Ánh sáng một buổi sớm tháng hai ẩm ướt và xám nhạt rọi vào những khuôn mặt tuyệt vọng. Trong túp lều của bác Tom, cái bàn nhỏ kê trước lò sưởi dùng để là quần áo; hai cái sơ-mi vừa mới là xong, vắt trên lưng ghế bên bếp lửa. Bác Chloe đưa cái bàn là nóng trên chiếc áo sơ-mi thứ ba, thỉnh thoảng dừng tay chùi những giọt nước mắt trên gò má.

Bác Tom ngồi bên vợ; quyển kinh Tân Ước đặt mở trên đùi; hai tay ôm lấy đầu. Cả hai người đều im lặng. Hãy còn sớm, nên bọn trẻ vẫn còn ngủ trên ghế gấp. Trong đau khổ, người da đen có những tình cảm gia đình rất đặc biệt. Bác Tom đứng dậy nhìn đàn con đang ngủ say, khe khẽ nói:

Lần cuối cùng.

Bác Chloe dừng tay là quần áo. Bác đặt chiếc bàn là lên bếp lửa, ngồi xuống bên cái bàn, nấc lên khóc. Bác nói:

– Tôi biết là phải nhẫn nhục chịu đựng, nhưng trời đất ơi, biết làm thế nào được? Nếu ít ra, tôi được biết người ta đưa ông đi đâu, và người ta đối xử với ông thế nào! Bà chủ bảo nội trong một hai năm, bà ấy sẽ cố chuộc ông về, nhưng tôi biết rõ những người đã xuống phương Nam, không bao giờ trở về được. Ở đồn điền dưới ấy, ai cũng lao lực quá mà chết.

– Mẹ nó ạ, ở đấy cũng như ở nhà, có cùng một đức Chúa.

– Chắc thế, nhưng đôi khi, chúa làm lơ trước những chuyện khủng khiếp. Tôi không lòng nào yên tâm được.

Bác Tom nói:

– Đời tôi thuộc về Chúa. Đời tôi có ra sao, là do Chúa định đoạt. Tôi phải cảm ơn Chúa đã để ông chủ bán tôi, còn hơn là bán bà và bọn trẻ. Ở đây, mấy mẹ con được yên ổn.

Bà Chloe bất bình nói:

– Như thế là không công bằng. Đáng lẽ ông chủ không được để câu chuyện xảy ra như thế này. Ông ta không được bán ông để trả nợ, ông đã làm lợi cho ông ta gấp bao nhiêu lần số tiền ông ta bán ông. Ông ta phải trả tự do cho ông. Lẽ ra, ông ta phải giải phóng ông từ bao nhiêu năm nay rồi. Bây giờ có thể là ông ta không làm gì được, nhưng tôi không thể không thấy đó là sự bất công. Ông vẫn một lòng một dạ ăn ở với ông ta. Bao giờ ông cũng coi quyền lợi của ông ta hơn quyền lợi của ông. Ông trông nom săn sóc ông ta hơn cả vợ con ông. Những kẻ bán đi tình thương yêu, máu mủ của chúng ta để thoát khỏi bước khó khăn, Chúa sẽ trừng phạt họ.

– Kìa, mẹ nó! Nếu bà còn thương yêu tôi, bà chớ nói thế, lúc này có lẽ là lúc cuối cùng chúng mình được thấy nhau. Lẽ tự nhiên, tôi không muốn nghe những lời nói xấu ông chủ. Người ta đã trao ông ấy cho tôi, từ ngày ông ấy còn bé tí. Ông ấy không thể có tấm lòng gắn bó tha thiết như tôi. Những người chủ quen được người ta hầu hạ. Nhưng, nếu ta so sánh ông chủ này với những ông chủ khác, cũng phải thấy rằng chẳng ai đối đãi với nô lệ tử tế như ông chủ đây. Nếu ông ấy dự đoán được trước công việc, sẽ chẳng xảy ra nông nỗi này, tôi chắc chắn như vậy.

