Đoàn người nô lệ nặng nề bước sau một chiếc xe ngựa xấu trên một con đường tồi tàn. Ta thấy Legrée ngồi trên xe; hai người phụ nữ nô lệ bị vứt vào phía sau xe cùng với các đồ hành lí; họ vẫn bị xích chặt vào nhau. Mọi người đang trên đường về đồn điền của Legree còn xa lắc xa lơ.

Con đường vắng vẻ, hoang vu, xuyên qua rừng thông, gió rì rào ảm đạm, hoặc các bãi lầy, xung quanh mọc đầy cây trắc bá. Những lúc ấy, phải bước trên thân cây bắc ngang cho khỏi tụt. Những cây trắc bá mọc lên từ một thứ đất lầy nhầy, phủ đầy rêu đen. Thỉnh thoảng, mấy con rắn gớm ghiếc len lỏi giữa những gốc cây, những cành gãy ngâm thối rữa dưới nước.

Khách buôn bán, cưỡi trên mình ngựa, ví cộm những tiền, cũng rất mệt nhọc mỗi khi đi qua con đường này, huống hồ là những con người cực khổ này, mỗi bước đi là một bước xa thêm tất cả cái gì họ nhớ thương, tất cả cái gì họ mơ ước. Đó là ý nghĩ của bất cứ ai trông thấy nét mặt đau buồn tuyệt vọng ấy, con mắt mệt mỏi, buồn bã ấy đang nhìn cảnh vật biến diễn chung quanh.

Legree lại ra vẻ khoái chí lắm. Thỉnh thoảng, nó rút ở túi ra một chai rượu. Nó quay lại nhìn những khuôn mặt đau đớn ấy, hét:

– Nào, chúng mày! Hát một bài gì lên chứ! Nào!

Mọi người nhìn nhau; Legree lại hét, tay vung cái roi lên. Bác Tom hát một bài Thánh ca:

Jerusalem, ơi những ngày sung sướng.

Jerusalem, ôi tiêng thương yêu:

Cuộc đời đau khổ, bao giờ nguôi...

– Câm đi, thằng da đen ma quái kia! - Legree thét lên. - Mày tưởng tao buồn nghe những bài hát quỷ sứ của mày đấy hẳn! Nào, mau lên, hát bài gì vui vui lên!

Một người nô lệ khác hát một bài hát vô nghĩa phổ biến trong những người nô lệ:

Ông chủ thấy tôi bắt được một đứa da đen

Ở hò! Anh em ơi, ơ hò!

Ông đã cười vỡ bụng...

Anh đã thấy chị Hằng chưa

Ơ hò! Ơ hò! Ảnh em ơi, ơ hò!

Iô! Ơ hò Hiê! Ơ hò!

Hình như người hát, hát đến đâu đặt ra lời hát đến đấy! Anh ta tìm vần điệu cho câu hát, chẳng chú ý gì đến ý nghĩa bài hát. Và tất cả đoàn nô lệ hát theo:

Ơ hò! Ơ hò! Ảnh em ơi, Ơ hò!

Iô! Ơ hò! Hiê! Ở hò!

Họ gân cổ lên hát, vờ lấy vẻ hăng hái. Nhưng không một bài ca, hát lúc tang lễ nào, không một bài kinh cầu nguyện nào nói được sâu sắc hơn tấm lòng tuyệt vọng diễn tả trong khúc hát hoạt kê ấy. Thằng Legree không hiểu gì hết. Nó khoan khoái thấy mọi người căng phổi lên mà hát.

"Tiếng hát nâng cao tinh thần chúng nó lên." Nó quay đầu về phía Emilyn, đặt tay lên vai cô bé, nói:

– Cô em ạ, sắp đến nhà rồi đấy.

Khi Legree cáu giận, Emilyn run lên vì khiếp sợ. Khi nó sờ đến người cô, và nói cái giọng ấy thì cô mong ước thà nó đánh đập cô còn hơn gấp trăm lần. Con mắt nó làm cô bủn rủn cả người. Tự nhiên, cô nép vào bà da đen như thể nép vào lòng mẹ. Những ngón tay xù xì của Legree sờ cái tay xinh xắn của Emilyn.

