Lúc đến nhà vệ sinh công cộng của trường để gánh phân, tôi thường xuyên tình cờ hội sư với một người ngay trước hố phân. Anh ta mặt đen, đội chiếc mũ rơm rách, ống quần lúc nào cũng dính đầy bùn đất. Đôi giày cao su màu vàng thủng một lỗ ở mũi, gót giày tua tủa mấy sợi chỉ mành, trông như thể lượm được từ bãi rác.
Nhìn hai chiếc thùng phân loại ngoại cỡ của anh ta, chẳng ai có thể biết được anh ta là người thành phố. Anh ta họ Tư, à nhầm, họ Dư, mọi người hay gọi là "Lão bản Dư", vì nhiều năm trước đến đây mở trại cá, thuê vài nhân công phụ giúp, thế nên mới có cái danh "lão bản". Nhưng việc nuôi cá của anh ta lại vô cùng trắc trở, hết gặp dịch cá thì lại gặp lũ quét, mấy năm liền ném sạch hàng trăm vạn vốn liếng đầu tư. Thế nhưng anh ta quyết không rút lui, vẫn cứ ở đây nuôi lợn, xay gạo, làm ruộng, ươm rau dưa, mở rộng quy mô kinh doanh ngoài ao cá ngày một lớn hơn. Chỉ tính riêng lợn thôi mà đã nuôi ụt à ụt ịt hơn hai mươi con, quả thực là một tên cuồng lao động. Anh ta không thuê nhân công nữa, tự mình đến trường gánh phân, hơn nữa lại hận không thể gánh một lúc ba gánh, chiếc thùng phân chọn dùng to như cái vại.
Trông anh ta cũng khoảng năm mươi tuổi rồi, mà vẫn muốn làm một Lý Gia Thành ngành nông nghiệp chắc? Lại còn muốn giật giải Olympic nông nghiệp nữa sao?
Tôi gặp anh ta, thế nào cũng phải thỉnh giáo anh ta rất nhiều chuyện nhà nông, từ việc gà mái không đẻ trứng thì phải làm thế nào, cho đến chuyện lá cà chua bị héo rũ là vì sao. Trong những sách nông thư kiểu như "Tề Dân Yếu Thuật", tôi chẳng thể tìm được đáp án cho những vấn đề đó. Những lúc ấy, anh ta chỉ bảo từng li từng tí một cách vô cùng chi tiết, đôi khi còn dặn dò thêm một câu: "Cậu cứ đến nhà tôi đi, tôi cho cậu ít cây giống tốt."
Anh ta cũng từng nhờ người gửi đến một ít cây giống tốt, cùng với cả mấy tư liệu cắt báo về phòng bệnh trị sâu bọ gì đó. Tôi từng đến nhà anh ta. Dọc đường đi, tôi phát hiện ra quãng đường anh ta gánh phân rất xa. Đã nuôi ngần ấy gia súc gia cầm, phân chuồng đáng lẽ không thành vấn đề, thế nhưng anh ta vẫn hết lần này đến lần khác bôn ba chặng đường dài đến nhà vệ sinh của trường, chỉ thiếu điều chưa coi phân miễn phí thành cơm ăn tập thể, tham vọng trồng trọt của anh ta chắc hẳn vô cùng rộng lớn. Tôi nhìn thấy bạt ngàn rau củ trên sườn đồi, mênh mông lúa mì trên thửa ruộng, nhung nhúc lợn trong chuồng của anh ta, quả thực đã bị quy mô sản xuất của anh ta làm cho chấn động. Nhà anh ta ngược lại trông giống cáiổ ăn mày, bề bộn nhếch nhác hơn cả nhà nông bình thường rất nhiều. Trong mấy gian nhà ngói cũ đi mượn, chiếc nồi lớn đựng nửa nồi cháo cám nguội ngắt, gà mái bay lên cả bệ bếp, để lại phân gà và sợi rơm. Trong phòng ngủ vậy mà chẳng có nổi một hai chiếc ghế ra hồn, đổi lại là mấy cục gạch đất để ngồi. Những bao cám gạo hay phân hóa học chất đống bên cạnh chiếc tủ gỗ lớn, biến thành chướng ngại vật mà khách đến nhà phải hết sức cẩn thận đề phòng. Trên chiếc giường rách rõ ràng là đi mượn, chăn cũng chẳng gấp, cuộn thành một đống, đè lên hai cuốn tạp chí cũ, không biết là người vợ không có thời gian dọn dẹp, hay không có tâm trạng dọn dẹp.
