Và cuối cùng chẳng rút ra được gì thần bí từ vinum* ngoại trừ VIS NUMerorum*, mà Magia* này phụ thuộc vào những con số của nó.

− Cesare della Riviera, II Mondo Magico degli Eroi, Mantova,

Osanna, 1603, tr. 6566

Tiếng Latin: rượu.

Tiếng Latin, nghĩa là “sức mạnh của các con số”.

Tiếng Tây Ban NhaÝ, nghĩa là phép mầu.

Nhưng tôi đang kể về cuộc đấu trí đầu tiên của mình với Belbo. Chúng tôi biết mặt nhau, đã trao đổi vài câu ở Pilade, nhưng tôi không biết gì nhiều về anh ta trừ chuyện anh ta làm việc tại Nhà xuất bản Garamond, một nhà xuất bản nhỏ nhưng nghiêm túc. Tôi đã gặp một số cuốn của Garamond ở trong trường. Một thanh niên trẻ sắp hoàn thành luận văn tốt nghiệp luôn bị hấp dẫn bởi những người làm ở một nhà xuất bản về văn hóa.

“Thế anh làm gì nhỉ?” Một tối anh ta hỏi tôi khi chúng tôi đang cùng dựa vào tít tận cuối quầy bar, bị một đám đông đang liên hoan tiệc tùng dồn ép phải ngồi sát sạt vào nhau. Anh ta dùng kính ngữ. Thời ấy tất cả chúng tôi đều gọi nhau bằng từ “tu”* thân mật, ngay cả giữa thầy và trò, thậm chí giữa khách đến Pilade: “Tu - đãi tôi một chầu đi,” một sinh viên mặc áo khoác lông có mũ nói với chủ bút một tờ báo danh tiếng. Tình cảnh ấy cũng giống như St. Petersburg thời Shklovski còn trẻ. Tất cả chúng tôi đều là Mayakovsky, không có lấy một Zhivago. Belbo không thể nào tránh cái đại từ “tu” thời thượng kia nhưng anh ta dùng nó với sự khinh bỉ sâu cay, tỏ ý rằng tuy anh ta dùng lời bỗ bã để đáp lại lời bỗ bã, song vẫn có một vực thẳm giữa ra vẻ thân mật và thân mật thực sự. Tôi chỉ nghe anh ta nói từ “tu” với vẻ thân thiết thật lòng có một vài bận, với một vài người: Diotallevi, một hai phụ nữ. Anh ta dùng kính ngữ với những người mình tôn trọng nhưng mới quen biết. Trong suốt thời gian chúng tôi làm việc cùng nhau, anh ta luôn dùng kính ngữ với tôi, và tôi tự đáy lòng coi trọng điều ấy.

Trong tiếng Ý, có bốn cách để gọi đối tượng giao tiếp: tu, voi, lei và loro. Tu (so ít) và voi (số nhiều) là cách gọi thân mật, chỉ sử dụng với người nhà, trẻ em và bạn bè thân thiết.

“Thế anh làm gì nhỉ?” anh ta hỏi, với dáng vẻ mà giờ tôi biết là thân thiện.

“Trong đời thực hay trong nhà hát này ạ?” tôi hỏi lại, hất đầu về phía đám đông quanh chúng tôi.

“Trong đời thực.”

“Tôi dùi mài kinh sử thôi.”

“Ý anh là anh học đại học hay anh đang làm nghiên cứu?”

“Có thể anh không tin, nhưng cả hai thứ đó đâu cần loại trừ nhau. Tôi đang hoàn tất một luận văn về các hiệp sĩ dòng Đền.”

“Một đề tài kinh khủng,” anh ta nhận xét. “Tôi cứ nghĩ nó chỉ dành cho những kẻ điên.”

“Không. Tôi đi theo hướng chính sử. Những tài liệu về vụ xét xử họ. Mà anh biết gì về những hiệp sĩ này?”

“Tôi làm ở nhà xuất bản. Chúng tôi làm việc với cả người tỉnh lẫn kẻ ngây. Sau một thời gian, một biên tập viên có thể lập tức nhận mặt ngay những người điên rồ. Nếu có kẻ lao đầu vào hiệp sĩ dòng Đền, gần như chắc chắn gã mất trí.”

