Tôi từng tồn tại trong một điểm nhỏ trên bản đồ, từng làm thanh niên trí thức về nông thôn sáu năm, cho đến khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc mới bước vào những điểm nhỏ khác, ví dụ như đại học và đô thị. Tôi bất chợt điểm bạc hai mái đầu trong những tòa nhà còn nhỏ hơn, những căn hộ nhỏ hơn nữa và những căn phòng nhỏ nhất.
Có người gọi ngôi làng của tôi là "Mã Kiều". Thực ra "Mã Kiều" là một địa danh hư cấu của tôi trong một tiểu thuyết nào đó, cũng là địa danh thường thấy ở nông thôn Trung Quốc, không có mối quan hệ đặc biệt nào với việc tôi rời đi. Lại có phóng viên nói rằng việc tôi chuyển về vùng quê là do sự thất vọng đối với giới văn đàn — ý nói tôi đã vướng vào một cuộc xung đột tư tưởng hồi thập niên 90, không ngờ lại chuốc oán với một số đối thủ luận chiến, phải hứng chịu sự trả thù cay độc từ làn sóng tin đồn trên truyền thông. Thực ra, vị phóng viên này nào biết rằng, từ trước khi cơn bão xảy ra, tôi đã chấm đất lập ân cư trong núi, dựng lên nhà cửa, hoàn toàn chẳng dính dáng gì đến chuyện trả thù. Thậm chí từ đầu thập niên 80, khi tôi vừa bước chân vào thành phố, vợ tôi đã từng thổ lộ trong một bài viết: "Chúng tôi hiện có một bí mật nhỏ chưa tiện nói ra." — bí mật đó thực chất chính là dự tính quay về quê cũ trong tương lai.
Thực sự đã được tính toán từ lâu.
Bản tính tôi vốn thích ít người thay vì đông đúc, thích tĩnh lặng thay vì ồn ào. Ngay cả khi làm thanh niên trí thức, ngoại trừ sự nghèo khó khiến người ta sâu sắc lo âu, sự rộng lớn và trong lành của tự nhiên chưa từng làm tôi phiền lòng, và về sau trong rất nhiều tác phẩm văn học, nó vẫn luôn là nỗi niềm hưng phấn trong tim tôi. Từ khi bước chân vào thành phố, một trong những cảnh tượng tôi hay mơ thấy nhất là nhà ga xe lửa, là cảnh tôi lần này đến lần khác trễ tàu lỡ chuyến, là vẻ đầy lo lắng và chật vật khi tôi chạy đuổi theo đuôi xe — mà lại chẳng biết tại sao mình phải lên chuyến xe này. Tôi đoán chừng đây chẳng qua chỉ là một lời nhắc nhở, là định mệnh triệu gọi tôi đến một nơi chốn vô định nào đó.
Khi tôi ở Trường Sa hoặc Hải Khẩu, cũng luôn chọn địa điểm ở vùng ngoại ô, cứ như thể thành phố là một cái xoáy nước khổng lồ, lần lượt hất văng tôi ra vùng rìa, chỉ cần thành phố san sát nhà cao tầng quay nhanh hơn một chút, chỉ cần tay tôi buông lỏng chùm chìa khóa một chút thôi, là tôi sẽ bay khỏi những cánh cửa phòng không còn thuộc về mình nữa, vút bay lên không trung giữa cơn bão táp ào ào, bị lực li tâm ném đến một nơi xa xôi nào đó.
