất việc chê bai; rõ ràng anh đã đánh giá cao sức mạnh và sự chân thực của từng phân đoạn, và khi bước ra khỏi ranh giới chật hẹp của những thành kiến cá nhân, anh bắt đầu say sưa chìm đắm trong bức tranh hoành tráng về bản chất con người, cảm nhận được sự thật rành rành được khắc họa trên những nhân vật đang cất lời từ trang sách trước mắt anh.

Anh đọc những phân cảnh hài hước không được hay cho lắm; và Caroline, cầm lấy cuốn sách từ tay anh, đã đọc những phần đó thay anh. Từ cô, anh dường như rất tận hưởng chúng, và quả thực cô đã thể hiện chúng với một tinh thần mà không ai có thể ngờ tới, với một sự sắc sảo cô đọng mà cô dường như được ban phách ngay tại khoảnh khắc ấy và chỉ trong chớp nhoáng ngắn ngủi đó mà thôi. Có thể nhận xét nhân tiện rằng, đặc điểm chung trong cách trò chuyện của cô tối hôm ấy, dù nghiêm túc hay vui tươi, trầm ngâm hay hớn hở, đều mang dáng dấp của một thứ gì đó chưa từng được học qua, chưa từng được luyện tập, hoàn toàn trực giác, ngẫu hứng — một khi đã trôi qua thì chẳng thể tái tạo lại y nguyên như thế được nữa, tựa như tia chớp xẹt qua của một vì sao băng, tựa như màu sắc của giọt sương mai, tựa như sắc thái hay hình thù của đám mây lúc hoàng hôn, tựa như gợn sóng lấp lánh thoáng qua dòng chảy của con suối nhỏ.

Coriolanus trong vinh quang, Coriolanus trong thảm họa, Coriolanus bị lưu đày, lần lượt xuất hiện nối tiếp nhau như những bóng hình khổng lồ. Trước tầm nhìn về kẻ bị lưu đày, tâm thần của Moore dường như khựng lại. Anh đứng trước lò sưởi trong sảnh đường của Aufidius, đối diện với hình ảnh của một sự vĩ đại đã lụi tàn nhưng lại càng vĩ đại hơn gấp bội trong hoàn cảnh khốn cùng ấy. Anh nhìn thấy "bóng dáng gằn giạ" (the grim appearance), gương mặt tối sầm "mang phong thái thống soái trong đó" (bearing command in it), "chiếc chiến thuyền cao quý với bộ giằng rách tơi tả" (the noble vessel with its tackle torn). Với sự trả thù của Caius Marcius, Moore hoàn toàn đồng cảm; anh chẳng hề phẫn nộ vì điều đó; và một lần nữa Caroline thì thầm, "Kia kìa, em lại thấy thêm một thoáng đồng điệu trong lầm lỗi."

Cuộc hành quân tiến về Rome, lời nài nỉ của người mẹ, sự kháng cự kéo dài, sự nhượng bộ cuối cùng của những đam mê tồi tệ trước những điều tốt đẹp — điều luôn phải xảy ra trong một bản chất xứng đáng với danh hiệu cao quý, cơn thịnh nộ của Aufidius trước thứ mà hắn cho là sự yếu đuối của đồng minh, cái chết của Coriolanus, nỗi đau buồn tột cùng của kẻ thù lớn đời hắn — tất cả các phân cảnh được cấu thành từ sự thật và sức mạnh cô đọng cứ thế nối tiếp nhau hiện lên, cuốn phăng theo dòng chảy xiết và sâu thẳm của chúng cả trái tim lẫn tâm trí của người đọc lẫn người nghe.

"Nào, anh đã cảm nhận được Shakespeare chưa?" Caroline hỏi, chừng mười phút sau khi người anh họ gấp cuốn sách lại.

"Anh nghĩ là rồi."

"Và anh có thấy ở Coriolanus điều gì giống với anh không?"

"Có lẽ là có."

"Chẳng phải ông ta vừa có những tì vết lại vừa vĩ đại đấy sao?"

Moore gật đầu.