– Cô em không đeo hoa tai bao giờ à?

Emilyn cúi nhìn xuống đáp:

– Thưa ông chủ, không.

– Được rồi. Về đến nhà, tôi sẽ tặng cô em, miễn là cô em phải ngoan ngoãn.

Legree đã uống rượu, nó muốn làm ra vẻ dễ dãi. Đã gần đến đồn điền. Cơ nghiệp này trước kia thuộc một người giàu có, có óc thẩm mĩ, đã bỏ nhiều công sức để tô điểm cho đồn điền. Ông ta phá sản, rồi chết. Legree mua được với cái giá rẻ mạt. Nó sử dụng cơ nghiệp ấy để đạt mục đích duy nhất là kiếm tiền. Bây giờ, nơi này có vẻ hoang vu, cũng như mọi vật khác khi rơi từ tay người thận trọng vào tay kẻ cẩu thả.

Cái vườn cỏ trước kia xén đẹp là thế, nay cỏ mọc tua tủa; xô hỏng, bắp ngô, mọi vật đã hư hỏng, vứt bừa bãi; cây hoa nhài, hoa kim ngân, treo lơ lửng trên các cột một cách thảm hại, hoặc lộn nhào xuống vì người ta không có cọc, phải buộc ngựa vào cột, nên ngựa đã phá hại.

Nhà kính trồng cây ngày xưa, nay mất cả kính. Chậu hoa nay chỉ còn chỏng chơ mấy cành khô héo đặt trên những cái giá đã gỉ.

Xe ngựa tiến vào một con đường hai bên trồng cam. Cái hình thù mĩ miều và cành lá quanh năm xanh tốt của cây cam là vật duy nhất không bị phá hủy, cũng như những tâm hồn cao cả vẫn phát triển tươi tốt, trong sự khốn cùng.

Ngôi nhà rất lớn, chắc trước kia đẹp lắm. Nhà xây theo kiểu kiến trúc vùng này - một cái nhà lầu hai tầng, có hành lang rộng rãi, mọi cửa lớn đều trông ra hành lang. Tầng hai xây trên các cột gạch. Nhưng cảnh tượng chung là hoang tàn; mấy cái cửa sổ có ván đóng kín, những cái khác thì vỡ kính, hoặc cánh cửa chớp treo lơ lửng vào một bên khung cửa. Ngay ở trong nhà, đồ vật hư hỏng cũng ngổn ngang dưới đất. Ba, bốn con chó dữ tợn nghe thấy tiếng xe ngựa, nhảy xổ ra; những nô lệ trong nhà, những thân tàn ma dại bận quần áo rách bươm phải cố hết sức mới ngăn được đàn chó khỏi cắn bác Tom và những người da đen khác. Legree hể hả vuốt ve chó, nói to:

– Đấy, chúng mày trông đấy! Đứa nào bỏ trốn, đàn chó này sẽ đưa chúng mày trở về; nuôi chúng nó để săn bọn da đen đấy. Chúng nó thịt chúng mày ngon ơ...

Rồi, nó hét một người ăn mặc rách rưới, đội một cái mũ mất cả vành:

– Có chuyện gì không, Sambo?

– Thưa ông chủ, mọi việc tốt cả.

Nó lại hét một người da đen khác đang cố làm cho nó chú ý:

– Quimbo! Mày nhớ việc tao bảo mày khi đi chứ?

– Thưa ông chủ, con nhớ ạ.

Hai người da màu này là hai lao động chính của đồn điền. Legree đã luyện cho họ trở thành tàn bạo, man rợ như những con chó của nó.

Cũng như một số nhà độc tài mà lịch sử thường nói tới, Legree cai trị đất đai của nó bằng cách chia rẽ và đối lập. Sambo và Quimbo ghét nhau như kẻ thù, cũng như trong đồn điền, người ta ghét cay ghét đắng chúng nó. Bằng cách gây chia rẽ như vậy, Legree tin chắc rằng nó có thể biết tất cả mọi việc xảy ra trong đồn điền.

