Sơn Nam Thủy Bắc

Lượt đọc: 438 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Trận Sơn Thủy Trước Khung Cửa

❊ ❊ ❊

Lý Đà và Lưu Hoà, hai vợ chồng từ Mỹ trở về, chủ trì một lớp học tập tại Đại học Thanh Hoa, tranh thủ thời gian ghé thăm vùng quê miền Nam. Trong lúc trò chuyện phiếm, Lý Đà kể lại một câu chuyện ở Praha.

Họ từng bị kẻ gian trộm mất tiền bạc và đồ đạc, may mắn là tóm được kẻ trộm ngay tại trận. Họ cứ tưởng tang vật chứng cứ rành rành, vụ án có thể nhanh chóng kết thúc. Nào ngờ, vừa đến đồn cảnh sát, họ thấy nơi đó nhốn nháo như một cái chợ rau, lại chẳng khác nào một mê cung. Mãi mới tìm được viên cảnh sát quản sự. Cảnh sát phát hiện tên trộm không nói được tiếng Séc, bèn bảo rằng luật pháp có quy định về chuyện này, cảnh sát không có quyền thẩm vấn, đành phải thả người, còn những chuyện khác tính sau.

Tiếp theo, cảnh sát thả kẻ gây án nhưng lại không cho người bị hại đi, bảo rằng luật pháp có quy định riêng, họ với tư cách là người báo án phải ở lại lập biên bản. Chưa hết, việc lập biên bản và xác minh danh tính dẫu sao cũng xong xuôi, nhưng lúc họ rời đi thì tài sản không thể hoàn trả cho khổ chủ. Cảnh sát nói, tiền bạc và đồ đạc là của các vị, các vị có quyền nhận về, nhưng theo quy định của pháp luật, cảnh sát chỉ quản lý việc bắt người phá án, không có quyền trả lại tài sản——việc này do bộ phận khác quản, các vị phải đi tìm họ.

Tội nghiệp vợ chồng Lý Đà là khách du lịch, thời gian lưu lại Praha có hạn, làm sao chịu nổi ngần ấy sự hành hạ trong cái chợ rau? Kỳ thực chuyện này vẫn chưa hết. Vì sau đó họ rốt cuộc cũng tìm được cái quầy đó, đến mức không thể tin nổi vào tai mình: Đối phương bảo họ, các vị tìm đúng chỗ rồi, nhưng các vị phải hiểu, vật và tiền thuộc các bộ phận quản lý khác nhau, theo quy định của pháp luật, hôm nay họ chỉ có thể lấy đi đồ vật. Còn tiền á, xin lỗi, các vị hẹn lần sau nhé...

Lý Đà suýt ngất xỉu. "Anh đến Praha rồi, sẽ hiểu Kafka là gì, sẽ hiểu thế nào là sự hoang đường." Ông lắc đầu nói.

Séc là một quốc gia có sự quản lý vô cùng ngặt nghèo, bất hạnh thay sau khi trải qua nhiều chính quyền chiếm đóng ngoại bang trong lịch sử như Áo, Hung, Đức..., luật cũ xen lẫn luật mới, hệ thống pháp luật trở nên vừa rườm rà vừa kỳ quái, gây ra bao nhiêu chuyện dở khóc dở cười, cũng không nằm ngoài lý lẽ và tình cảm.

Tiện tay ghi lại một hai câu chuyện, đại khái đều có thể trở thành sự hoang đường ngòi bút của Kafka và Klima, hay sự hài hước trong "Binh nhì Švejk" của Hašek.

Nhìn từ góc độ này, chẳng phải những nhà văn Séc đó cũng đang nói sự thật đấy sao?

Tôi lại nhớ đến một nhà văn khác là A Thành. A Thành học rộng tài cao, đặc biệt có nhiều kiến giải độc đáo về di sản quốc túy. Ông cho rằng nghệ thuật cổ đại Trung Quốc đều mang tính tập thể và tính tôn giáo, do đó cũng phụ thuộc vào ảo giác thôi miên. Nghệ thuật thời đó bắt nguồn từ tế lễ, nghệ sĩ bắt nguồn từ các thầy phù thủy, tức là một số pháp sư nhảy đồng thôi miên, những cao thủ chuyên nghiệp trong giấc mơ ban ngày.