“Tôi không biết đấy! Số đó nhiều vô kể. Nhưng không phải thằng điên nào cũng nói về hiệp sĩ dòng Đền. Anh nhận diện bọn không điên bằng cách nào?”

“Tôi sẽ giải thích. À mà tên anh là nhỉ nhỉ?”

“Casaubon.”

“Casaubon. Chẳng phải là nhân vật trong Middlemarch đó ư?”

“Tôi không biết. Cũng có một nhà ngữ văn Phục hưng mang họ đó, nhưng chúng tôi không quan hệ máu mủ gì.”

“Chầu tới tôi đãi. Pilade, thêm hai ly nữa. Được rồi. Trên đời này có bốn loại người: bọn si độn, bọn khờ khạo, bọn ấu trĩ và bọn điên rồ.”

“Vậy là bao quát đủ hết thảy thiên hạ?”

“Ồ phải, bao gồm cả hai chúng ta. Hoặc ít nhất là tôi. Nếu anh nhìn kỹ, anh sẽ thấy tất cả mọi người đều vừa khít vào bốn nhóm này. Mỗi người chúng ta đôi khi là một kẻ si độn, một thằng khờ khạo, một tên ấu trĩ, hay một gã điên rồ. Một người bình thường chỉ là hòa trộn hợp lý của những thành tố này, bốn loại lý tưởng kia.”

“Idealtypen*.”

Tiếng Đức: loại hình lý tưởng, theo lý thuyết về loại hình lý tưởng của nhà xã hội học người Đức Max Weber.

“Rất khá. Anh biết tiếng Đức?”

“Đủ để đọc thư mục.”

“Hồi tôi còn đi học, nếu anh thạo tiếng Đức, đừng mong tốt nghiệp. Anh cứ phí phạm cả đời cùng tiếng Đức. Tôi nghĩ điều tương tự đang diễn ra với tiếng Trung ngày nay.”

“Tiếng Đức của tôi tồi nên tôi sẽ vẫn tốt nghiệp. Nhưng quay lại với loại hình của anh đi. Thế các thiên tài thì sao? Chẳng hạn như Einstein?”

“Thiên tài sử dụng một thành tố theo một phương thức chói mắt, nạp nhiên liệu cho nó bằng những thành tố khác.” Anh ta nhấp một ngụm. “Chào người đẹp,” anh ta nói. “Đã thử vụ tự tử kia chưa?”

“Chưa,” cô gái đi ngang qua chúng tôi đáp. “Giờ em đang sống trong một tập thể.”

“Tốt cho em đấy,” Belbo nói. Anh ta quay lại với tôi. “Tất nhiên, chẳng có lý do gì để người ta không thể tự tử tập thể.”

“Quay lại với những kẻ điên rồ đi.”

“Này, đừng có hiểu thật thà lời tôi quá. Tôi không định đưa cả vũ trụ này vào trật tự đâu. Tôi chỉ đang định nghĩa một kẻ điên rồ là gì từ góc nhìn của nhà xuất bản thôi. Định nghĩa của tôi chỉ dùng trong trường hợp này thôi.”

“Được rồi. Đến lượt tôi đãi.”

“Được. Pilade, bớt đá nhé. Nếu không rượu ngấm vào máu nhanh quá. Giờ đến kẻ si độn. Kẻ si độn thậm chí không nói chuyện; họ thuộc dạng dãi nhớt, lập bập. Anh biết đấy, những kẻ ấn que kem ốc quế vào trán mình, hoặc đi vào cửa xoay từ chiều ngược.”

“Làm sao có chuyện đó được.”

“Đó là việc của kẻ si độn. Với ta thì kẻ si độn chả ích lợi gì: họ chẳng bao giờ tới các nhà xuất bản. Nên ta hãy quên họ đi.”

“Được thôi.”

“Là kẻ khờ khạo thì phức tạp hơn. Nó là một dạng hành vi xã hội. Kẻ khờ khạo là một người luôn nói quanh cái ly của mình.”

“Ý anh là gì?”

“Là thế này.” Anh ta chỉ vào quầy bar gần ly của mình. “Anh ta muốn nói về thứ ở trong ly, nhưng thế nào đó anh ta lại nói trượt đi. Anh ta là kẻ sẩy miệng. Chẳng hạn, anh ta khen vợ của một người vừa mới bị vợ bỏ.”

