Sự tương đồng của các mặt đối lập là mối quan hệ giữa ánh sáng và bóng tối, đỉnh cao và vực thẳm, tràn đầy và trống rỗng. Phúng dụ, bà mẹ của mọi giáo lý, là sự thay thế dấu niêm phong bằng dấu ấn, thay thế hiện thực bằng cái bóng; nó là sai lầm của sự thực và sự thực của sai lầm.

− ELiphas Levi, Dogme de la haute magie,

Paris, Baillère, 1856, LXII, 22

Tôi tới Brazil vì mối tình với nàng Amparo, tôi ở lại đó bởi tình yêu dành cho đất nước này. Tôi không tài nào hiểu được tại làm sao mà Amparo - một hậu duệ của thực dân Hà Lan ở Recife, những người kết duyên cùng người Anh điêng và người da đen Sudan, với khuôn mặt Jamaica và văn hóa Paris của nàng - lại mang một cái tên Tây Ban Nha. Về chuyện tên gọi này thì quả thực tôi chẳng bao giờ hiểu nổi những cái tên Brazil. Chúng thách thức mọi từ điển tên riêng và chỉ có ở Brazil mà thôi.

Amparo bảo tôi rằng tại bán cầu của nàng, khi nước thoát ở bồn rửa, cái xoáy nước nhỏ bé cuộn theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, trong khi ở quê nhà tôi, những cái xoáy nước của chúng tôi xoáy theo chiều kim đồng hồ. Hoặc có lẽ ngược lại: tôi không bao giờ thành công trong việc kiểm tra tính xác thực của điều ấy. Không chỉ bởi chẳng có ai ở bán cầu của chúng tôi từng dán mắt nhìn xem nước rút đi cuộn theo chiều nào, mà cũng vì sau vô số thực nghiệm ở Brazil, tôi vỡ lẽ ra rằng khó nhận ra lắm. Nước rút đi quá nhanh nào kịp săm soi, và chiều của nó dường như phụ thuộc phần nào vào lực và góc của tia nước cùng hình dạng của bồn rửa hay bồn tắm. Thêm nữa, nếu điều ấy có là thật đi chăng nữa thì chuyện gì sẽ xảy ra ở đường Xích đạo? Có lẽ nước thoát theo chiều thẳng đứng, không xoáy gì hết, hoặc có thể nó hoàn toàn không thoát đi.

Khi ấy tôi không khổ sở gì về chuyện này, nhưng vào cái tối thứ Bảy trong kính tiềm vọng kia, tôi cố vắt óc nghĩ xem mọi thứ phụ thuộc vào dòng điện đất như thế nào, và Con lắc nắm giữ bí mật ấy.

Amparo rất kiên định với niềm tin của mình. “Từng thực nghiệm cụ thể không đáng kể,” nàng nói. “Đó là một nguyên tắc lý tưởng, chỉ có thể xác minh trong những điều kiện lý tưởng. Đồng nghĩa với không bao giờ. Nhưng nó vẫn đúng đắn.”

Ở Milan, sự tỉnh táo của Amparo từng là một trong những nét đáng khao khát nhất ở nàng. Nhưng về đến Brazil, phản ứng với những nhân tố hóa học của mảnh đất quê hương mình, nàng trở nên lảng tránh, một kẻ mộng mơ có thể nhìn thấy tính hợp lý ngầm ẩn. Bị khuấy động bởi những niềm đam mê cổ xưa, nàng cẩn trọng nhốt chúng trong tầm kiểm soát, nhưng cái sự khổ hạnh đã ép buộc nàng từ chối sự quyến rũ của những niềm đam mê kia lại không hề thuyết phục.

Tôi đo đếm sự mâu thuẫn huy hoàng của nàng khi ngắm nhìn nàng tranh cãi với các đồng chí của mình. Các cuộc họp được tổ chức dưới những nóc nhà lụp xụp điểm trang bằng vài tấm áp phích và kha khá tác phẩm dân gian, chân dung Lênin và đồ thờ của người châu Mỹ bản địa, hay những tượng đất nung ngợi ca các cangaceiro, những kẻ nằm ngoài vòng pháp luật của vùng Đông Bắc. Vào một trong những thời khắc minh bạch nhất về chính trị của đất nước này, tôi hãy còn chưa tới đây và, sau những kinh nghiệm ở quê nhà, tôi quyết định tránh xa các ý thức hệ, đặc biệt là ở một nơi mà tôi không hiểu chúng. Cách các đồng chí của Amparo nói chuyện khiến tôi càng mơ hồ hơn nhưng họ cũng khơi gợi lên một sự tò mò trong tôi. Tất cả bọn họ đương nhiên đều là người Mác-xít và thoạt tiên những điều họ nói cơ hồ không ít thì nhiều cũng giống với những người Mác-xít châu Âu, nhưng đề tài thì thế nào đó lại luôn có sự khác biệt. Giữa một cuộc tranh luận về đấu tranh giai cấp, họ sẽ đột nhiên nhắc tới “tục ăn thịt người Brazil” hay vai trò cách mạng của các tôn giáo Brazil gốc Phi.