Họ muốn đả thông hai giới người và thần, không thể không áp dụng rất nhiều thủ đoạn thôi miên tạo ảo giác. Rượu gạo, lá gai dầu, nấm tạo ảo giác luôn là những loại thuốc họ thường dùng, có phần tương đương với ma túy của người hiện đại——A Thành từng tận mắt chứng kiến một số đồng cốt, thầy cúng ở vùng quê Hồ Bắc sử dụng những viên thuốc lắc cổ đại này trước khi thần linh nhập thể. Cứ như thế, văn hóa Sở mà họ tung hoành, nếu nói là có chút hơi hướng lắc lư đầu hỗn loạn, có chút lãng mạn, quỷ dị thậm chí là điên cuồng, thì điều đó quá đỗi tự nhiên.

Những hoa văn kỳ lạ trên đồ đồng, đồ sơn mài, vải vóc thời Tiên Tần, còn có hoa văn Thao Thiết được định danh từ thời Tống, những tạo hình vừa giống mặt bò, mặt heo lại vừa giống mặt cá sấu ấy, còn có gì khiến hậu thế phải khó hiểu nữa không? Chúng lơ lửng chìm nổi, tự do kết hợp, lúc thì cuồng nồng uốn éo, lúc thì kéo dài ra, lúc thì nổ tung, phát ra tiếng thét sắc nhọn hoặc tiếng sấm rền, thực ra đều là những ảo ảnh chân thực sau khi thôi miên thành công.

Ở Châu Á, Châu Mỹ, Châu Phi, Châu Đại Dương và những nơi khác, các tạo hình phóng đại trên các loại đồ vật cổ đại xuất hiện dày đặc. Theo lời của A Thành, chúng ta hoàn toàn không cần phải xem chúng là sản phẩm của việc theo đuổi phong cách gì đó——con người khắp nơi trên thế giới tình cờ cùng nhau theo đuổi một phong cách, kỳ thực cũng là điều khó tin. Chúng chẳng qua chỉ là sản phẩm của phép thôi miên Shaman, thậm chí chẳng qua chỉ là dược hiệu bình thường của rất nhiều loại "ma túy" cổ đại. Thay vì nói chúng mang tính thần bí, tính lãng mạn, tính trừu tượng, tính biểu hiện, hay tính siêu thực (người hiện đại thích đặt ra rất nhiều chủ nghĩa), chi bằng nói chúng giống sự biến dạng về thị giác khi thuốc tạo ảo giác phát tác hơn.

Nhìn từ góc độ này, nghệ thuật cổ đại thực ra cũng chính là tả thực chân xác.

Tôi từng học thuộc lòng một đống khái niệm văn nghệ học ở đại học, được biết đặc điểm của chủ nghĩa hiện thực là "tả thực bạch miêu", còn sự phóng đại, biến dạng, kỳ ảo, quỷ dị chắc chắn thuộc về chủ nghĩa nào khác, ắt là những thứ hư cấu kỳ quái do các nhà văn nghệ nghĩ ra. Bây giờ tôi tin rằng, những người đặt ra các khái niệm này chắc chắn không hiểu cảnh sát Séc, không hiểu thầy phù thủy cổ đại, đồng thời cũng chưa từng tận mắt chứng kiến khung cửa sổ nhà tôi——đẩy khung cửa sổ này ra, một bầu sơn thủy trong trẻo tươi mát ập thẳng vào mặt, trong khoảnh khắc khiến người ngắm cảnh nghẹn ngào hơi choáng váng, ngấm vào hơi ngà ngà say, chắc chắn có cảm giác ngũ tạng lục phủ như tan chảy.

Mực thanh là ngọn núi xa nhất, mực đạm là ngọn núi xa nhì, mực đậm là ngọn núi gần hơn, mực đặc và mực tiêu lại là ngọn núi gần hơn nữa. Chúng cấu thành nên những tầng lớp chồng chất và đường cong kiều diễm, trong khoảnh khắc trời sắp mưa này, nhòa đi trong làn khói sóng lạnh lẽo. Trời đất khó phân, có không khó biện, sự cuồn cuộn và trôi đi của mây đậm sương mờ đã tạo nên thế nước mực tương phá và thái độ tàng lộ tương tế.