"Và tì vết của ông ta là gì? Điều gì khiến ông ta bị người dân căm ghét? Điều gì khiến ông ta bị chính đồng bào của mình trục xuất?"

"Em nghĩ đó là gì nào?"

"Em lại xin hỏi —

'Liệu có phải sự kiêu ngạo,

Thứ sinh ra từ chuỗi may mắn ngày qua ngày vẫn luôn làm vấy bẩn

Kẻ đang hạnh phúc? liệu có phải sự thiếu hụt phán đoán,

Đến mức thất bại trong việc định đoạt những cơ hội

Mà bản thân làm chủ? hay liệu có phải bản chất,

Chỉ biết duy nhất một thói quen, chẳng chịu dịch chuyển

Từ chiếc mũ trụ sang chiếc đệm ngồi, mà cứ khăng khăng điều khiển hòa bình

Bằng chính sự khắc khổ và phong thái y hệt như lúc hắn thống lĩnh chiến tranh?'"

"Nào, tự trả lời đi, nàng Nhân sư."

"Đó là một chút pha trộn của tất cả những điều ấy; và anh không được kiêu ngạo với những người thợ của mình; anh không được phớt lờ những cơ hội để xoa dịu họ; và anh không được mang một bản chất cứng nhắc, thốt ra một lời thỉnh cầu với vẻ lạnh lùng khắc khổ hệt như thể đó là một mệnh lệnh."

"Đó là bài học đạo đức mà em gắn kèm vào vở kịch đấy à. Thứ gì xui khiến em nhồi nhét những ý nghĩ ấy vào đầu thế?"

"Một mong ước cho những điều tốt đẹp của anh, một sự quan tâm đến sự an toàn của anh, anh Robert kính yêu ạ, và một nỗi sợ hãi — bắt nguồn từ rất nhiều điều mà em nghe được gần đây — rằng anh sẽ gặp tai họa."

"Ai là kẻ rót vào tai em những điều đó?"

"Em nghe bác em bàn tán về anh. Bác ấy ca ngợi tinh thần cứng cỏi của anh, tư chất kiên quyết của anh, sự khinh miệt của anh đối với đám tiểu nhân thù địch, và quyết tâm 'không chịu cúi đầu trước đám đông vô chủ', đúng như cách bác ấy vẫn hay nói."

"Và em muốn anh cúi đầu trước bọn chúng phỏng?"

"Không, đánh đổi cả thế giới em cũng chẳng muốn. Em chưa từng mong anh tự hạ thấp mình; nhưng chẳng hiểu sao em cứ thấy bất công khi gom hết tất cả những người lao động nghèo khó vào cái tên chung chung và mang tính lăng mạ là 'đám đông', rồi liên tục có cái nhìn và đối xử với họ một cách cao ngạo."

"Em đúng là một mầm mống dân chủ nhỏ bé đấy, Caroline. Nếu bác em mà biết, ngài sẽ nói gì nhỉ?"

"Em hiếm khi trò chuyện với bác, như anh đã biết đấy, và chưa bao giờ bàn về những chuyện như thế này. Bác ấy nghĩ mọi thứ ngoại trừ may vá và nấu nướng đều vượt quá tầm hiểu biết của phụ nữ và nằm ngoài lề thói của họ."

"Và em tưởng tượng rằng mình thấu hiểu những chủ đề mà em đang lên lớp dạy anh ư?"

"Chừng nào chúng còn liên quan đến anh, em đều thấu hiểu. Em biết rằng việc được yêu mến bởi những người thợ sẽ tốt cho anh hơn là bị họ căm ghét, và em chắc chắn rằng sự tử tế có nhiều khả năng chiếm được thiện cảm của họ hơn là sự kiêu ngạo. Nếu anh kiêu ngạo và lạnh lùng với em và chị Hortense, liệu chúng em có yêu quý anh không? Khi anh lạnh lùng với em, như những lúc anh vẫn thế, liệu em có dám tỏ ra quấn quýt ngược lại cơ chứ?"

