Phòng trị sâu bọ cần chú ý mấy điểm sau đây:
Sớm nắm bắt tình hình sâu bọ: Nói chung, chủ yếu là quan sát trạng thái của cây trồng, đặc biệt phải chú ý đến trứng sâu và phân sâu. Trên mặt đất nếu xuất hiện những hạt phân nhỏ màu đen, thì tình hình sâu bệnh ở đây đã trở nên nghiêm trọng. Sâu bọ lớn màu xanh lục, bọ cánh cứng nhỏ màu cam, bọ bay nhỏ màu xám, sâu róm nhỏ màu đen, tuy chưa bắt đầu đục phá cành lá, nhưng có lẽ đã ẩn vào tâm hoa hoặc dưa quả, ngấm ngầm khoét phá ở đó. Nếu ở khu vực cây cối xuất hiện tình trạng hại do kiến, trên thân cây có từng đường bùn vàng lan rộng nhanh chóng, đó chính là dấu vết rõ ràng do mối hoặc kiến vàng để lại. Chủ nhân đều phải sớm tìm ra và tiêu diệt.
Phun thuốc chính xác: Nông dược chia thành loại độc tính cao và loại độc tính thấp, loại tiếp xúc và loại xông hơi, cùng nhiều sự khác biệt khác. Trúng thuốc đúng sâu mới đạt hiệu quả gấp đôi với nửa công sức, thời điểm nào phun thuốc nấy, tuyệt đối không được sơ suất. Bản thân tôi vốn có chí hướng làm nông nghiệp xanh, quyết tâm từ bỏ hóa chất, nhưng thực tế không thể hoàn toàn làm được. Trong tất cả các phương pháp thay thế đều không đủ sức trừ hại, nếu có thể không dùng nông dược độc tính cao, có thể dùng liều lượng nhỏ, thì đã không dễ dàng gì. Tuy nhiên, thấy sâu là giết cũng không phải là hay. Có lúc sau một trận cuồng phong mưa lớn, sâu bọ bớt đi rất nhiều, có thể gọi là "trời diệt", không biết là vì nguyên nhân gì. Một số loài sâu cũng không mấy tham lam, ăn một ít cành lá, không gây họa lớn, rồi sẽ tự động biến mất, có thể gọi là "tự vẫn", cũng không biết vì nguyên nhân gì. Trong những trường hợp này, người nông dân thà vô vi mà trị, tránh để tác hại của thuốc do phản ứng thái quá còn lớn hơn tác hại của sâu bọ.
Tránh giết nhầm: Sâu bọ vẫn là sâu bọ, đối với con người mà nói thì chia làm hai loại có ích và có hại. Đây là một cách nói cưỡng ép dựa trên mục tiêu mưu cầu lợi ích cho bản thân của con người, tôi tuy còn hoài nghi nhưng tạm thời cứ dùng theo. Một số loài côn trùng bay như ong có chức năng thụ phấn, có lợi cho cây trồng mà không hại gì, hoặc hại ít lợi nhiều. Nhện là loài gây khó chịu, chúng ngầm giăng tơ kết lưới giữa các lùm cây, khiến người ta vô ý đâm phải là ngứa ngáy khắp mặt, đến khi đưa tay gãi thì có vẻ như thật mà lại như không — chúng nhanh chóng khôi phục lại sự phong tỏa trên con đường bạn vừa bước qua, tốc độ giăng lưới và chiều dài sợi tơ thật khiến người ta líu lưỡi. Nhưng chúng lại chính là cọp cái chuyên diệt trừ nhiều loài sâu hại, hành động làm phiền con người xét ra đáng được tha thứ. Lại có một loại bọ bò nhiều chân màu đen, một số loài bọ cánh cứng có vỏ màu sặc sỡ, hình dáng xấu xí, sinh sản cực nhanh, thường bò lên bậc thềm từng đôi từng cặp, kêu lạo xạo dưới đế giày của con người. Nhưng những loài sâu này ăn đất, hoàn toàn không hại gì đến cây trồng. Chúng lắm vỏ ít thịt, cũng chưa từng lọt vào mắt xanh của gà vịt.