Một hàng cò trắng bay là là cắt ngang lưng chừng núi, không để lại bất kỳ âm thanh nào. Nhìn xuống dưới nữa, một dãy vách đá dốc đứng hẳn là nét bút đề án, đốn tỏa trong tranh. Một chiếc thuyền độc mộc, một ông lão câu cá tĩnh lặng, chẳng biết là ai nhẹ bút chấm phá.

Đây không phải tranh sơn thủy nào cả, mà là khung cảnh chân thực ngoài cửa sổ nhà tôi. Đứng ở đây, cho dù là một kẻ ngốc nghếch nhất, cũng phải biết nguồn gốc của lối vẽ tả ý sơn thủy Trung Quốc.

Sự giản lược và kỳ diệu của lối sơn thủy tả ý ấy từng khiến vô số họa sĩ chấn động, thậm chí từng thu hút sâu sắc Picasso phương Tây. Chúng có phải là phát minh kỹ thuật thiên tài của các họa sĩ cổ đại không? Có lẽ vậy. Nhưng câu nói này chỉ đúng một nửa, hoặc chỉ đúng một phần rất nhỏ. Chỉ có những nhà lý luận chưa từng tận mắt nhìn thấy núi non sông nước thực sự mới coi những lời này quá quan trọng, để rồi nuôi dưỡng ra vô số nhà phát minh chủ nghĩa cố tình chuộng sự kỳ lạ.

Họ biến những tài năng nghệ thuật thành những kẻ cuồng cuồng, lại là những kẻ khổ mệnh, suốt ngày cau mày, ánh mắt đờ đẫn, ăn mặc kỳ dị, nói năng nhảm nhí. Nếu họ không đủ khả năng khiến nghệ thuật trở nên kỳ quái, thì ít nhất có thể tự biến bản thân mình thành kỳ quái trước; nếu không đủ khả năng khiến nội tâm mình độc lập đặc biệt, thì ít nhất có thể khiến ngoại hình của mình kinh thế hãi tục trước.

Sự lo âu vĩnh cửu của họ chính là không biết cái "phong cách" và "chủ nghĩa" cứu rỗi bản thân rốt cuộc nằm ở đâu, thường hao tâm tổn trí trong cực hình mò kim đáy biển suốt cả đời.

Nếu đổi lại một góc độ khác, ví dụ như đứng ở cửa sổ nhà tôi mà nhìn, tả ý kỳ thực rất bình dị, rất đơn giản, rất phác thảo mộc mạc, gần như chính là tả thực, thậm chí là chụp ảnh một cách ngoan ngoãn chân thật. Một họa sĩ, chỉ cần anh ta từng tận mắt chứng kiến non nước miền Nam Trung Quốc, đặc biệt là từng chứng kiến phong cảnh sơn thủy mùa mưa nhiều mây nhiều sương mù, từng chứng kiến từng cụm sương mù trắng tràn vào cửa lớn và đọng lại trong lòng bàn tay, từng chứng kiến từng sợi mây tối vắt vẻo trên đầu lá và quẩn quanh trước bậc thềm, mà không ngộ ra được bút mực của người xưa thì mới là chuyện bất thường.

Chủ nghĩa lớn nhất kỳ thực là chủ nghĩa thành thật, không hề liên quan đến sự phóng túng tà ác. Tất cả những kiểu thức nghệ thuật khiến chúng ta có cảm giác mới lạ, dù đã trải qua bao nhiêu nghệ sĩ dụng tâm tạo tác, dù được hưởng lợi từ bao nhiêu phát minh công cụ và cải tiến kỹ thuật, xét đến cùng, có lẽ đều có một điểm xuất phát kinh nghiệm mang tính hiện thực nhất (nếu có thể gọi là chủ nghĩa hiện thực)——chỉ là không được người đời sau biết đến mà thôi.

Điểm xuất phát nuôi dưỡng trí tưởng tượng ấy, ẩn giấu ở đất nước Séc mà người Trung Quốc chưa từng cảm nhận, ở những vị phù thủy mà người bình thường chưa từng thể nghiệm, ở non nước đồng quê mà người chốn đô thị chưa từng tận mắt thấy. Chỉ có vậy mà thôi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.