"Nào, Lina, anh đã nhận được bài học của mình cả về ngôn ngữ lẫn đạo đức, lại phảng phất thêm chút chính trị nữa chứ; giờ đến lượt em đấy. Hortense bảo với anh rằng em rất ấn tượng với một bài thơ nhỏ mà em vừa học được cách đây vài hôm, một tác phẩm của người thi sĩ bất hạnh André Chénier — 'La Jeune Captive' (Thiếu nữ bị cầm tù). Em còn nhớ nó chứ?"

"Em nghĩ là có."

"Vậy thì ngâm lên xem nào. Cứ thong thả và chú ý phát âm; đặc biệt đừng để phát âm u kiểu Anh xuất hiện nhé."

Caroline bắt đầu với một giọng đọc trầm, có phần hơi run rẩy, nhưng rồi sự dũng cảm cứ thế tăng dần lên theo từng câu chữ, cô ngâm nga những vần thơ ngọt ngào của Chénier. Ba khổ thơ cuối cùng được cô thể hiện vô cùng xuất sắc.

"Chuyến hành trình tươi đẹp của tôi vẫn còn cách rất xa hồi kết!

Tôi sắp ra đi, và những rặng du ven đường

Tôi vừa mới lướt qua những cây đầu tiên.

Tại bữa tiệc của cuộc đời mới chỉ vừa khởi đầu,

Mới chỉ chốc lát môi tôi chạm vào

Chiếc cốc trong tay vẫn còn đầy ăm ắp.

"Tôi mới chỉ đang ở độ xuân — tôi muốn ngắm nhìn mùa gặt;

Và tựa như ánh thái dương, từ mùa này sang mùa khác,

Tôi muốn hoàn tất trọn vẹn năm tháng đời mình,

Rực rỡ trên thân cành, và là niềm kiêu hãnh của khu vườn

Tôi mới chỉ thấy lấp ló những ánh lửa bình minh,

Tôi muốn hoàn thành trọn vẹn một ngày của đời mình!"

Ban đầu Moore lắng nghe với đôi mắt cúi xuống, nhưng chẳng mấy chốc anh đã liếc nhìn lên một cách lén lút. Ngả người ra sau ghế, anh có thể quan sát Caroline mà không sợ bị cô phát hiện ánh mắt mình đang dừng lại ở đâu. Đôi má cô ửng hồng, đôi mắt bừng sáng, gương mặt cô mang một biểu cảm trong buổi tối hôm nay đủ sức khiến cho cả những nét thanh tú bình thường nhất cũng trở nên nổi bật; nhưng ngặt một nỗi cô chẳng hề vướng phải cái khuyết điểm ngoại hình nhạt nhòa nào để mà phải chưng diện sự tha thứ. Ánh nắng không hề rọi chiếu lên một vùng đất cằn cỗi khô cằn; nó rơi trên một đóa hoa đang độ nở nang mềm mại. Từng đường nét đều toát lên vẻ duyên dáng; tổng thể diện mạo vô cùng đẹp mắt. Vào khoảnh khắc hiện tại — đầy sống động, tràn ngập hứng khởi, đầy xúc cảm — cô hoàn toàn có thể được ca tụng là một mỹ nhân. Khuôn mặt ấy được sinh ra không chỉ để khơi gợi thứ tình cảm điềm tĩnh của sự kính trọng, hay cảm giác xa vời của sự ngưỡng mộ, mà là một thứ cảm xúc dịu dàng hơn, nồng hậu hơn, thân mật hơn — có lẽ là tình bạn, là sự mến thương, là niềm quan tâm. Khi cô dứt lời, cô quay sang nhìn Moore và bắt gặp ánh mắt anh.

"Em ngâm có khá không thế ạ?" cô gặng hỏi, mỉm cười hệt như một đứa trẻ ngoan ngoãn và hạnh phúc.

"Anh thực sự không biết nữa."

"Sao lại không biết chứ? Anh không nghe hả?"

"Có — và ngắm nữa. Em mê thơ ca lắm phải không, Lina?"

