Hai thanh niên ở ngôi làng bên cạnh đã gặp phải tai họa thảm khốc. Một thợ điện, một người phụ giúp, khi đang dựng đường dây điện cao thế ngoài trời, không biết vì sao bỗng kêu lên một tiếng rồi cùng ngã nhào xuống ruộng lúa nước, cơ thể ướt sũng co giật không ngừng.
Có người nghi ngờ họ vi phạm quy trình thao tác. Có người nghi ngờ có kẻ thứ ba gây họa, ví dụ như tự ý đóng cầu dao trong phòng trạm điện. Cho đến cuối cùng, hầu như tất cả mọi người lại đổ dồn mọi tội lỗi lên công ty điện lực: trước khi thi công thiếu đào tạo, thi công không có giám sát, chất lượng vật liệu cũng đáng ngờ... Tóm lại, họ phải chịu trách nhiệm cho những người đã chết. Lúc đó, tổng giám đốc của công ty đã đỗ xe ở đầu làng, không định bước vào làng nữa. Dân làng vây kín chiếc xe ô tô vào giữa, xúm tay xúm chân định khiêng cả xe lẫn người vào trong làng, khiêng đến trước linh cờ thê thảm kia. Ban đầu họ chẳng nghĩ đến tiền nong gì cả, nhưng ngặt nỗi vừa đúng lúc tang lễ, cái tên tổng giám đốc chết tiệt ấy đến một cái liếc mắt nhìn người chết cũng không thèm nhìn, pháo không thèm đốt một phong, vòng hoa trướng phế không gửi lấy một dải, cắm cổ định chuồn, thật sự là quá vô nhân tính, chuyện này có thể nhẫn chứ điều gì không thể nhẫn!
"Lật nó lên! Lật nó lên! Lái một con rùa sắt đến để dọa ai thế hả?" Có người hét lớn về phía chiếc xe ô tô. Nếu không có cán bộ thôn kịp thời chạy đến thì đòn gánh và cuốc xẻng của mọi người đã giáng xuống chiếc xe rồi.
Tổng giám đốc chỉ không muốn vạ lây gánh trách nhiệm, nhưng cách né tránh vô tình ấy đã làm dã bùng nổ phẫn nộ của quần chúng. Có lẽ chính điểm này đã khiến dư luận hoàn toàn trở nên xấu đi, đẩy anh ta rơi vào vũng lầy thị phi khó mà phân định rõ ràng. Mọi người đồng thanh yêu cầu công ty điện lực phải chịu trách nhiệm về vụ tai nạn, những lời ác ý có liên quan hay không liên quan đều trút cả sang. Cộng thêm việc người thân của nạn nhân có mặt gào khóc thảm thiết, ai nhìn thấy cũng thấy thương xót, ai nhìn thấy cũng thấy đau lòng, mấy người phụ nữ bật khóc nức nở, khiến vị tổng giám đốc vã mồ hôi hột, tìm đường trốn cũng không xong, chắp cánh cũng khó bay, quyên góp hai trăm tệ vẫn chưa đủ, cười nịnh bợ tất cả mọi người vẫn chưa đủ, cuối cùng đành phải cắn răng nhận trách nhiệm, nghiến răng đền cho mỗi gia đình một trăm hai mươi vạn.
Đến bước này, trưởng thôn Hạ mới kịp thời xuất hiện, liên mồm nói mình đến muộn, đến muộn, khuyên lui mấy thanh niên đang làmo ồn ào, sau đó đón tổng giám đốc đi ăn cơm, coi như là để giải tỏa hoảng sợ và thắt chặt tình cảm.
Khi tôi biết đến sự việc này thì công tác hòa giải ở linh cờ đã hoàn tất. Nhưng đây gọi là hòa giải cái nỗi gì? Tấm, tôi lờ mờ biết được kẻ thứ ba gây họa là ai. Nói cách khác, kẻ gây họa không hề phải gánh vác trách nhiệm, trong khi công ty điện lực lại thay người khác chịu tội thay một cách oan uổng. Vào thời đại công cuộc xây dựng pháp trị đang được đẩy mạnh toàn diện như ngày nay, kết quả này quả thực vô cùng hoang đường.
Trưởng thôn Hạ nói với tôi rằng: "Có người gây họa hay không, điều này không khó tra ra. Nhưng tra ra thì thế nào? Hắn có đền nổi hơn hai mươi vạn không? Không đền nổi. Kết quả của việc tra tới tra lui, không chỉ hủy hoại hai gia đình, mà còn hủy hoại luôn cả gia đình thứ ba, cậu nói xem có phải không?"