Tôi chẳng nói được mấy câu ở đây, bởi vì anh ta thực sự quá bận, chẳng có thời gian rảnh rỗi tiếp chuyện tôi nhiều. Vừa mồ hôi nhễ nhại từ ngoài đồng trở về, đã có nông dân đến nhờ xay gạo, có nông dân đến mua trứng vịt. Chỗ này chưa làm xong, lại có một người phụ nữ đến mời anh ta đi khám bệnh cho gà, quả thực không cho anh ta nghỉ ngơi lấy một phút.
Người vợ về đến nhà, bận rộn băm rau lợn và nấu cám lợn, cũng chẳng màng tới chuyện nói chuyện nhiều với tôi. Có thể thấy cô ấy mệt đến mức không thẳng nổi lưng, mấy lọn tóc đẫm mồ hôi dính bết trước trán.
- Hai người giỏi thật đấy, bao thầu nhiều đất thế này cơ mà.
Cô ấy cười nhạt một tiếng: - Đây chẳng phải là phát điên lên rồi sao? Tôi mãi vẫn không hiểu nổi, ở đây rốt cuộc có một cục vàng, hay là có một cục bạc đây? Cuộc sống tốt đẹp không hưởng, lại cứ đâm đầu chạy đến đây chuốc họa vào thân.
- Nói đi cũng phải nói lại, tuổi cũng không còn trẻ, tâm can không nên ôm đồm quá lớn, làm được bao nhiêu hay bấy nhiêu, thong thả thôi chị.
- Ông ấy hận không thể một ngày có sáu mươi... à nhầm, ba mươi sáu tiếng, hận không thể bắt tôi mọc ra tám cái tay!
- Tôi thấy chiếc ghế cô đang ngồi cứ chực đổ kìa. - Hai người ít nhất cũng nên đóng vài món đồ gỗ, rồi sửa sang lại nhà cửa chứ. An cư lạc nghiệp mà, phải an cư rồi mới lạc nghiệp.
- Ai bảo là không cơ chứ? Bảo là mùa đông năm nay sẽ làm đấy chứ? Mà làm hay không, làm thế nào, tôi mặc kệ ổng thích ra sao thì ra. - Cô ấy lười nói tiếp, nhìn ánh chiều tà ngoài cửa, gương mặt thoáng nét u buồn "gả gà theo gà, gả chó theo chó".
Mãi sau này tôi mới biết, Lão bản Dư hóa ra lại là bạn học trung học với tôi, chỉ là khác khóa. Hồi đó anh ta thuộc phe "Tỉnh Cang Sơn", tôi thuộc phe "Hồng Tạo Hội", lúc hai phái cầm súng lục Ngũ Tứ, lựu đạn cùng gạch đá gậy sắt đánh nhau chó chết, nói không chừng chúng tôi đã từng giao thủ rồi ấy chứ, chỉ là không nhớ mặt nhau mà thôi. Sau đó mọi người đồng loạt lăn về nông thôn, anh ta đi đến một công xã khác, cách công xã của tôi không quá xa. Nói không chừng chúng tôi đã từng gặp nhau trên xe khách đường dài hay ở chợ huyện rồi, chỉ là không có giao du đặc biệt gì. Cách đây không lâu, mấy vị cựu đồng môn đến vùng quê thăm tôi, trong đó có một vị nữ sĩ là bạn cùng lớp với anh ta. Nghe tin, anh ta lập tức xách một con cá lớn đến thết đãi khách, nhưng bản chất quyết không ở lại ăn — thực ra là bận đến mức chẳng có thời gian ngồi mâm.