Trị sâu bọ theo hướng xanh cũng phải cân nhắc lợi hại: Đeo kính lão ra vườn rau bắt sâu là một cách khá hay, có thể thay thế cho việc phun thuốc. Nhưng kiểu làm thủ công tỉ mẩn như thêu thùa này hiệu suất hơi thấp, áp dụng ở vườn rau nhỏ thì còn tạm, chứ khó lòng giải quyết được bài toán khó sản xuất diện tích lớn. Thả binh đoàn gà vịt vào có thể coi là trị sâu sinh học, nhưng gà vịt ăn cả tạp lẫn chay, tuy quả thực đã mổ bắt đi một số sâu hại, nhưng cũng sẽ mổ phá dưa rau tả tơi. So sánh giữa được và mất, chưa chắc đã kinh tế. Lại có một loại vợt điện, là sản phẩm mới dùng để diệt muỗi, mang ra chích điện côn trùng bay cũng hiệu quả không kém, lại không gây ô nhiễm hóa chất. Nhược điểm của nó là đánh trên không thì giỏi nhưng tác chiến trên mặt đất thì bất tiện, đành chịu thua trước các loại sâu bò như sâu đất, sâu đục thân. Hồi tôi còn là thanh niên trí thức, nông dân còn sử dụng rộng rãi một loại đèn dụ bướm, cứ vào mùa rầy nâu và các sâu hại khác hóa thành bướm, trời tối là chúng tôi ra đồng đặt mấy cái chậu gỗ, trong chậu đổ nước, thêm chút dầu diesel, rồi thắp một ngọn đèn dầu, tận dụng tính hướng quang của bướm, dụ bướm đâm đầu vào nước bị dầu diesel làm cho ngộ độc mà chết. Tôi nhớ lúc bấy giờ bầu trời sao sáng lấp lánh, mặt đất muôn đèn nhấp nháy, giữa trời đất hòa quyện một màu cổ tích, trong phút giây ngẩn ngơ chẳng biết mình đang ở đâu, năm nào tháng mấy.
Tại sao hiện nay nông dân không dùng phương pháp tươi đẹp này để trị sâu bọ? Phải chăng vì dầu diesel quá đắt nên ngược lại không rẻ bằng nông dược? Hay là thấy cái công đoạn đặt chậu thắp đèn quá rườm rà?
Sâu bọ ở chốn đồng quê muôn hình vạn trạng, là loài sinh vật phong phú nhất nhưng cũng kín đáo nhất, tựa như lớp lông tơ của núi rừng, làn sương mờ của đồng nội, là hạt bụi có miệng trong tự nhiên. Những thứ này một khi đã bày tỏ sự hứng thú với con người, thì cũng có thể gửi tặng một lời thăm hỏi nồng nhiệt, một sự thân thiết có phần thô ráp, chẳng hạn như cắn trên người con người những nốt ban đỏ nổi lên cuồn cuộn, ngứa ngáy khó tả, dằn vặt tâm can, thậm chí vết tích độc tố lâu ngày không phai.
Người thành phố là sợ nhất kiểu thân thiết này, đặc biệt là nhiều vị nữ sĩ, có thể không sợ khổ không sợ chết, nhưng cứ nghe nói đến sâu bọ là ôm tay hét toáng lên.
Nhưng ngẫm lại kỹ, nếu không có những vết cắn này, thì đó còn gọi là nông thôn nữa không? Còn là đại tự nhiên nữa không? Cái vùng nông thôn không đau không ngứa ấy, nói cho cùng cũng chỉ là khu nghỉ dưỡng, một sự cấy ghép ngoại lai mang tính đô thị cục bộ. Nói cách khác, một con người chỉ khi bị sâu bọ ám hại cho da dẻ thô ráp, không còn cần đến thuốc mỡ và nước thuốc nữa, thậm chí tê dại đi chẳng hay biết gì, thì có lẽ mới xứng đáng là người nhà quê chính hiệu.
Dịch giả bản tiếng Anh của cuốn "Mã Kiều từ điển", cô J. Laffel, đến từ nước Anh — một nơi từ lâu đã dựa vào một lượng lớn hóa chất để tiêu diệt muỗi mòng, một nơi luôn cố gắng đảm bảo con người không phải chịu cảnh ngứa ngáy khó chịu. Cô ở lại Hạc Khê Động mấy ngày, vừa gãi chuỗi nốt ban đỏ trên chân vừa nói: "Môi trường sinh thái chỗ các anh tốt thật đấy, vậy mà vẫn có muỗi!"
Trong giọng điệu của cô dường như có chút mừng rỡ khôn xiết. Cô có vẻ cảm thấy, những nốt ban đỏ ngứa ngáy không chỉ là mật mã gia nhập cuộc sống nhà quê, mà còn là dấu hiệu cần thiết của an toàn sinh thái.