Bác Chloe vốn có ý thức về công bằng, kết luận:

– Dù sao, trong việc này, tôi vẫn thấy có sự gì bất công. Tôi không biết thế nào, nhưng nói ra, có ích lợi gì? Để tôi đi nấu cho ông một bữa ăn rõ ngon. Biết bao giờ ông được ăn một bữa cơm ngon nữa.

Để hiểu được tất cả những sự đau đớn của những người da đen bị bán cho những con buôn ở phương Nam, tưởng cũng nên nhắc lại mối tình cảm quê hương tha thiết của những người ấy. Họ rất thương yêu gia đình và không thích mạo hiểm. Đối với họ, nơi đất khách quê người là một sự khủng khiếp; từ ngày còn bé thơ họ đã được nghe kể những câu chuyện bán xuống phương Nam, coi đó là hình phạt đen tối nhất. Có biết thế, ta mới hiểu họ thấy biết bao nhiêu tai họa khi bị đày xuống phương Nam. Những ý nghĩ ấy, ta đã nghe chính miệng người da đen nói ra. Chúng ta biết, chỉ một ý nghĩ ấy gây nên những sự khủng khiếp như thế nào. Chúng ta biết những câu chuyện họ kể lại về "cái vùng xuôi" ấy, hình như là một "miền chưa khai thác, ai đã đi là đi mất tích."

Bây giờ bữa cơm sáng bốc khói nghi ngút trên bàn. Bà Shelby đã miễn cho bác Chloe mọi việc trên nhà. Bác Chloe tội nghiệp đặt tất cả tâm trí vào bữa ăn vĩnh biệt này. Bác đã thịt con gà béo nhất, nấu những món ăn ngon nhất; làm tấm bánh ngô thật hợp với ý thích của bác Tom. Bác lại lấy ở trên mái lò sưởi xuống mấy hộp mứt, chỉ dùng trong những bữa cỗ lớn.

Thằng Mose bảo em:

– Sắp chén một bữa ra trò!

Rồi nó chộp ngay một miếng thịt gà. Bác Chloe tát nó một cái:

– Này nhé! Lại vồ luôn lấy bữa ăn cuối cùng của bố mày.

Bác Tom nhẹ nhàng trách vợ:

– Kìa, mẹ nó...

Bác Chloe lấy tạp dể che mặt, nói:

– Ấy, ấy, tôi không chịu nổi. Tôi chẳng còn biết gì với gì, thành ra cứ làm bừa!

Bọn trẻ đứng yên nhìn cha rồi lại nhìn mẹ. Con bé con níu lấy váy mẹ, hét lên một tiếng. Bác Chloe chùi nước mắt, bế đứa bé lên, miệng nói:

– Đấy, xong rồi đấy. Ông Tom, ông ăn chút ít gì đi. Làm con gà ngon nhất đấy. Còn bọn trẻ, chúng mày cũng có phần đấy các con ạ; lúc nãy mẹ đã đánh mắng các con...

Mấy đứa bé không đợi mời đến lượt thứ hai, chúng xô vào ăn. Bác Chloe bỏ bàn ăn, nói:

– Bây giờ tôi phải đi gói quần áo cho ông. Chắc là họ chẳng để cho ông mang theo đâu, tôi biết thừa cái lối của họ. Ông trông nhé, tôi để trong góc này mấy cái áo len để phòng khi đau thấp. Ông đừng đánh mất. Không có ai mua cái khác cho ông đâu. Đây là mấy cái sơ-mi cũ, kia là mấy cái mới. Tối qua, tôi đã mạng lại vài đôi bít tất, tôi đã đặt những miếng vải nhỏ... Trời! Từ nay ai vá víu cho ông?

Xúc động quá, bác gục đầu trên cái hòm, nức nở khóc:

– Nghĩ rằng từ nay, không ai săn sóc cho ông, khi ông đau ốm cũng như khi mạnh khỏe...