“A, tôi có biết vài người như vậy.”

“Nhu cầu về những kẻ khờ khạo rất lớn, đặc biệt là trong các cuộc giao tiếp xã hội. Họ làm bẽ mặt tất cả mọi người nhưng lại cung cấp nguyên liệu cho các cuộc đàm luận. Ở hình thái tích cực của mình, họ trở thành những nhà ngoại giao. Khi có người vấp váp, việc nói ra ngoài chiếc ly này lại giúp chuyển đề tài. Nhưng những kẻ khờ khạo cũng không khiến chúng ta để tâm. Họ không bao giờ sáng tạo, tài năng của họ đều là nhái lại, nên họ không vác bản thảo nộp cho các nhà xuất bản. Những kẻ khờ khạo không bảo mèo sủa, nhưng họ nói về mèo trong khi tất cả những người khác đang nói về chó. Họ vi phạm mọi nguyên tắc hội thoại, và khi vi phạm thật thì họ thực sự rất cừ. Đó là một dòng dõi đang chết dần, hiện thân của tất cả các đức hạnh tư sản. Thứ họ thực sự cần là một salon của bà Verdurin* hay thậm chí một chez Guermantes*. Sinh viên các anh còn đọc những thứ ấy không nhỉ?”

Nhân vật trong Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust.

Nhân vật trong Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust.

“Tôi thì có.”

“Ồ, kẻ khờ khạo là một kiểu Joachim Murat duyệt binh lính của mình. Anh ta thấy một người quê ở đảo Martinique ngực đầy mề đay. ‘Vous êtes nègre?’* Murat hỏi. ‘Oui, mon général!’* người đó đáp. Và Murat nói: ‘Bravo, bravo, continuez!’* Và vân vân. Anh theo kịp không? Thứ lỗi cho tôi, nhưng tối nay tôi đang kỷ niệm một quyết định lịch sử trong đời. Tôi cai rượu rồi. Một vòng nữa thôi nhỉ? Đừng trả lời, anh sẽ khiến tôi cảm thấy tội lỗi đấy. Pilade!”

Tiếng Pháp: Cậu là người da đen?

Tiếng Pháp: Vâng, thưa tướng quân.

Tiếng Pháp: Tốt, tốt, cứ tiếp tục như vậy.

“Thế còn kẻ ấu trĩ?”

“À. Kẻ ấu trĩ. Họ sai trong cách lập luận. Giống như một kẻ nói rằng tất cả chó là vật nuôi, mọi con chó đều sủa, và mọi con mèo cũng đều là vật nuôi nên mèo cũng sủa. Hoặc rằng tất cả người Athens đều không bất tử, và mọi công dân ở Piraeus* đều không bất tử, nên tất cả công dân ở Piraeus là người Athens.”

Thành phố cảng nằm ở ngoại ô thủ đô Athens, Hy Lạp.

“Thì đúng vậy mà.”

“Phải, nhưng chỉ là ngẫu nhiên. Kẻ ấu trĩ cũng có đôi khi nói điều gì đó đúng, nhưng họ nói trên cơ sở lập luận sai.”

“Ý anh là khi ta nói điều gì đó sai nhưng cơ sở lập luận đúng thì cũng tốt.”

“Tất nhiên. Nếu không ta phải vất vả làm con vật có tư duy làm gì?”

“Tất cả đười ươi đều tiến hóa từ các hình thái sống bậc thấp hơn, con người cũng tiến hóa từ sinh vật bậc thấp hơn, vì vậy con người là đười ươi.”

“Không tồi. Trong những tuyên bố như vậy anh ngờ rằng có gì đó sai, nhưng phải mất công để tìm hiểu xem sai gì và vì sao. Kẻ ấu trĩ khá quỷ quyệt. Anh có thể lập tức nhận ra kẻ khờ khạo (bọn si độn thì thôi không kể), nhưng cách lập luận của kẻ ấu trĩ gần giống như cách anh lập luận, khoảng cách vô cùng nhỏ. Một kẻ ấu trĩ là bậc thầy về phép ngụy biện. Với một biên tập viên, đó là chuyện gở đấy. Có thể mất vô hạn thời gian để nhận diện một kẻ ấu trĩ. Có vô khối sách của kẻ ấu trĩ được xuất bản bởi vì thoạt trông thì có vẻ thuyết phục lắm. Biên tập viên không cần phải nhổ sạch hết lũ ấu trĩ. Nếu Viện Hàn lâm Khoa học không làm vậy thì sao anh ta phải tốn công làm?”