Đêm trừ tịch năm 1971, tôi quyết tâm trốn chạy khỏi nông thôn. Ngọn lửa lò giữa đêm khuya thoi thóp sắp tắt, mấy người thanh niên trí thức từ khắp nơi về thành thăm nhà quây quần bên lò sưởi, trầm mặc lâu không nói, chỉ có tiếng thở dài ngắn thở dài dài. Một hội nhóm ngầm gan cùng mình từng dấn thân vào thơ ca, triết học cũng như những cuộc tranh luận về Mao Trạch Đông, lúc này nhiệt huyết đã hạ nhiệt. Chẳng biết là ai, vẫn cất giọng điệu của nhà cách mạng để đưa ra lời cao đàm khoát luận: Mẹ kiếp cái nông thôn này! Tất cả chúng ta đều nên vào thành phố, đều nên trở thành trí thức! Chỉ có trí thức chứ không phải nông dân mới là đầu tàu của cách mạng!
Mấy đứa học sinh trung học chúng tôi còn hôi sữa, ngượng ngùng khi phải phàn nàn về sự gian khổ ở nông thôn hay nỗi buồn bực của tuổi trẻ, lại thích thú phóng đại trách nhiệm lịch sử của bản thân. Đã thế việc chăn lợn không còn vui nữa, lớp học ban đêm của nông dân không còn vui nữa, đàn vĩ cầm và đội văn nghệ không còn vui nữa, vậy thì bốn chữ "tri thức" quả thực vô cùng sức cuốn hút khiến người ta hướng về. Chúng tôi không lượng sức mình mà nhanh chóng quyết nghị: Ai bước vào triết học, ai bước vào sử học, ai bước vào ngoại ngữ, ai bước vào kinh tế học... Còn tôi, tuổi nhỏ nhất, chẳng hiểu gì sấy, bèn nhặt nhạnh cái việc mang tính biểu tượng và giản đơn là văn học, giống như kẻ đi theo ném đá hôi khi trận tổng tấn công bắt đầu.
Ba mươi năm đã trôi qua, nhớ lại đêm trừ tịch lãng mạn thuở ấy, nhớ lại màn mọi người cực kỳ tấu hài khi ấy là siết chặt tay nhau và dùng mật hiệu giao tiếp: "Tiêu diệt phát xít!" "Tự do thuộc về nhân dân!" — bạn bè từ lâu đã từ một bộ phim chính trị đầy nhiệt huyết tưởng tượng quay trở về với cuộc sống thực tại tầm thường. Lời nói bâng quơ vậy mà lại ứng nghiệm: Những người tụ họp trong đêm trừ tịch hôm đó, đại đa số sau này quả nhiên đã trở thành giáo sư, họa sĩ hoặc nhà văn, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ do hội nhóm ngầm giao phó. Thế nhưng, thời đại đã đổi thay rất nhiều, trào lưu thị hóa chẳng qua chỉ biến tri thức thành lợi ích, thành thu nhập khủng, nhà lầu to, ô tô Nhật, thẻ xanh Mỹ, cùng với sự xa cách dần dà sau khi mọi người ai đi đường nấy, bao gồm cả việc nói những lời sáo rỗng khi gặp mặt.
Nếu không vì tiệc tùng, có lẽ một số người sẽ ngáp ngắn ngáp dài, thậm chí chẳng tìm nổi một cái cớ để gặp mặt. "Cách mạng" ở đâu? "Tiêu diệt phát xít" và "Tự do thuộc về nhân dân" từ trước đến nay có phải chỉ là một câu nói đùa cợt?
Lại một cựu thanh niên trí thức nữa qua đời, là chết yểu vì thất nghiệp không có tiền chữa bệnh. Cộng thêm hai người trước đó, đã có ba người bạn đồng hành rời bỏ tôi mà đi. Đây là chuyện nằm ngoài vòng tròn của những người thành công. Càng có nhiều công nhân thất nghiệp hơn, càng có nhiều nông dân mất đất hơn, càng có nhiều ngôi làng rác và làng bán máu sinh sôi trong bóng râm của những tòa nhà cao tầng, đây cũng là chuyện nằm ngoài vòng tròn của những người thành công, hơn nữa chưa từng làm gián đoạn những lời trêu chọc trong vòng tròn ấy, thậm chí chẳng thể tạo ra nổi dù chỉ một giây phút sắc mặt nặng nề tại các buổi yến tiệc. Nhưng sắc mặt nặng nề thì thế nào chứ? Sau khi sắc mặt nặng nề rồi thì họ không buôn bán nhà cửa, không sưu tầm đồ cổ, không đi du lịch nước ngoài, không cẩn thận nịnh bợ tất cả những nhân vật quan trọng trong mạng lưới quan hệ lợi ích nữa sao? Không, cuộc sống vẫn cứ thế, lịch sử vẫn cứ thế. Những biểu cảm đạo đức kịp thời rất có lợi cho việc dưỡng da tâm lý, nhưng sẽ chẳng làm thế giới thêm bớt đi được một chút gì.
