Bác Tom không phải mất nhiều thì giờ lắm mới nhận thấy, trong cuộc sống ở đồn điền này, nên mong mỏi cái gì, nên sợ cái gì. Vốn là một lao động giỏi, bác nhanh nhẹn và thận trọng; vốn bản chất hiền lành, lại là người chăm chỉ cần mẫn, bác mong tránh được một phần những nỗi đau khổ mà các bạn của bác phải chịu. Bác khổ tâm thấy những việc hành hạ thường xảy ra. Nhưng bác thấy nên kiên trì...

Legree, tuy không nói ra, nhưng đã chú ý đến phẩm chất của bác Tom. "Một người nô lệ hạng nhất" nó nghĩ vậy. Thế nhưng nó vẫn căm ghét bác, lòng căm ghét bẩm sinh của kẻ độc ác đối với người có lòng tốt. Legree biết vậy: mỗi lần - mà điều này lại xảy ra luôn - nó đánh đập tàn nhẫn những người yếu đuối, thì bác Tom chú ý đến nó. Ý nghĩ của con người ta đâu có cần diễn tả bằng lời nói; và ý nghĩ của một kẻ nô lệ có thể làm phật ý ông chủ. Tấm lòng trắc ẩn của bác đối với bạn bè làm họ phải ngạc nhiên, và Legree căm tức. Nó định mua bác Tom về để giao cho bác nhiệm vụ giám thị, khi cần thiết. Nhưng, theo ý nó, muốn làm được trách nhiệm ấy, điều kiện đầu tiên và điều kiện cuối cùng là phải tàn ác. Bởi vậy, Legree quyết định rèn luyện bác Tom thành một người nhẫn tâm; chỉ mấy tuần lễ sau, nó thực hiện kế hoạch giáo dục của nó.

Một buổi sáng, khi ra đồng làm việc, bác Tom chú ý đến một người đàn bà lạ mặt, mới đến làm việc. Dáng người cao, mảnh dẻ, chân tay thon thả, và ăn nói nhã nhặn. Chị trạc từ ba mươi lăm đến bốn mươi tuổi; khuôn mặt chị vừa thấy đã khó quên - khuôn mặt khiến người ta nghĩ đến câu chuyện một cuộc đời li kì. Trước kia, hẳn chị là một người đàn bà đẹp, nhưng nay đôi má xanh xao, ốm yếu đã có những nếp nhăn cay đắng. Đôi mắt chị rất lạ lùng, vừa to, vừa đen, với hai hàng lông mi dài che giấu một cái nhìn tuyệt vọng. Dáng điệu, cái đầu ngẩng cao, đường nét của chị có cái gì kiêu hãnh, thách thức. chỉ có đôi mắt là lộ rõ vẻ lo âu.

Chị là ai? Chị ở đâu đến? Bác Tom nào có biết tí gì. Chị đến bên bác, rồi đi cùng bác ra đồng, trong bóng tối xam xám của buổi bình minh, dáng đi đường hoàng và kiêu hãnh. Các người nô lệ khác biết chị. Họ quay cả lại nhìn chị; những con người đói khát và ăn mặc rách bươm ấy hình như thấy chị thì khoái lắm. Một người nói:

– Đấy, lại ra đây mà! Tớ khoái quá...

– Sắp hái bông như chúng mình cho mà xem.

– Tối nay, không biết chị ta có bị đòn như chúng mình không.

– Có chứ lị. - Một người khác đáp.

Người phụ nữ bỏ mặc những lời châm chọc. Chị cứ bước đi, vẫn cái vẻ mặt khinh khỉnh kiêu kì. Bác Tom là người đã từng sống với những người có học vấn, cảm thấy chị phụ nữ này có lẽ là một người có học. Chị không nhìn bác, không nói một lời, nhưng vẫn đi cạnh bác ra đến cánh đồng.

Bác Tom bắt đầu đi hái bông; bác vẫn để mắt nhìn người đàn bà làm việc ngay gần bác. Bác nhận ra chị hái bông tự nhiên và rất khéo. Chị hái rất nhanh; chị vẫn giữ cái vẻ kiêu hãnh, như thể chị khinh bỉ cái công việc chị đang làm và hoàn cảnh chị phải sinh sống ngày nay.