“Các nhà triết học cũng không. Ví dụ như cuộc tranh biện bản thể luận của thánh Anselm cũng đầy tính ấu trĩ. Chúa chắc chắn tồn tại bởi vì tôi có thể nhận thức Người như một thực thể hoàn hảo trong mọi phương diện, bao gồm cả hiện hữu. Vị thánh này đã lầm lẫn hiện hữu trong tâm tưởng với hiện hữu trong thực tế.”

“Phải, nhưng phản bác của Gaunilon cũng ấu trĩ. Tôi có thể nghĩ về một hòn đảo trên biển ngay cả khi hòn đảo đó không tồn tại. Ông ta lầm lẫn tư duy về cái có thể với tư duy về sự cần thiết.”

“Một cuộc so tài giữa hai kẻ ấu trĩ.”

“Chính xác. Và Chúa thích thú từng giây từng phút cuộc so tài ấy. Ngài lựa chọn sao cho bản thân Ngài là không thể nghĩ bàn chỉ để chứng minh rằng Anselm và Gaunilon là những kẻ ấu trĩ. Thật là một mục đích siêu phàm cho sáng tạo, hay đúng hơn cho cái hành động mà qua nó Chúa muốn tỏ lộ bản thân Ngài như thế: để lột mặt nạ chủ nghĩa ấu trĩ của vũ trụ.”

“Chúng ta bị vây bọc giữa những kẻ ấu trĩ.”

“Ai cũng là kẻ ấu trĩ, trừ anh và tôi. Hoặc, đúng ra, tôi không có ý xúc phạm, trừ anh.”

“Sao mà tôi lại có cảm giác định lý của Gödel liên quan tới tất cả chuyện này.”

“Tôi sao biết được, tôi là một kẻ si độn. Pilade!”

“Lượt tôi đãi.”

“Chúng ta sẽ chia nhau trả. Epimenides xứ Crete nói tất cả dân đảo Crete đều là bọn dối trá. Hẳn phải đúng, bởi vì chính ông ta cũng dân Crete và hiểu tường tận về dân xứ mình.”

“Đó là tư duy ấu trĩ.”

“Thánh Phaolô. Thư sứ đồ gửi hoàng đế Titus. Mặt khác, những người gọi Epimenides là kẻ nói dối hẳn phải nghĩ rằng tất cả dân Crete không như thế, nhưng dân Crete chẳng tin dân Crete, bởi vậy chẳng có gã Crete nào gọi Epimenides là kẻ dối trá.”

“Đó chẳng phải lý lẽ ấu trĩ sao?”

“Tùy anh quyết định thế nào thôi. Tôi bảo anh rồi, rất khó để phân định. Kẻ ấu trĩ có thể giành cả giải Nobel cơ đấy.”

“Khoan đã. Trong số những người không tin rằng Thiên Chúa sáng tạo thế giới trong bảy ngày, có một số không thuộc phong trào Nền tảng*, nhưng trong những người tin rằng Thiên Chúa sáng tạo thế giới trong bảy ngày, một số lại thuộc phong trào trên. Bởi vậy, những người không tin rằng Thiên Chúa sáng tạo thế giới trong bảy ngày, một số là người thuộc phong trào Nền tảng. Làm sao lại thế được?”

Phong trào Nền tảng (Fundamentalism) nhấn mạnh đến những điểm nền tảng của thần học Kháng Cách nhằm bác bỏ các quan điểm của phong trào Tự do, đặc biệt là phương pháp phê bình Kinh Thánh. Phong trào này bộc phát vào thế kỷ 20 chủ yếu tại Hoa Kỳ và Canada trong vòng các giáo phái thuộc phong trào Tin Lành. Họ đặc biệt nhấn mạnh vào thẩm quyền và tính trọn vẹn của Kinh Thánh.

“Lạy Chúa tôi, nói vậy cho hợp cảnh, tôi không biết đâu. Có phải là ấu trĩ hay không?”