Những đứa trẻ, sau khi đã ngốn hết sạch các thức ăn trên bàn, bắt đầu suy nghĩ. Thấy mẹ khóc và bố buồn rười rượi, chúng nó cũng dụi mắt ê a khóc. Bác Tom bế con bé con lên đùi, mặc cho nó cào cấu má bác, rứt tóc bác mà cười sằng sặc. Bác Chloe thở dài:

– Con bé tội nghiệp, chẳng hiểu gì. Rồi cũng đến lượt mày đấy. Mày sẽ sống để thấy chồng mày bị bán, hay cả mày cũng bị bán nữa; còn những thằng con trai kia, tôi nghĩ sẽ đến lượt chúng nó, khi chúng nó có sức làm việc.

Chợt một đứa bảo trông thấy bà chủ đi về phía túp lều. Bác Chloe ngạc nhiên:

– Không biết bà ấy đến để làm gì.

Bà Shelby bước vào. Bác Chloe cáu kỉnh kéo ra một cái ghế; nhưng bà chủ làm như không thấy gì. Bà tái xanh; vẻ lo âu, bà khẽ nói:

– Bác Tom, tôi xuống để...

Bà chợt dừng lại, nhìn cả gia đình đang yên lặng; rồi bà ngồi phịch xuống cái ghế, lấy chiếc mùi soa ôm mặt khóc nức nở. Bác Chloe bảo bà:

– Thưa bà, xin bà đừng khóc!

Tuy nói vậy, bác Chloe cũng không giữ nổi những giọt nước mắt cứ tràn ra. Thế là cả nhà đểu khóc. Những ai đã đến thăm những người đau khổ, biết rằng một giọt nước mắt thông cảm còn đáng quý hơn tất cả những đồ vật đem cho bằng một tấm lòng giá lạnh hay một vẻ mặt lạnh lùng. Lúc đã có thể nói lên lời, bà Shelby cất tiếng bảo:

– Tội nghiệp! Tôi không giúp bác được gì cả. Nếu đưa tiền cho bác, thì chúng nó lột mất. Nhưng, có Thượng đế chứng giám, tôi trịnh trọng hứa với bác, tôi sẽ theo dõi tin bác, và khi đủ tiền, tôi sẽ chuộc bác về ngay. Từ nay đến đấy, bác phải phó mặc đời mình cho Chúa.

Bà Shelby nói đến đó thì một thằng bé kêu lên, nó thấy Haley đang vào. Quả nhiên, cánh cửa bỗng mở tung, hẳn là hắn ta đã lấy chân đá mạnh vào cửa. Vẻ mặt hung dữ, sau cái vố hôm trước, Haley đứng ở bậc cửa, gào lên:

– Xong chưa, thằng da đen chó chết?

Rồi, trông thấy bà Shelby, nó ngả mũ:

– Thưa bà, kính chào bà...

Bác Chloe đóng hòm và lấy dây thừng buộc lại; bác căm dữ nhìn thằng buôn nô lệ. Những giọt nước mắt bỗng nhiên biến thành những tia lửa.

Bà Shelby đã đứng dậy. Bà gọi Haley ra một chỗ, nghiêm trang nói với hắn một lúc. Trong lúc ấy, cả nhà đi ra phía cái xe ngựa đỗ trước cửa. Những người nô lệ chạy cả ra để từ giã người bạn, người quản lí kính mến, người đã dạy dỗ họ những lời nhân ái. Tất cả mọi người đểu khóc, nhất là phụ nữ. Một bà kêu lên:

– Bác Chloe, hình như bác lại cứng rắn hơn cả chúng tôi.

Bác hằn học nhìn thằng buôn người đang đi tới gần, đáp:

– Tôi đã khóc nhiều quá, khô cả nước mắt. Rồi bác nói khẽ: Tôi không muốn khóc trước mặt cái thằng vô lại kia.

Haley đi qua đám người nô lệ. Thấy hắn đi qua, mọi người chau mày lại. Hắn ra lệnh:

– Nào, lên xe!

