Bác Tom ngồi trên boong giữa của một con tàu nhỏ đang ngược dòng sông Đỏ. Tay bác đeo xiềng, chân bác đeo xiềng, và có một sức nặng đè lên trái tim bác nặng hơn cả xiềng xích. Bây giờ, bác chẳng thấy trăng, chẳng thấy sao; mọi vật xóa nhòa trong trí bác, cũng như cây cối, bãi cát trên bờ sông mịt mờ mà con tàu đang lướt qua. Vợ con bác ở Kentucky, ông chủ, bà chủ rộng lượng; ngôi nhà sang trọng của Augustine; mớ tóc vàng óng và đôi mắt xinh đẹp của cô bé Eva, khuôn mặt kiêu hãnh đẹp trai và dễ thương, dáng điệu thoải mái của ông chủ, tất cả những cái ấy không còn nữa. Bây giờ, bác còn lại cái gì?
Một người da đen sống trong một gia đình tử tế, hấp thu được những tình cảm, ý nghĩ của mọi người trong nhà, bỗng rơi vào tay một kẻ vũ phu; đó là một kết quả buồn thảm nhất của chế độ nô lệ. Cũng gần như một chiếc ghế hay một chiếc bàn trước bày trong một phòng khách lộng lẫy, nay kê trong một quán rượu ô uế, bị những khách hang bê tha lôi, kéo, phá hoại. Chỉ có điều khác là cái bàn hay cái ghế không biết đau đớn như con người. Mặc dù pháp luật ghi rõ rằng người nô lệ bị chiếm hữu, có thể bị bán một cách hợp pháp với tư cách là tài sản cá nhân, điều đó không thể tiêu diệt được tâm hồn, cũng không thể xóa được cái thế giới bên trong phong phú những kỉ niệm, tình yêu, lo sợ và mơ ước.
Gã Legree, chủ mới của bác Tom, đã mua được cả thảy tám người nô lệ vùng New Orleans. Gã xích tay họ, từng đôi một, đưa họ xuống tàu "Kẻ cướp" đỗ ở bến, sắp ngược sông Đỏ.
Sau khi tàu khởi hành, Legree đi duyệt lại của cải mới mua được, với cái dáng điệu riêng của gã. Gã dừng lại trước mặt bác Tom; hôm ấy, vì là ngày phải mang ra bán, bác mặc bộ quần áo dạ đẹp nhất, cái sơ-mi cổ cứng và đi một đôi giày đánh xi. Legree ra lệnh:
– Đứng lên! Cởi bỏ cái cổ cồn cứng này đi!
Bác Tom còn lúng túng vì cái xích ở tay, thì nó giật mạnh lấy cái cổ áo rồi nhét vào túi. Xong, nó quay lại phía cái hòm của bác mà nó đã lục rồi. Nó chọn cái quần và cái áo cũ thường bác Tom vẫn mặc khi quét chuồng ngựa. Nó cởi xiểng cho bác, chỉ cái quãng trống giữa các hòm hàng hóa, bảo bác:
– Thay quần áo đi, vào kia kìa.
Bác Tom làm theo lời nó. Lúc bác trở lại, nó bảo bác cởi giày ra và vứt cho bác một đôi giày nặng chình chịch, xấu xí của người nô lệ thường đi:
– Này, đi đôi này.
Bác Tom đã thận trọng giấu quyển kinh Thánh vào túi cái áo cũ, cũng may, bởi vì sau khi xiềng tay bác Tom lại, nó lục túi cái áo bác vừa thay. Nó kéo ra một cái mùi soa lụa, nhét vào túi nó. Còn mấy thứ lặt vặt bác rất quý, vì trước kia cô bé Eva thích lắm, nó quang cả xuống sông, miệng làu bàu khinh bỉ. Rồi nó lật từng trang quyển Thánh ca mà lúc vội bác quên không giấu đi.
– À! Cái này... tức là mày theo đạo chứ gì. Này, cái gì nhỉ... Mày là cái gì rồi? Mày thuộc về một nhà thờ phải không?
Bác Tom cứng cỏi đáp:
– Thưa ông chủ, vâng.
– Rồi tao tẩy rửa cái ấy ra khỏi đầu mày. Ở đồn điền của tao, không có cầu kinh, hát hỏng gì cả. Chớ quên đấy. - Nó nói vậy, chân đập đến thình một cái xuống boong tàu. - Từ nay, nhà thờ của mày là tao đây.
