Căn nhà đã được xây xong, có hai tầng, bảy tám gian phòng, một chiếc banh công lớn, tọa lạc trên một bán đảo ba mặt giáp nước. Do tôi ở xa không thể thường xuyên đến hiện trường giám sát, công trình làm làm nghỉ nghỉ nên kéo dài mất hơn một năm trời. Căn nhà cuối cùng được xây thành nhà gạch đỏ, cũng trở thành niềm tiếc nuối lớn nhất trong lòng tôi.
Trong ký ức của tôi, nhà dân ở đây trước kia phần lớn là nhà sàn, tựa theo thế núi nửa xây nửa gác, có rất nhiều ưu điểm như tiết kiệm đất đai, đỡ tốn nhân công, tránh ẩm thấp. Tường nhà phần lớn được làm bằng đá hoặc gạch xanh, vô cùng trong mát và u tịch. Gạch xanh ở đây còn có tên là "gạch khói", được "sặc" khói trong lò củi, mãi mãi giữ lại màu của khói xanh. Có thể hình dung, thời cổ đại Trung Quốc lấy củi làm nhiên liệu chính nung gạch, gạch xanh liền trở thành màu sắc của đời Tần, màu của đời Hán, màu của đời Đường Tống, màu của đời Minh Thanh. Màu sắc này thậm chí còn định hình sở thích của người đời sau, định sẵn sự thấu hiểu của chúng ta đối với văn hóa Trung Quốc: Dường như chỉ dưới nền gạch xanh, bàn trúc ghế trúc mới hài hòa, ấm sứ chén sứ mới thích hợp, một tập thơ từ hay một bộ kinh sách mới có chỗ bám vào, có gốc có rễ, mới có thể hòa hợp tâm đầu ý hợp với bức tường.
Gạch xanh là một thứ chữ tượng hình kiến trúc, là từng tấm bưu phí thủy mặc cổ xưa, có thể liên tục gửi gắm những ký ức vụn vặt về đến hiện tại.
Khoảng hơn hai năm trước, lão Lý thông báo qua điện thoại đường dài rằng: Gạch xanh đã nung xong, đã mua rồi, cậu có muốn đến xem không? Lão Lý này là một người bạn làm ruộng cùng tôi thời kỳ đi thanh niên trí thức, được ủy thác lo liệu việc xây nhà của tôi. Sau khi nhận được điện thoại, tôi tranh thủ một dịp nghỉ Tết, hớn hở phi thẳng đến Hồ Nam, đi tới công trường để xem hàng, nào ngờ khi xem xong thì vô cùng thất vọng. Thứ gạch mà ông ấy gọi là gạch xanh thì đúng là gạch màu xanh thật, nhưng không có mấy viên ra dáng vuông vức, hễ qua va chạm trong quá trình vận chuyển là không mẻ cạnh cũng sứt góc, biến thành một đống vụn tròn vo. Xem ra nhiệt độ lò cũng không đạt, rất nhiều viên gạch chỉ cần bóp nhẹ là ra bột, cho dù có mang đi xây chuồng lợn e là cũng không chắc chắn. Hơn nữa màu gạch đậm nhạt tạp nham, giống như lợn nái lai đẻ ra một bầy lợn ngũ hoa — chẳng lẽ định dùng để xây công trình ngụy trang cho pháo binh hay sao?
Lão Lý nhìn ra sự thất vọng của tôi, hổ thẹn vì sự bất cẩn của mình, vô cùng áy náy nói rằng những lò nung gạch xanh cũ đều đã hỏng cả rồi, thợ lò quen thuộc kiểu cũ người thì chết, người thì già, kỹ nghệ đã thất truyền. Đống gạch ngũ hoa này là ông ấy đã tốn biết bao lời lẽ ở huyện bên cạnh mới nhờ được thợ lò đặc biệt nung ra đấy.
Kỹ nghệ cũ cứ thế không ai truyền thừa nữa sao?
Ông ấy bảo, bây giờ xây nhà đều dùng gạch đỏ làm bằng máy, cốt là giá rẻ, chất lượng ổn định, tốc độ sản xuất nhanh. Gạch đỏ đã chiếm lĩnh toàn bộ thị trường, dựa vào kỹ nghệ cũ thì đương nhiên không kiếm nổi cơm ăn.
Tôi bảo, thế thì trả hàng đi.
Ông ấy càng sốt ruột hơn, nói trả hàng chắc chắn là không được, bởi vì lúc xuất hàng đã nộp tiền rồi, tiền người ta đã nuốt vào bụng thì còn chịu nhả ra sao?