"Khi gặp được những vần thơ thực sự, em không tài nào chợp mắt được cho đến khi học thuộc lòng chúng, và cứ thế biến chúng thành một phần của mình."

Ông Moore lúc này ngồi lặng thinh suốt vài phút liền. Đồng hồ đã điểm chín giờ. Sarah bước vào và thông báo rằng người hầu của mục sư Helstone đã đến đón cô Caroline.

"Thế là buổi tối đã vụt qua mất rồi," cô nhận xét, "và chắc là còn lâu lắm, em nghĩ vậy, em mới lại có dịp trải qua một buổi tối thế này nữa."

Hortense nãy giờ vẫn đang gật gà gật gù trên đống đan lát; lúc này đã chìm vào giấc ngủ gà gật nên chẳng đưa ra lời hồi đáp nào cho câu nhận xét ấy.

"Em sẽ chẳng có điều gì phàn nàn nếu đến đây thường xuyên hơn vào buổi tối chứ?" Robert gặng hỏi, trong lúc anh cầm lấy chiếc áo choàng đã được gấp gọn của cô từ chiếc bàn bên cạnh — nơi nó vẫn nằm từ nãy — và cẩn thận quấn nó lên người cô.

"Em thích đến đây lắm chứ; nhưng em chẳng có chút ham muốn nào để trở thành kẻ quấy rầy. Em không hề ám chỉ để được mời mọc đâu; anh phải hiểu cho điều đó đấy."

"À! Anh hiểu em mà, cô bé ạ. Thỉnh thoảng em vẫn hay hạch sách anh vì ước ao làm kẻ giàu có, Lina à; nhưng nếu anh giàu, em sẽ được sống ở đây mãi mãi — bằng mọi giá, em sẽ sống cùng anh bất kể nơi nào anh cư ngụ."

"Chuyện đó thì thích phải biết; và nếu anh nghèo — nghèo rớt mồng tơi đi chăng nữa — thì nó vẫn cứ tuyệt vời như thế. Chúc anh ngủ ngon, Robert."

"Anh đã hứa đi cùng em về nhà xứ mà."

"Em biết là anh có hứa; nhưng em cứ ngỡ anh quên mất tiêu rồi, và em hầu như chẳng biết làm sao để nhắc nhở anh cả, dẫu trong lòng rất muốn làm thế. Nhưng anh có muốn đi không? Trời lạnh lắm đấy, và vì Fanny đã đến rồi, nên cũng chẳng nhất thiết phải —"

"Chiếc múp của em đây; đừng làm Hortense thức giấc — đi nào."

Quãng đường nửa dặm dẫn đến nhà xứ nhanh chóng được vượt qua. Họ chia tay nhau ở khu vườn chẳng một nụ hôn, hầu như chẳng có lấy một cái siết tay; thế nhưng Robert vẫn để lại trong lòng người em họ một cảm giác xốn xang ngập tràn niềm vui lẫn sự bối rối. Ngày hôm nay anh đã đối xử với cô một cách vô cùng ân cần — không phải bằng những lời hoa mỹ, những lời khen xã giao hay những lời tuyên bố, mà bằng phong thái, bằng ánh mắt và bằng những âm điệu dịu dàng thân thiện.

Về phần mình, anh trở về nhà với vẻ mặt trầm ngâm, gần như bẳn gắt. Khi đứng tựa người vào cánh cổng sân nhà, trầm mặc chìm đắm trong thứ ánh trăng mờ ảo và đẫm nước một mình giữa không gian quạnh quẽ, nhà máy tối om tĩnh mịch trước mặt, thung lũng được bao bọc bởi những ngọn đồi xung quanh, anh bất chợt thốt lên —

"Thế này là không ổn rồi! Có sự yếu mềm — có sự sụp đổ rành rành trong tất cả những chuyện này. Dù sao đi nữa," anh nói thêm, hạ thấp giọng xuống, "cơn cuồng nộ này hoàn toàn chỉ là tạm thời thôi. Anh thừa biết rõ điều đó; anh từng trải qua nó trước kia rồi. Nó sẽ biến mất vào ngày mai thôi."