Bác Tom làm theo lời nó, Haley lấy ở dưới ghế ra hai cái xiềng, nối vào một dây xích: nó cùm chân bác Tom. Trong đám đông, thốt lên một tiếng rên rỉ bất bình, nhưng ghìm ngay lại được. Bà Shelby vừa bước vào đã lên tiếng phản đối:

– Ông Haley, tôi bảo cho ông biết, không cần quá cẩn thận như thế.

– Thưa bà, biết đâu đấy. Ở nhà này, tôi đã mất năm trăm đô la rồi. Tôi dại gì mà chịu mắc những vố khác nữa.

Bác Chloe giận quá, hét:

– Đối với hắn, thì có thể như thế được.

Hai đứa bé trai bỗng hiểu cái số phận của bố chúng nó, níu lấy váy mẹ, khóc đến xé ruột xé gan. Bác Tom nói:

– Tôi tiếc rằng cậu George không có ở nhà.

Mấy hôm nay, cậu George sang đồn điền bên cạnh thăm một cậu bạn, thành ra cậu không biết chuyện bác Tom gặp cảnh khốn cùng. Bác Tom nghiêm trang nói thêm:

– Tôi gửi lại lời chào cậu George.

Haley quất ngựa. Bác Tom xa dần căn nhà của bác; bác ngoái nhìn lại mãi.

Ông Shelby không có nhà. Mặc dù ông vẫn tự an ủi rằng ông không có cách nào khác, nhưng ông vẫn hối hận, không đủ can đảm nhìn cái cảnh đau lòng này, ông đi thu xếp công việc trong vùng, hi vọng khi trở về, mọi việc đã xong xuôi.

Chiếc xe chạy trên con đường xóc, bụi mù, qua tất cả những nơi bác Tom quen thuộc. Sau cùng, xe rời đồn điền, chạy trên đường cái lớn. Đi được một dặm, bỗng Haley dừng lại trước một lò rèn. Hắn lấy một đôi cùm tay, vào lò rèn để sửa lại. Hắn chỉ tay vào cổ tay bác Tom, bảo anh thợ rèn:

– Cùm này hơi chật quá.

Anh thợ rèn kêu lên:

– Ô kìa, bác Tom nhà ông Shelby! Ông ấy bán bác Tom đấy à?

– Bán rồi.

Anh thợ rèn sửng sốt:

– Sao lại có thể thế được? Ai mà tin được! Ông chẳng cần cùm bác ta đâu. Bác ta là người tốt nhất, trung thành nhất, hiền lành nhất.

Haley nói to:

– Chính những đứa tốt nhất mới tìm cách bỏ trốn. Những thằng ngốc, những đứa chẳng thiết nghĩ người ta dẫn chúng đi đâu, những thằng rượu chè, những thằng lười biếng thì không bỏ trốn. Có lẽ chúng nó thấy vui khi được đưa đi nơi khác. Nhưng những đứa khá, lại sợ điều ấy. Chúng nó có chân, nếu không cùm chân chúng nó lại, chúng nó sẽ biết dùng đôi chân của chúng nó để làm gì, anh nên biết như vậy.

Anh thợ rèn vừa tìm dụng cụ vừa lẩm bẩm:

– Một người da đen ở Kentucky chẳng hể muốn đi những đồn điền phương Nam. Người ta bảo, ở đấy, chết dễ như bỡn.

– Đúng, ở đấy, chết dễ lắm, do khí hậu với nhiều lí do khác. Vì vậy, việc buôn bán này mới tấp nập chứ.

Anh thợ rèn phàn nàn:

– Thấy một người trung thực, hiền lành, dễ thương như bác Tom phải đi chết ở những đồn điền mía, nghĩ cũng thương tâm.

Thằng buôn nô lệ nói:

– May ra nó thoát được. Tôi đã hứa bán nó làm đày tớ cho một gia đình khá giả, có gốc rễ lâu đời ở đấy. Nếu nó chống lại được bệnh sốt, nếu nó chịu được thủy thổ, nó sẽ được sung sướng hơn là số phận một thằng da đen được hưởng.