Không một ai sống mà không liên hệ với xã hội được. Legree cho phép hai thằng tay sai của nó thân mật một phần nào với nó, - sự thân mật có thể chỉ cần khích bác một tí, làm cho một trong hai đứa phải rất khổ não. chỉ cần thằng chủ ra hiệu là tay kia có thể trở thành một công cụ báo thù ghê gớm. Cả hai đứa đều bám lấy thằng Legree; điều đó chứng tỏ con người tàn ác còn hèn hạ hơn một con vật như thế nào. Trông hai đứa thô tục, con mắt lúc nào cũng thèm khát, giọng nói khàn khàn, gần như súc vật, quần áo rách tả tơi, những cái đó ăn khớp với cảnh tượng nhơ bẩn, ô uế của nơi này. Legree bảo Sambo:

– Sambo tiến lên! Đưa bọn này về khu nhà ở. Đây, như tao đã hứa, tao mua con này làm vợ mày đây. - Nó nói vậy và kéo người phụ nữ da đen ra, đẩy về phía Sambo.

Người đàn bà rùng mình, bà lùi lại nói:

– Thưa ông chủ, tôi có chồng tôi ở New Orleans.

– Thế rồi sao nữa? Ở đây, mày không muốn lấy thằng khác à? Câm ngay rồi cút đi! - Thằng Legree giận dữ giơ roi lên, nó nhăn nhở bảo Emilyn: - Thưa bà lớn, mời bà lại đây; bà ở đây với tôi.

Lúc ấy, một khuôn mặt đen, man rợ, hiện ra ở một khung cửa sổ; Legree mở cửa lớn, thì một tiếng đàn bà, nói dõng dạc. Bác Tom lo lắng nhìn Emilyn; bác nghe thấy tiếng trả lời tức tối của Legree: "Câm đi! Tất cả chúng mày, tao muốn làm gì tùy tao."

Bác Tom phải theo Sambo đi, không nghe được gì thêm. Khu nhà ở của nô lệ gồm những túp lều tồi tàn dựng dọc theo một con đường hẻm, trong phạm vi đồn điền, xa ngôi nhà của chủ. Thấy khu nhà ở nhớp nhúa quá, bác Tom rất nản. Trước đây, bác tưởng tượng một túp lều rất đơn sơ, nhưng ngăn nắp, có chỗ để đọc kinh Thánh sau những giờ lao động nặng nhọc. Bác vào nhiều túp lều lụp sụp. Đó chỉ là những cái lán, bên trong có độc một đống rơm bẩn thỉu, trải trên nền đất. Bác rụt rè hỏi Sambo:

– Tôi ở lều nào?

– Biết đâu đấy, mày ở đây cũng được, may ra còn một chỗ. Chật ních cả rồi. Không biết nhét cả bọn mới này vào đâu đây.

* * *

Tối đã lâu lắm mới thấy những người nô lệ trong đồn điền trở về; đàn ông, đàn bà ăn mặc rách rưới, mệt nhọc, buồn xỉu, chẳng niềm nở đón tiếp đoàn người mới đến một chút nào. Họ chen chúc, cãi vã, quanh mấy cái cối xay, tranh nhau xay nắm ngô dùng làm bữa ăn tối vẻn vẹn có một cái bánh. Từ sáng tinh mơ, họ đã ra đồng, bị bọn giám thị lăm lăm cái roi trong tay để ốp họ làm việc. Đang mùa hái bông; mỗi người nô lệ phải có năng suất cao nhất. Người ta sẽ nói việc hái bông không phải là công việc nặng nhọc gì. Cũng như một giọt nước rơi trên đầu, có gì là đau đớn. Thế nhưng sự tra tấn dã man nhất thời trung cổ là để cho nước nhỏ từng giọt, từng giọt lên đầu tội phạm. Công việc lao động cũng vậy, sẽ trở thành vô cùng nặng nhọc khi nó đơn điệu và là lao động cưỡng bức.