Legree giận dữ nhìn bác Tom. Nó kéo lê cái hòm của bác ra đằng mũi tàu; tức thì mọi người trên tàu xúm lại. Giữa tiếng cười ồn ào của đám đông, những quần áo của cái bọn da đen muốn diện như ông hoàng ấy được vô khối người mua; cái hòm không thì bán đấu giá. Người ta thú nhất khi thấy bác Tom nhìn theo đồ đạc của mình lọt vào tay kẻ khác. Việc bán cái hòm gây được một trận cười vui vẻ. Mọi việc xong xuôi, Legree quay lại với món hàng của nó:
– Tao đã vứt các thứ đồ vô ích đi rồi, mày thấy đấy. Bộ quần áo tao để lại cho mày mặc, liệu mà giữ cho cẩn thận, lâu nữa mới được phát quần áo khác. Tao muốn dạy cho nô lệ của tao phải biết giữ gìn. Ở đồn điền tao, mỗi năm phát một bộ.
Rồi Legree đến gần Emilyn bị xiềng cùng với một người đàn bà khác. Nó nhăn nhở bấu cằm cô bé:
– Này, cô em, tinh thần khá chứ?
Thằng Legree thấy con mắt Emilyn vừa khiếp sợ vừa căm hờn; nó cau mặt nói:
– Đừng giở cái trò hề ấy ra nữa! Khi tao nói, phải tươi tỉnh lên, hiểu chưa? Còn con mụ già này - nó vừa nói vậy, vừa thui bà da đen bị xích cùng với Emilyn, - chớ giở cái mặt đưa ma ấy ra. Phải vui lên.
Nó lùi lại hai bước, hét:
– Tất cả nghe đây! Nhìn tao đây, nhìn thẳng vào mắt tao!
Như bị nó thôi miên, mọi người nhìn vào con mắt xam xám của nó. Nó vừa khoa cánh tay nặng như búa tạ của nó lên, vừa hét:
– Chúng mày thấy rõ nắm tay của tao chưa? Này, - Nó bảo bác Tom, - Xem nặng bao nhiêu cân này!
Nói rồi, nó đấm vào bàn tay bác Tom, cười nói:
– Nhìn mà xem những cái xương này. Đánh mãi bọn da đen, quả đấm của tao rắn như sắt. Chưa có thằng da đen nào bị tao đấm một cú mà không chết tươi. Tao không có giám thị ở đồn điền. Tao trông coi lấy, chúng mày nên biết là không có gì lọt được mắt tao. Chúng mày phải liệu hồn, bởi vì tao, tao không biết thương xót là gì!
Những người đàn bà nín thở, cả đoàn nô lệ cúi đầu xuống, ủ rũ. Legree ra quầy bán rượu làm một cốc. Nó nói với một ông ra vẻ rất tử tế vẫn theo dõi những cảnh vừa qua:
– Tôi là tôi cứ nói thẳng, không lơ mơ. Có thế chúng nó mới biết liệu xác.
Người lạ mặt tò mò nhìn nó như một nhà sinh vật học nghiên cứu một loại hiếm có.
– Thật thế ạ?
– Còn gì nữa! Tôi không phải là cái hạng chủ đồn điền quý tộc, để cho bọn giám thị bóc lột. Ngài cứ nhìn bắp thịt, quả đấm của tôi thì biết. Thật thế, thưa ngài, rèn tập mãi trên xác bọn da đen, nên bây giờ rắn như sắt. Ngài nắn thử mà xem.
Người lạ mặt nắn thử, trả lời rất giản dị:
– Rắn thật, chắc ông tập luyện mãi, trái tim ông cũng rắn lại nhỉ?
– Sao lại không! Cái gì trong người tôi cũng cứng rắn! Bọn da đen đừng hòng làm tôi lay chuyển, dù là khóc lóc hay van vỉ.
– Cái lô của ông khá đấy chứ.
– Đúng thế. Thằng Tom chẳng hạn, người ta bảo là một thằng cha khá lắm. Mua hơi đắt, nhưng tôi định cho nó đánh xe ngựa, hay làm cai nữa kia. Tôi sẽ làm bật khỏi đầu óc nó mọi thứ người ta đã nhồi nhét cho một thằng da đen như nó, thì tạm được. Còn con mụ vàng khè kia, thật tai hại; hình như nó ốm. Nhưng nó có thể làm được một, hai năm gì đấy, cũng gỡ lại được số vốn. Tôi thì tôi không nể gì bọn da đen. Một đứa ngoẻo là tôi thay ngay đứa khác, chính sách của tôi là như thế, đỡ phiền nhiễu, lại rẻ tiền.