– Chắc là bác ta để lại vợ con ở đây phải không ạ?

– Phải. Đến đấy, nó sẽ tìm được vợ con khác; thiếu gì đàn bà, ở đâu chẳng thế.

Trong lúc Haley chuyện trò như vậy, bác Tom buồn bã ngồi đợi ở ngoài. Bỗng, bác nghe thấy ở phía sau tiếng vó ngựa nện gọn và mau. Bác chưa hết ngạc nhiên thì cậu George đã nhảy lên xe ngựa, ôm lấy cổ bác, khóc nấc lên, giọng bất bình:

– Thật là nhục nhã! Nếu tôi là người lớn, việc không thể xảy ra như thế này!

Bác Tom vui mừng:

– Cậu George! Được thấy cậu, tôi mừng quá.

Bác cựa chân, và George nhìn thấy chân bác bị cùm. Cậu tức uất lên, hai tay giơ lên trời; cậu thét:

– Nhục nhã! Để tôi nện cho thằng cha kia một trận.

– Cậu George! Cậu đừng làm thế. Cậu đừng hét to thế; như vậy, chỉ làm ông ta đâm cáu, và chẳng ích gì cho tôi.

– Thôi được, bác Tom ạ... Nhưng thật là nhục! Thế mà không cho tôi biết trước, không bảo tôi về. Không có thằng Dem Lincons thì tôi không biết chuyện gì hết. Bây giờ, tôi về nhà, tôi sẽ làm cho một trận.

Cậu George, như thế không tốt, cậu ạ...

– Thật quá sức! Tôi nhắc lại, thật là nhục nhã! Nhưng, bác Tom ạ, bác nghe tôi, - nói vậy, George quay lưng lại phía lò rèn, lấy giọng bí mật nói, - bác xem... tôi mang cho bác một đồng đô la.

Bác Tom cảm động đáp:

– Tôi không nhận được, cậu George ạ.

George ra lệnh:

– Có, bác phải nhận! Tôi đã bảo bác Chloe, bác Chloe khuyên tôi chọc một cái lỗ, xỏ một sợi dây. Bác sẽ đeo ở cổ, người ta không trông thấy đâu. Khéo đấy, không thì thằng kia lại tước mất. Bác Tom ạ, tôi đã bảo bác, tôi chỉ muốn đánh vỡ mặt nó ra. Có thế tôi mới hả.

– Nhưng, cậu George ạ, điều đó chẳng có lợi cho tôi. George thắt nút sợi chỉ, quấn quanh cổ bác Tom, hứa:

– Thế thì tôi không đánh nó nữa. Đấy, bác đóng cúc áo chặt vào, bác giữ đồng đô la cho cẩn thận. Mỗi khi nhìn nó, bác nhớ rằng tôi sẽ tìm đến bác, và mang bác trở về nhà. Bác Chloe với tôi đã bàn chuyện ấy rồi. Tôi bảo bác gái đừng buồn quá. Tôi sẽ làm rầy cha tôi cho đến khi cha tôi phải chịu...

– Cậu George, cha của cậu, cậu không được nói vậy.

– Tôi có nghĩ gì xấu đâu?

– Cậu George, cậu là một thiếu niên trung thực. Những người tốt thực sự, không nói điều xấu cho cha mẹ. Xin cậu chăm nom săn sóc bà nhà, ai cũng chỉ có một người mẹ. Khi cậu lớn lên, bà đã già, cậu sẽ trông nom bà, cậu nhé. Tôi chưa từng thấy một người đàn bà nào tốt như thế. Cậu hứa với tôi là cậu sẽ ngoan ngoãn với bà chứ?

George dõng dạc nói một cách nghiêm trang:

– Tôi xin hứa.

– Tôi khuyên cậu như vậy, cậu không giận tôi chứ?

– Không đâu, bác Tom ạ. Lời khuyên của bác bao giờ cũng quý.