Ngày hôm ấy, bác Tom tìm cách lại gần chị phụ nữ lai đã bị bán với bác cùng một ngày. Rõ ràng chị ốm nhiều; bác Tom nghe thấy chị cầu kinh. Chị run lẩy bẩy, chị định ngã xuống đất. Bác Tom lén nhét mấy nắm bông từ giỏ mình sang giỏ của chị. Chị không bằng lòng:

– Đừng làm thế! Rồi lại phiền đến bác.

Đúng lúc ấy, Sambo xuất hiện. Nó rất căm ghét chị Lucy. Nó quất roi đét một cái, lấy giọng khàn khàn quát tháo:

– Con Lucy mày làm gì đấy? Gian lận phải không?

Nó lấy chân xỏ chiếc giày da bò, đá chị một cái, rồi quất roi da vào mặt bác Tom.

Bác Tom không nói không rằng, tiếp tục công việc. Còn chị Lucy thì mệt lả, ngã ra bất tỉnh. Thằng Sambo cười khẩy:

– Để tao làm cho nó tỉnh lại. Tao có cái này hiệu nghiệm hơn long não kia!

Nó rút ở tay áo ra một cái đanh ghim, nó cắm vào thịt chị, ngập đến đầu ghim; chị rên rỉ, định trở dậy, Sambo hét:

– Nào, dậy, đồ súc sinh! Hái bông đi, không ông lại cho biết tay.

Một lát sau, người đàn bà khốn khổ hình như thấy khỏe lại một cách phi thường, chị nói khẽ:

Trời chẳng cho tôi chết đi cho rồi! - Bác Tom nghe thấy tiếng chị thở dài: - Trời hỡi! Khổ đến bao giờ? Lạy Chúa! Sao Người không đến cứu vớt chúng con?

Lại một lần nữa, bác Tom xông vào nguy hiểm: bác tiến lại gần chị Lucy dốc tuột giỏ bông của mình vào giỏ của chị. Chị Lucy bảo bác:

– Bác đừng làm thế. Bác chưa biết chúng nó sẽ hành hạ bác như thế nào...

Bác Tom đáp:

– Tôi chịu được hơn chị.

Bác quay trở về chỗ của mình.

Bỗng, chị phụ nữ lạ mặt hái đã gần đến chỗ bác Tom; chị nghe thấy lời cuối cùng của bác, mở to hai con mắt đen láy nhìn bác. Rồi chị lấy bông của mình nhét vào giỏ bác Tom, bảo bác:

– Bác không biết cái chốn này, biết thì bác đã không làm như thế. Ở đây một tháng, bác sẽ học được bài học là không được giúp đỡ ai. Giữ lấy thân mình đã là khó khăn lắm rồi.

– Thưa bà, Chúa phù hộ cho tôi!

Người phụ nữ chua chát nói:

– Chúa không bao giờ đến nơi này.

Chị lại thoăn thoắt hái bông, nụ cười khinh bạc nở trên môi. Thằng Sambo đã rình thấy lúc chị nhét bông vào giỏ bác Tom; nó vượt qua cánh đồng, vung roi lên; nó ra vẻ thắng lợi, thét:

– Hử, hử! Bây giờ thì đến lượt mày gian lận phải không? Liệu hồn, bây giờ là tao chỉ huy, hiểu chưa? Mày không cẩn thận thì chớ trách!

Đôi mắt đen của chị phụ nữ bỗng lóe sáng. Chị quay lại, môi run run. Chị rướn người lên quát mắng:

– Đồ chó chết! Thử động đến người tao xem nào! Tao còn đủ uy quyền để cho chó xé mày ra, để thiêu sống mày, nghe chưa! Tao chỉ cần nói một tiếng là đủ.

Thằng Sambo lùi lại một bước, làu bàu:

– Thế sao chị lại ở đây? Tôi có dám động đến "cô" Cassy đâu?

– Thế thì cút đi!