Người lạ mặt hỏi:
– Thế ở đồn điền của ông, trung bình mỗi người làm được bao lâu?
– Tùy sức khỏe từng đứa. Đứa khỏe thì sáu, bảy năm; đứa yếu, vài ba năm. Thoạt đầu, tôi cứ tự mình hành tội mình: khi chúng nó ốm, tôi săn sóc; rồi nào cho quần áo, cho chăn và những gì nữa chẳng biết. Thật toi công, tốn tiền vô ích, lại lắm thứ rầy rà. Bây giờ, ốm hay không ốm, phải làm việc tuốt.
Người lạ mặt quay đi; ông ta đến ngồi cạnh một người đã nghe tất cả câu chuyện trao đổi bên trên, ra vẻ khó chịu. Ông này khẽ nói:
– Ông chớ tưởng thằng cha ấy là người chủ đồn điền tiêu biểu ở miền Nam.
– Cũng mong được như vậy. - Người khách lạ mặt trẻ tuổi đáp.
– Thật là một con thú.
– Thế mà luật pháp của các ông cho phép hắn ta tha hồ mà chiếm hữu bao nhiêu những con người khốn khổ không ai che chở ấy cũng được! Hắn ta cục cằn thật đấy, nhưng chắc ông không chối cãi là chẳng thiếu gì những chủ đồn điền như hắn ta.
–Nhưng cũng lắm người có lòng nhân đạo.
– Đồng ý như vậy đi. Song, tôi quan niệm rằng chính những người này chịu trách nhiệm về tất cả các tội ác mà những người nô lệ kia phải chịu. Không có sự đồng tình và thế lực của các ông, tất cả chế độ ấy sẽ sụp đổ. Nếu chỉ có độc một hạng điền chủ như hắn ta - ông lấy tay chỉ Legree lúc ấy ngồi quay lưng lại hai người - thì chế độ nô lệ sẽ tan vỡ ra từng mảng. Bọn người độc ác ấy núp sau lưng danh dự và lòng nhân đạo của các ông.
– Hình như ông tán thành tính tình của tôi; nhưng tôi khuyên ông nên nói khẽ hơn; ở trên tàu này, có những kẻ không rộng lượng lắm đâu. Đợi khi đến đồn điền của tôi hẵng hay. Lúc ấy, ông tha hồ phỉ báng.
Người trẻ tuổi đỏ mặt mỉm cười. Và hai người khách lạ mặt đánh một ván cờ.
Trong lúc ấy, Emilyn nói chuyện với bà da đen bị xích cùng với cô. Hai người khe khẽ kể chuyện cho nhau nghe. Emilyn hỏi:
– Trước kia, bà ở với ai?
– Ông Ellis... chắc cô thấy cái nhà ấy rồi, ở phố Lows ấy mà.
– Ông ấy có tốt không?
– Cũng khá tốt, cho đến khi ông ấy ốm. Ông ấy ốm đến hơn nửa năm, thế là đâm ra khó tính. Ông ấy chẳng để ai ngơi tay lúc nào, mà lúc nào ông ấy cũng bảo ông không bằng lòng bọn mình. Càng ngày ông ấy càng hay cáu bẳn. Đêm nào tôi cũng phải thức, không sao chịu được nữa. Một đêm, tôi ngủ mất, thế là ông ấy bảo sẽ bán cho một người độc ác nhất. Thế mà trước đấy, ông ấy bảo sẽ giải phóng cho tôi.
Thế bà không có họ hàng gì à?
– Có. Nhà tôi làm thợ rèn. Ông chủ cho thuê mà. Tôi bị đem bán bất ngờ quá, không kịp gặp nhà tôi. Tôi có bốn cháu. Trời ơi... Trời ơi! - Người đàn bà khốn khổ ôm mặt khóc.
Khi người ta nghe một câu chuyện buồn thảm như thế, người ta muốn nói một lời an ủi. Nhưng Emilyn chẳng biết nói gì. Nói gì kia chứ? Hai người ngầm hiểu với nhau rằng cần phải tránh mọi lời ám chỉ đến con người khủng khiếp kia, hiện nay là chủ họ.
... Con tàu chở những con người đau khổ vẫn ngược dòng nước đục ngầu và chảy xiết của con sông Đỏ. Những con mắt buồn rầu lo lắng nhìn hai bên bờ sông dốc đứng, cũng đỏ như những lớp sóng. Sau cùng, con tàu cặp bến một thành phố nhỏ. Legree cùng đoàn nô lệ lên bến.