“Nó đúng là thế, rõ ràng vậy, dù cho nó có đúng đi chăng nữa. Vi phạm một trong những nguyên tắc của phép tam đoạn luận: không thể rút ra kết luận chung từ hai tiền đề riêng.”

“Và nếu anh là một kẻ ấu trĩ thì sao?”

“Thì tôi có một bằng hữu tuyệt vời, đáng kính.”

“Anh nói đúng. Và có lẽ, trong một hệ thống logic khác biệt với hệ thống của chúng ta, sự ấu trĩ của ta lại chính là minh triết. Toàn thể lịch sử logic bao hàm những nỗ lực để xác định một ý niệm chấp nhận được về ấu trĩ. Một nhiệm vụ quá lớn lao. Mỗi nhà tư tưởng vĩ đại đều là kẻ ấu trĩ trong mắt ai đó.”

“Tư duy là biểu hiện mạch lạc của ấu trĩ.”

“Nhưng cái là ấu trĩ với người này thì lại thiếu mạch lạc với người kia.”

“Thâm thúy. Hai giờ sáng rồi, Pilade sắp đóng cửa, mà chúng ta vẫn chưa tới phần kẻ điên rồ.”

“Tôi đang nói tới đó đây. Một kẻ điên rồ rất dễ nhận diện. Hắn là một kẻ ấu trĩ không biết cách. Kẻ ấu trĩ chứng minh luận điểm của mình, anh ta có một logic, mặc cho nó xiên xẹo cỡ nào. Kẻ điên rồ, trái lại, không bận tâm gì tới logic hết, gã vận hành theo cơ chế chập mạch. Với gã, mọi thứ chứng minh cho mọi thứ khác. Kẻ điên rồ mặc định sẵn các ý niệm trong đầu, và bất kể thứ gì gã động tới đều chứng tỏ sự điên rồ của gã. Anh có thể nhận diện gã qua sự tùy tiện của gã trong cách vận dụng những lẽ thường tình, qua những chớp lóe cảm hứng của gã, và qua thực tế rằng chẳng chóng thì chầy gã cũng sẽ mó tới những hiệp sĩ dòng Đền.”

“Không có ngoại lệ nào?”

“Có những kẻ điên không mó tới hiệp sĩ dòng Đền, nhưng những kẻ động đến mới là ngấm ngầm nhất. Thoạt nhìn họ có vẻ bình thường, rồi bất thình lình...” Anh ta định gọi một ly whiskey khác nhưng lại đổi ý và yêu cầu tính tiền. “Nhắc tới hiệp sĩ dòng Đền, dạo trước có người chuyển cho tôi một bản thảo về đề tài này. Một kẻ điên nhưng với khuôn mặt người thường. Cuốn sách khởi đầu khá hợp lý. Anh có muốn xem qua không?”

“Ồ, có chứ. Biết đâu có thứ gì tôi dùng được.”

“Tôi nghi ngờ điều ấy lắm. Nhưng nếu anh có tầm ba mươi phút rảnh thì ghé qua. Số 1, đường Sincere Renato. Anh mà đến thì tôi còn có lợi hơn anh đấy. Anh có thể nói cho tôi biết liệu cuốn sách có tí giá trị nào không.”

“Điều gì khiến anh tin tôi thế?”

“Ai bảo tôi tin anh? Nhưng nếu anh ghé qua, tôi sẽ tin anh. Tôi tin sự tò mò.”

Một sinh viên đột nhiên lao vào, mặt rúm ró vì phẫn nộ. “Các đồng chí! Ngoài kênh có những tên phát xít mang theo xích!”

“Đi tóm chúng thôi,” gã có bộ ria Tartar từng đe dọa tôi về Krupskaya đáp lời liền. “Tiến lên, các đồng chí!” Vậy là tất cả rời đi.

“Anh định làm gì bây giờ?” tôi hỏi, cảm thấy có lỗi. “Liệu ta có nên đi cùng không?”

“Không,” Belbo đáp. “Pilade dựng lên chuyện này để dọn quán đấy mà. Tối cai rượu đầu tiên, tôi cảm thấy rất cao hứng. Chắc là việc cai có tác dụng. Tất cả những chuyện tôi vừa nói với anh đều giả trá hết đấy. Chúc ngủ ngon, Casaubon.”