Thằng Sambo nhanh nhảu lủi về chỗ cũ, như có ai gọi. Cassy lại hái bông; chị hái nhanh một cách kì diệu. Trời chưa tối, giỏ của chị đã đầy ắp ự, tuy nhiều lần chị đã trút bông cho bác Tom.

Lúc hoàng hôn, cả đoàn người, đầu đội giỏ bông, diễu qua căn nhà dùng làm kho và chỗ cân bông. Legree đã đợi sẵn ở đấy, đang nói chuyện với hai tên tay sai. Sambo mách chủ:

– Cái thằng Tom cản trở công việc của chúng con. Lúc nào nó cũng cho bông con mụ Lucy. Ông chủ không để mắt đến thì có ngày nó bảo bọn da đen rằng người ta hành hạ chúng nó!

Legree quát:

– Thằng da đen ôn vật! Cho nó một bài học, hử? Chúng mày thấy thế nào?

Cả hai đứa cùng nhăn nhở; Quimbo nói:

– Để ông chủ làm việc này thì tốt! Chẳng ai bằng được ông chủ.

Legree đưa miếng thuốc lá đang nhai từ bên má này sang bên má kia, nói:

– Tốt nhất là bắt nó đánh một đứa khác. Sambo nói tiếp:

– Cho nó đánh con Lucy ạ. Con ấy là hay phá rối, bất trị đệ nhất.

– Liệu đấy, tao thừa biết tại sao mày ghét nó rồi.

– Dạ... dạ... Ông chủ cũng biết đấy; ông chủ bảo nó lấy con nhưng nó không chịu.

– Giá công việc không bận rộn như lúc này thì tao đã sai đánh đòn nó rồi đấy. Nhưng bây giờ, tao cần sức lao động của tất cả bọn. Những con mụ gầy nhom ấy, chúng nó thà chịu chết chứ không chịu thua đâu...

– Hôm nay, nó lười chảy thây; thằng Tom còn giúp nó đấy ạ.

– Thế thì để cho nó đánh con mụ; một dịp rèn luyện tốt cho nó đây; nó sẽ nhè nhẹ tay cho mà xem; vào tay chúng mày thì chúng mày quật cho ra trò đấy, đồ quỷ!

Hai đứa cười một tiếng nghe đến khủng khiếp; Legree đã khéo lựa lời khen chúng nó. Sambo nói:

– Thưa ông chủ, bông thì có đủ số cân đấy ạ. Thằng Tom và cô Cassy đổ cho con Lucy đầy giỏ.

Legree trịnh trọng nói:

– Để tao cân cho.

Hai thằng tay sai lại cười như lúc nãy. Legree hỏi:

– Cô Cassy cũng hái đủ à?

– Cô ấy hái nhanh như có ma đuổi ấy ạ.

– Trong người nó có ma, chứ còn ở đâu.

Legree chửi một tiếng rồi bỏ ra ngoài phòng cân bông.

Những người nô lệ mỏi mệt, từ từ bước vào trong phòng, và ngập ngừng đưa giỏ bông của mình ra cân. Legree cầm một cái bảng đen, trên dán một bảng danh sách nô lệ; nó ghi số bông cân được của từng người. Giỏ của bác Tom đủ cân; bác ái ngại nhìn chị Lucy, chị thất thểu bước đi; giỏ bông của chị cân đủ. Nhưng Legree làm ra vẻ giận dữ:

– Đồ lười chảy thây, lại thiếu rồi! Đứng chờ kia, chốc nữa mày sẽ biết!

Rồi đến lượt chị Cassy. Chị đưa giỏ bông ra, vẻ lạnh lùng kiêu hãnh. Thằng Legree nhìn thẳng vào mặt chị, con mắt nó vừa xảo quyệt vừa có ý hỏi. Cassy không chớp mắt, khẽ nói với nó mấy tiếng Pháp. Ngoài Legree, không ai hiểu chị nói gì. Vẻ mặt thằng cha trở nên gớm ghiếc. Nó giơ tay lên định đánh chị, nhưng chị làm như không biết, quay đi và bước ra ngoài. Legree gọi bác Tom:

– Thằng Tom, lại đây! Tao đã bảo mày, tao cho mày làm việc khác, tao giao cho mày việc trông nom nô lệ; tối nay, mày thử xem sao. Dẫn con mụ này đi, lấy roi quật cho nó. Mày đã được trông thấy rồi đấy, liệu mà quật.