Nhìn theo hai bàn chân dính đầy bùn lấp tha lấp thấp bước đi xa dần của anh ta, các vị khách của tôi đều tò mò về sự bận rộn ấy. Theo lý mà nói, anh ta có nhà ở thành phố, có lương hưu, tự kinh doanh từng kiếm được hai vớ vốn, có lý do gì mà cứ nhất định phải đến đây làm cho mình lấm bùn dính nước thối? Làm cho vợ giận dỗi đầy bụng đến mức cứ gặp khách là mở hội tố khổ? Anh ta muốn phát tài ư? Xem chừng không phải. Dựa vào thân phận cục trưởng của một người chú, anh ta tùy tiện mở một cửa hàng nào đó ở thành phố, làm thuê công việc gì đó, cũng chẳng thiếu khoản thu nhập này. Ngược lại, anh ta ở đây khám bệnh cho gà nhà Đông, đưa giống rau cho nhà Tây, đi đâu cũng hướng dẫn diệt sâu bọ và ghép cành cây ăn quả, hoàn toàn là một tổ chức phổ biến kỹ thuật nông nghiệp tình nguyện — thì phát cái tài gì chứ? Anh ta còn nuôi một con chó ngao Đại Dương. Con súc sinh đó to bằng một con bê con, đứng lên cao ngang người, ngày nào cũng ăn một hai bộ phổi lợn, khiến vợ anh ta ba ngày hai bận lại chạy ra chợ huyện tìm mua phổi lợn, chỉ riêng tiền xe với tiền mua phổi lợn thôi cũng chẳng biết đã lỗ bao nhiêu — có ai phát tài kiểu thế không?
Đến nông dân cũng cảm thấy anh ta thật khó hiểu.
Vào cái thời đại này, người ta có thể hiểu được kẻ mê tiền, mê rượu, mê khiêu vũ, mê cờ tướng, mê câu cá, mê đánh bài thậm chí là mê bạch phiến, duy chỉ rất khó hiểu nổi một kẻ mê làm nông. Người ta nhìn thấy những người tập thể hình mồ hôi nhễ nhại, sẽ nói đó là ngầu; nhìn thấy người thám hiểm chín phần chết một phần sống, sẽ nói đó là sảng khoái; thế nhưng nhìn thấy một người vui vẻ phấn khởi làm ruộng, chắc chắn sẽ khẳng định chắc nịch đó là đồ ngu. Tương tự, người ta nhìn thấy đám fan hâm mộ vung tiền như rác vì thần tượng trên sân khấu, nhìn thấy các nhà đầu tư chứng khoán mất sạch vốn liếng ở sàn giao dịch, đều sẽ cảm thấy bình thường. Nhìn thấy Lão bản Dư chơi trò nhà nông dù có kiếm được chút ít không lỗ vốn, cũng sẽ cảm thấy bệnh viện tâm thần quên khóa cửa.
Lão bản Dư bận rộn đến mức ngay cả ti vi cũng không xem, từ xưa đến nay không biết ngôi sao nào mang thai, ngôi sao nào ly hôn, ngôi sao nào kiện tụng, ngôi sao nào có xu hướng tính dục thay đổi... Điều này trong mắt rất nhiều người, đương nhiên là vấn đề vô cùng nghiêm trọng. Anh ta quả thực là một kẻ ngốc nghếch thời đại thông tin. Anh ta dám không thừa nhận chứ?
Rất nhiều đạo lý của thời đại này, chẳng có cách nào để nói chuyện với Lão bản Dư cả.