Bác Tom đưa bàn tay khỏe mạnh của mình vuốt mái tóc đẹp và uốn xoăn của cậu bé, tiếng nói dịu dàng như tiếng của người phụ nữ:

– Bởi vì tôi lớn tuổi hơn cậu.

Rồi bác lấy giọng trịnh trọng nói tiếp:

– Cậu George ạ, cậu có tất cả, cậu được đi học; cậu có đủ mọi quyền lợi, cậu biết viết và biết đọc. Sau này, cậu sẽ là một người có học thức...

George hứa:

– Tôi sẽ rất ngoan, bác Tom ạ. Khi tôi lớn lên, tôi sẽ khác mọi người. Can đảm lên, bác nhé; bác sẽ trở lại đây. Tôi đã bảo bác Chloe rồi, khi tôi lớn tôi sẽ làm lại túp lều của bác, bác sẽ có một phòng khách rõ đẹp trải một tấm thảm lớn; bác sẽ thấy bác được sung sướng.

Haley bước ra đến cửa lò rèn. Hắn cầm ở tay đôi cùm. George nhảy từ trên xe xuống, lên ngựa, giọng kiêu hãnh nói với gã buôn nô lệ:

– Này ông, ông nên biết là tôi sẽ mách với ba mẹ tôi ông đối xử với bác Tom như thế nào!

– Tùy ý chú.

– Ông nên lấy làm hổ thẹn, vì suốt đời, ông chỉ biết có nghề buôn người, và xiềng xích họ như bầy súc vật.

Haley cãi:

– Chừng nào những người ở cái xã hội chú còn muốn mua người, thì tôi còn giá trị như các ngài. Mua hay bán người cũng nhục nhã như nhau.

George nói:

– Khi tôi lớn lên, tôi sẽ không mua mà cũng không bán. Ngày hôm nay, tôi hổ thẹn vì là dân xứ Kentucky, thế mà ngày hôm qua tôi còn thấy hãnh diện đấy.

George Shelby rướn cả cái thân hình bé nhỏ của cậu trên yên ngựa. Cậu lấy cái vẻ kiêu hãnh làm như thể tất cả bang Kentucky phải cảm kích trước lời tuyên bố của cậu. Cậu thở dài:

– Thôi, tạm biệt bác Tom. Can đảm lên! Bác Tom trìu mến và cảm phục đáp:

– Chào cậu, cậu George. Trong bang Kentucky, không có được nhiều người như cậu.

George thúc ngựa phóng nhanh. Bác Tom nhìn bóng cậu bé khuất ở phía xa. Bác nghe tiếng vó ngựa đập khẽ dần trên mặt đường - tiếng vang cuối cùng, tiếng động cuối cùng của gia đình thân yêu. Nhưng trên ngực bác, bác thấy có chỗ ấm nóng, nơi hai bàn tay bé nhỏ đã đeo một đồng đô la thân thiết với bác biết chừng nào! Bác áp chặt đồng đô la vào ngực. Lúc ấy, Haley đã đến gần xe. Nó vứt đôi cùm xuống gầm ghế, nói:

– Tom, nghe kĩ tao đây, tao muốn đối xử tử tế với mày, như tao thường đối xử với những thằng da đen của tao. Nếu mày đứng đắn thì tao cũng làm thế. Cứ việc ngồi đấy đàng hoàng, đừng giở trò với tao; tao thừa biết tất cả những trò xấu xa của bọn da đen. Tao bảo cho mày biết, đừng hòng tao mắc với chúng mày. Đứa nào ăn ở tồi tệ với tao ắt phải chịu trách nhiệm.

Bác Tom nói bác không hề có ý định bỏ trốn. Giả thử bác có muốn chăng nữa thì có những dây xiềng đó, cũng không làm gì được. Những khi Haley tiếp xúc với món hàng của nó, nó thường có lệ đọc những lời dọa dẫm như thế, để mong tránh những chuyện phiền toái sau này.

Đến đây, ta hãy tạm từ biệt bác Tom, để theo dõi cuộc đời chìm nổi của những nhân vật khác trong truyện.