Việc xây nhà mới mở màn đã hỏng bét như vậy, mấy vạn tiền gạch coi như đổ sông đổ biển chỗ tên thợ lò giả mạo kia. Tôi đành ngậm đắng nuốt cay, đành phải tùy cơ ứng biến, dặn dò thợ thuyền dùng số gạch này để xây tường bao, hoặc lát đường, hoặc lót rãnh. Gạch xanh kém chất lượng đã thành một thứ bán phế liệu, một số dân làng gần đó nghe tiếng liền kéo đến, lén lút khuân một ít về sửa sang chuồng lợn hoặc lát thềm nhà — sau này tôi thấy cảnh đó quen mắt, chỉ là không tiện nói gì.
Tôi nhớ một số người trong thành phố xây nhà lại đang dùng gạch xanh, gọi điện thoại hỏi mới biết đó đã không còn là vật liệu xây dựng gì nữa, mà là vật liệu trang trí, chưa cần nói đến phí vận chuyển, riêng giá gạch bản thân nó thôi đã khiến người ta nghe xong phải hít một hơi lạnh. Lúc này tôi mới hiểu ra, hoài niệm là cần phải có cái giá của nó, một khi chi phí tăng cao, truyền thống liền trở thành đặc quyền của người giàu, ví như người nghèo thích gạch đỏ của người giàu, thì người giàu lại đasng yêu gạch xanh của người nghèo; người nghèo được ăn thịt cá của người giàu, người giàu ngược lại đi gọi mấy món rau dại; người nghèo đi giày da của người giàu, người giàu lại hớn hở nhắm vào giày vải... Thị trường đang phân bổ lại sở thích và thói quen, khiến người nghèo và người giàu hoán đổi sân chơi về mặt thẩm mỹ.
Tôi từng nói trong một buổi tọa đàm rằng: Bản chất con người, vừa bao gồm tình cảm lại vừa bao gồm dục vọng. Tình cảm phần lớn gắn liền với những sự việc trong quá khứ, dục vọng phần lớn gắn liền với những sự việc trong tương lai, cho nên tình cảm đại đa số là hoài cổ, dục vọng đại đa số là hướng tân. Ví dụ như một kẻ mê sắc tham hoan, rất có thể sẽ đứng núi này trông núi nọ giữa muôn vàn cảnh sắc xuân — đây chính là dục vọng. Nhưng một người nhớ thương mẹ, quyết không bao giờ hy vọng mẹ mình phẫu thuật thẩm mỹ thường xuyên với muôn hình vạn trạng. Cho dù mẹ có lên bàn mổ để biến thành một đại mỹ nhân đi nữa, thì cũng hoàn toàn là chuyện khó tin, bởi vì đó còn là mẹ nữa không? Còn có thể khơi gợi ký sự và lòng xót xa trong tim chúng ta không? — Đây chính là tình cảm, hay nói cách khác, chính là yêu cầu cố định của con người đối với các ký hiệu tình cảm.
Thời đại này biến đổi quá nhanh, cơn lốc kinh tế không thể giảm tốc và phanh lại đang càn quét mọi thứ cũ kỹ, bao gồm cả lễ nghi cũ, phong khí cũ, y phục cũ, ẩm thực cũ cũng như biểu cảm cũ. Theo một ý nghĩa nào đó, điều này khiến cho dục vọng của chúng ta quá nhiều mà tình cảm lại quá ít, sự hướng vãng thì lắm mà ký ức thì quá ít, ai nấy đều trở thành những đứa trẻ mồ côi văn hóa đã mất đi người mẹ.
Thế nhưng, con người rốt cuộc vẫn là con người. Tình cảm của con người luôn kiên cường hồi sinh, chẳng biết đến lúc nào sẽ có những hạt giống tình cảm ngủ đông phá đất nảy mầm. Có lẽ, phong trào hoài niệm văn hóa nào đó của người thành thị hiện nay, chẳng qua chỉ là giới thương nhân nhạy bén nhận ra giá trị thương mại của tình cảm, nhanh chóng tiếp quản tình cảm, nhanh chóng khai thác tình cảm, thúc đẩy tình cảm trở thành dục vọng, thương mại hóa, tiêu dùng hóa. Họ không chỉ chế tạo ra gạch xanh đắt đỏ, mà còn đang tiếp thị tranh chữ đắt đỏ, biển hiệu, đồ cổ, quán trà, tứ hợp viện, đồ đạc phong cách nhà Minh v.v., biến người mẹ văn hóa thành một phu nhân mặc đồ cổ hoặc hoàng hậu mặc đồ cổ dưới mức giá đắt đỏ, ép những đứa con hoang đàng có tâm nguyện quay về nhà phải lần lượt thanh toán hóa đơn.
Đối với những kẻ thất bại trên thương trường, đây đương nhiên là đòn giáng kép:
Họ chẳng những không có quyền thực hiện dục vọng, mà còn mất đi quyền ghi nhớ tình cảm, chỉ có thể đứng ngoài đường ranh giới giá cả, không thể đến gần người mẹ đắt đỏ.