Ý của ông ấy là, gia đình kẻ gây họa quá nghèo, không kham nổi tiền phạt. Còn gia đình nạn nhân thì sao? Nếu không có tiền bồi thường, thì chỉ còn nước đi ăn mày.
"Nhưng sự thật rốt cuộc vẫn là sự thật..." Tôi ấp úng.
"Sự thật là: bây giờ cả ba nhà đều có con đường sống, có gì mà không tốt?"
"Vậy công ty điện lực chẳng phải là có chút..."
"Cậu muốn nói là oan uổng chứ gì? Có một chút, nhưng bọn họ có mất chút máu đi chăng nữa thì cũng chỉ như lông chín trâu mất một sợi, chẳng qua là bớt thanh toán vài hóa đơn ở tửu lầu, bớt đánh vài con bài mạt chược trên bàn chơi mà thôi. Cậu còn lạ gì bọn họ nữa?"
Tôi không sao nói lại được. Trước đây tôi chỉ biết tầm quan trọng của pháp độ, nhưng lúc này đành phải thừa nhận rằng, ngoài pháp luật ra còn có pháp luật khác, chính là "phi pháp pháp dã" - luật pháp bên ngoài luật pháp. Trong tâm trí những người dân miền núi tự có một bộ quy tắc ngầm quan trọng hơn. Bộ quy tắc này quan tâm đến động cơ hơn là hậu quả và động cơ, ví dụ như nghĩ đến việc kẻ gây họa hoàn toàn không có ý đồ xấu, thế nên cần phải xử nhẹ; giữa người chết và người sống thì quan tâm đến người sống nhiều hơn, ví dụ như nghĩ đến việc cả hai gia đình đều còn những đứa trẻ mồ côi cần phải nuôi sống, vậy thì tiền bồi thường còn quan trọng hơn cả việc điều tra vụ án. Họ còn ôm hận công ty điện lực kiếm được quá nhiều, quá dễ dàng, quá mức hách dịch, suýt chút nữa là cường hào ngành điện, lần này nhất định không thể buông tha cho họ. Toàn bộ sự tính toán này nếu không phải là đảo lộn trắng đen thì ít ra cũng là đảo lộn chính phụ, một tay nhào nặn ra một vụ án oan rõ mồn một. Thế nhưng dân namen núi lại cho rằng sự việc này được giải quyết thiên lý rõ ràng không có gì phải bàn cãi. Bọn họ đồng lòng bất nhất không cần suy nghĩ mà nói càn nói bậy, cán bộ thôn cũng đồng lòng bất nhất không cần suy nghĩ mà lật lọng hai mặt, dù thế nào đi nữa cũng phải ép công ty điện lực phải móc hầu bao ra — huống hồ công ty cũng không phải là hoàn toàn không có trách nhiệm.
Tôi không tài nào tiếp thu nổi kiểu làm ăn bừa bãi và quậy phá này, nhưng ba gia đình nghèo khó (hai gia đình nạn nhân cộng với gia đình kẻ gây họa) nhờ vậy mà thoát khỏi tai họa diệt vong, trong hoàn cảnh không có bảo hiểm tai nạn lao động mà vẫn có thể tiếp tục sống sót, thì lại không thể không nói đây là kết quả khiến người ta yên lòng nhất trong số các loại kết quả. Tôi có thể nói gì đây?
Sự việc cứ thế trôi qua. Dân làng vô cùng hoan hỉ với kết cục này.
Có người nói: "Bọn chúng chết thật là sướng đời mà! Cậu thử nghĩ mà xem, một không phải uống thuốc, hai không phải tiêm chích, ba không phải dao kéo, chẳng phải chịu chút khổ sở nào, cứ thế mà chìm vào giấc ngủ. Kiểu chết này đi đâu mà tìm cho thấy?"
Người khác lại bảo: "Chết chỗ nào chứ? Rõ ràng là vẫn đang sống sờ sờ cơ mà. Các cụ già vẫn do họ phụng dưỡng, vợ con vẫn do họ nuôi nấng, đến cả tiền học phí của lũ trẻ cũng vẫn do họ chi trả, chỉ là trong nhà vắng đi một cái bóng mà thôi. Không sao cả, cũng giống như đi làm thuê ở xa mà thôi."
Lại có người còn tỏ vẻ vô hạn ngưỡng mộ: "Lần sau tôi nhất định sẽ đến công ty điện lực làm thuê mới được! Tre cổ tự vẫn thì cũng phải chọn cái cây lớn chứ nhỉ? Nhảy sông thì cũng phải chọn con sông lớn chứ nhỉ?"
Câu đông câu tây, sự việc cứ thế thực sự trôi qua.