Tôi cảm thấy tim đập thình thịch, đột nhiên dâng lên một thôi thúc muốn trốn chạy một lần nữa — mặc dù lần này chẳng còn ai hẹn ước. Có lẽ tôi nên đi xa một chút, quay lại điểm xuất phát của lần trốn chạy trước, để nhìn lại nơi tôi từng vội vã vẫy tay chào tạm biệt, để nhìn ngắm một ô cửa sổ rực ánh đèn trong ký ức, hay một bóng cây dưới cái nắng gay gắt khi gánh gác dừng chân — phải chăng mọi chuyện đã bắt đầu sai lầm từ nơi đó? Đời người đã đi qua nửa chặng đường, để lại một đống lý lịch không thể xóa sửa, nhưng liệu tôi có còn ảo tưởng viển vông muốn cầm cục tẩy để làm lại từ đầu?
Một bà lão người Pháp trong vườn nho từng lầm bầm với tôi rằng: "Gần gũi với tự nhiên chính là gần gũi với Chúa." Vấn đề là: Tôi có tin Chúa không? Tin vị Chúa chưa từng làm gì ngoài việc chuyển dịch đau khổ chứ không bao giờ xóa bỏ đau khổ? Tin vị Chúa chưa từng làm gì ngoài việc thay đổi sự bất công chứ không bao giờ hủy bỏ bất công? Tin vị Chúa trong suốt mấy chục thế kỷ qua vẫn luôn thúc đẩy chúng ta trốn chạy nhưng chưa từng cho chúng ta biết lý do và phương hướng nằm ở đâu?
Tôi yêu phương xa, thích bầu trời và đất đai, chẳng qua chỉ là sở thích cá nhân. Tôi ghét cái sự vô tâm vô phế hay đa sầu đa cảm của quá nhiều kẻ gọi là tầng lớp thượng lưu, không chịu nổi sự cạn lời ngày càng phổ biến trong các mối quan hệ giao thiệp rườm rà, cũng chỉ là những thói kỳ quặc cá nhân mà thôi. Tôi là một kẻ không được đáng yêu cho lắm, thỉnh thoảng đến bản thân tôi còn chẳng thích nổi mình. Tôi còn biết rằng, nếu tôi dám nói hết tất cả mọi thứ trong lòng ra, tôi sẽ càng bị các bạn ghét bỏ hoặc thậm chí thù hận — những người mà tôi sẵn lòng xót xa, kính trọng và yêu thương. Cứ thế, bây giờ tôi chỉ có thể ngậm miệng lại, chỉ có thể đi đến một nơi mà mọi người đã rời đi sạch sẽ, trong một sân khấu trống rỗng đã tàn cuộc diễn, làm một người canh giữ cảnh trí và đạo cụ.
Tôi sẵn sàng đi lại ở đó như một cái bóng, đá văng một viên đá phát ra âm thanh trống trải.
Điều này chẳng liên quan gì đến Chúa.
Sau khi tiễn đưa cha mẹ qua đời và nuôi dạy con cái khôn lớn, có lẽ đây là lúc thích hợp rồi. Tôi cùng vợ dắt theo một con chó, bước lên con đường mà nhiều năm trước, nhiều năm trước, nhiều năm trước đã từng đi qua.