Những người nô lệ đi qua trước mặt bác Tom; bác tìm xem có ai trông dễ ưa không. Bác chỉ thấy những người đàn ông đần độn, những người đàn bà yếu ớt, tuyệt vọng, hoặc có tướng đàn ông; họ xô đẩy nhau. Tiếng cối xay rít lên đến mãi đêm khuya, bởi vì thiếu cối. Đến tận bây giờ, những người yếu đuối vẫn bị những người khỏe mạnh hơn huých ra ngoài và phải chịu xay cuối cùng. Sambo quăng một túi ngô xuống chân chị da đen mới đến:

– Này! Mày tên là gì?

– Lucy.

– Lucy! Được! Bây giờ mày là vợ tao, mày phải xay ngô và làm bánh cho tao, hiểu chưa?

Lucy can đảm chống lại, cái can đảm trong tuyệt vọng, chị đáp:

– Tao không phải là vợ mày; không bao giờ! Mày cút đi!

Sambo dọa:

– Muốn ăn mấy cái đá phải không?

– Mày giết tao đi! Cứ việc! Tao càng chóng thoát...

Quimbo đang chen lấn mấy người đàn bà khốn khổ đợi đến lượt xay ngô, nói chen vào:

– Sambo, nếu mày đánh đập người làm, tao sẽ mách ông chủ.

– Được, tao sẽ mách mày không cho các mụ kia đến gần cối xay.

Bác Tom thấy đói lả và mệt hết sức. Quimbo quẳng cho bác một cái túi đựng ít ngô:

– Này, phần của mày! Liệu mà ăn; tuần lễ này chỉ có chừng ấy.

Bác Tom đợi lâu lắm mới có chỗ xay ngô. Thấy hai người đàn bà quay mãi không được cái cối, bác mủi lòng xay giúp họ. Rồi bác nhóm lại ngọn lửa, nướng tấm bánh bữa tối. Cái cử chỉ ấy của bác Tom là một điều mới lạ ở những nơi tăm tối này. Trên khuôn mặt khắc khổ của hai chị, thoáng hiện một nét dịu dàng của người phụ nữ, các chị bảo bác Tom đưa bột để các chị nhào và nướng bánh cho.

... Ăn xong, hai người đàn bà về khu nhà ở của mình, còn bác Tom ở lại một mình bên ngọn lửa, hắt ánh sáng bập bùng lên khuôn mặt bác. Mảnh trăng lên cao, lặng lẽ và trong vắt, ngắm nhìn cái cảnh khốn cùng dưới trần gian, như thể Chúa nhìn sự đói khổ và áp bức giữa loài người. Ánh trăng chiếu tỏa xuống con người bị ruồng bỏ đang ngồi đấy trơ trọi một mình, tay khoanh lại, quyển kinh Thánh đặt trên đầu gối. "Thượng đế có ở đây không?"

Bác Tom tuyệt vọng, đứng dậy về túp lều người ta đã chỉ cho bác. Trên nền đất, nằm la liệt những thân hình còm cõi, mệt mỏi. Không khí ngột ngạt, như đầy chất độc, bác Tom muốn ra bên ngoài. Nhưng đêm lạnh và ẩm ướt quá. Thân thể mệt lử, bác cuốn một tấm chăn rách, nằm xuống và ngủ thiếp đi.

Trong giấc mơ, bác nghe thấy một tiếng nói rất dịu dàng. Bác đang ngồi ở một chiếc ghế trong vườn, bên bờ hồ bang Kentucky. Eva cúi xuống, đọc kinh Thánh... Cô bé ngước nhìn lên, con mắt âu yếm, sâu thăm thẳm nhìn bác mãi, chiếu vào trái tim bác một thứ ánh sáng dìu dịu... Cô bay đi, trên đôi cánh sáng ngời, rồi biến mất.

Bác Tom thức dậy. Phải chăng một giấc mơ? Có thể như vậy. Nhưng ai dám nói rằng tâm hồn bé nhỏ ấy, cuộc đời ngắn ngủi lúc nào cũng an ủi những người đau khổ ấy, không thể vượt qua cái chết để tiếp tục làm nhiệm vụ cao cả của mình?

Đó là lòng tin tuyệt đẹp!

Ước gì ta thấy bay quanh

Những đôi cánh thiên thần

Của những tâm hồn đã chết