Bác Tom đáp:

– Thưa ông chủ, tôi xin lỗi ông chủ. Xin ông đừng bắt tôi làm việc ấy. Tôi không quen. Tôi chưa làm bao giờ... Tôi không thể làm được.

Legree thét:

– Còn vô khối việc mày chưa làm bao giờ, nhưng ở đây mày phải làm, không thì mày chết!

Nó vớ cái roi gân bò, vụt như mưa xuống khắp người bác Tom. Nó dừng lại để thở và hỏi:

– Mày còn bảo mày không làm được việc ấy nữa hay thôi?

Bác Tom chùi máu chảy trên mặt, đáp:

– Thưa ông chủ, tôi không làm được. Tôi sẵn sàng làm ngày làm đêm, khi tôi còn hơi thở. Nhưng tôi không có quyền làm việc kia; làm như thế là bất công, không bao giờ tôi chịu làm!

Thấy giọng nói từ tốn, cử chỉ lễ độ của bác Tom, nó tưởng bác là một người nhát gan, không khó gì mà không trị nổi. Nghe bác Tom nói những lời trên, cả đoàn người nô lệ rùng mình kinh hãi. Chị Lucy chắp hai tay lại kêu: "Lạy Chúa!" và tất cả mọi người nín thở, chờ đợi một trận sấm sét nổ ra. Legree hoảng hốt. Im lặng; một lát sau nó mới nói được.

– Thế nào, thằng cha chó chết kia? Mày bảo điều tao sai mày làm là bất công à? Đồ súc sinh, chúng mày dám mở mồm nói cái gì là công bằng với bất công à? Hay là mày tự cho mày là một ông lớn muốn cho chủ mày một bài học, thưa ngài? Mày lại dám cho việc đánh con mụ kia là bất công hử?

– Thưa ông chủ, đúng thế. Chị kia rất yếu, chị ấy lại đang ốm. Đánh như thế là độc ác. Tôi không bao giờ chịu làm. Ông có muốn giết tôi thì cứ giết. Nhưng không bao giờ tôi đang tâm đánh một người nào. Thà phải chết còn hơn!

– Úi chà! Cái con chó ngoan đạo này lại lạc vào giữa những kẻ tội lỗi chúng ta! Một ông thánh, một ông quan lớn đến đây để nói về tội lỗi của chúng ta! Này, quân hèn mạt, tưởng mình ngoan đạo lắm, mày hãy nghe lời "Kinh Thánh" đây: Hỡi những kẻ tôi tớ, hãy tuân lệnh chủ! Tao, tao không là chủ mày à? Tao không bỏ ra một ngàn hai trăm đồng đô la vàng để chuốc cái xác đen thui của mày về đây à? Kìa, trả lời đi! - Nó vừa quát tháo, vừa đá bác Tom.

Mặc dù những lời nói độc địa ấy làm tổn thương đến tận cõi lòng, bác Tom bỗng thấy một nỗi vui tràn ngập. Bác đứng thẳng người dậy, mắt ngước lên trời, nước mắt chảy giàn giụa trên má, lẫn với máu đỏ, bác nói:

– Không! Không! Thưa ông chủ, linh hồn tôi không thuộc về ông! Ông không mua được linh hồn tôi, không thể mua được... Ông không thể làm gì tôi được.

Legree cười gằn:

– Hử? Tao không làm gì được mày à? Thử xem sao! Sambo, Quimbo, lại đây! Đánh thằng chó chết này cho nó bò lê bò càng một tháng không dậy được.

Hai tên tay sai đắc ý, vồ lấy bác Tom, nét mặt trông thật khủng khiếp, chị Lucy sợ quá thét lên; tất cả mọi người nô lệ đứng bật dậy. Hai đứa lôi bác Tom đi, bác không hề chống lại.