Khi nghe họ nói về những tôn giáo ấy, tôi tin rằng ở bên bán cầu này, ít nhất là cái xoáy hút ý thức hệ cuốn theo chiều ngược lại. Họ mô tả một bức tranh toàn cảnh của các làn sóng di cư qua lại trong nước, những người bị tước đoạt quyền lợi ở miền Bắc tràn xuống các khu công nghiệp miền Nam và trở thành tầng lớp vô sản kiết xác nhất trong những siêu đô thị ám khói, cuối cùng tuyệt vọng quay lại miền Bắc chỉ để rồi lặp lại cuộc trốn chạy xuống miền Nam và vòng quay lại tái diễn. Nhưng trong suốt những quá trình dao động ấy, nhiều người mắc cạn tại các thành phố lớn và bị hút vào những nhà thờ bản địa vốn thừa mứa ở đất nước này; họ thờ cúng các linh hồn, vời các thánh thần châu Phi hiển linh... Đến đoạn này thì các đồng chí của Amparo chia ra làm mấy phe: một số người coi đây là cuộc trở về với cội nguồn, một cách để chống đối thế giới da trắng; những người khác nghĩ rằng mớ tục thờ cúng này là thuốc phiện mà giai cấp thống trị dùng để áp chế tiềm năng cách mạng to lớn; cũng có những người giữ vững lập trường rằng thờ cúng là một cái nồi nấu mà trong đó người da trắng, người bản xứ cùng người da đen hòa lẫn vào nhau - cho mục đích gì thì họ không nói rõ ràng. Amparo thì kiên định lập trường: tôn giáo luôn là thuốc phiện với nhân dân và những trò cúng lễ giả bộ tộc còn xấu xa hơn thế. Nhưng khi tôi ôm eo nàng trong các escola de samba*, hòa vào những dòng uyển chuyển như rắn lượn trong nhịp trống tức thở, tôi nhận ra rằng từng khối cơ trên bụng nàng, trái tim nàng, đầu óc nàng, lỗ mũi nàng... đều bám lấy thế giới kia. Rồi sau phút ấy, nàng là người đầu tiên đưa ra một phân tích cay đắng và nhạo báng về tính trác táng trong sự sùng bái mang tính tôn giáo của con người với nghi thức carnaval, hết tuần này qua tuần khác, tháng này sang tháng khác. Chẳng khác một li một lai so với trò phù thủy bộ lạc, nàng sẽ nói với sự khinh bỉ cách mạng, mấy nghi thức bóng đá mà trong đó những kẻ thua cuộc dùng đến cạn kiệt năng lượng chiến đấu và tinh thần quật khởi, dùng bùa chú để nhờ thần thánh của bất cứ thế giới nào có trên đời cầu cái chết cho trung vệ đối phương, hoàn toàn không hay biết gì về bọn thống trị muốn giam hãm họ trong trạng thái nhiệt thành mê muội, đắm chìm trong hão huyền.

Tiếng Bồ Đào Nha: trường samba, dạy khiêu vũ.

Cuối cùng tôi mất hết thảy ý thức về sự mâu thuẫn, đồng thời dần buông xuôi mọi nỗ lực phân biệt những chủng tộc khác nhau trên mảnh đất lai giống buông thả, lâu đời này. Tôi từ bỏ việc cố phân định xem tiến bộ nằm ở đâu, cách mạng ngự chỗ nào, hay là tìm hiểu âm mưu của chủ nghĩa tư bản - theo cách nói của các đồng chí của Amparo. Làm sao tôi có thể tiếp tục tư duy như một người Âu sau khi biết rằng những hy vọng của nhóm cực tả được nuôi sống bởi một giám mục vùng Đông Bắc thời trẻ bị nghi là có cảm tình với Đức Quốc xã nhưng nay đang trung thành và gan góc giương cao ngọn đuốc lật đổ, làm Vatican thận trọng cùng những con cá nhồng phố Wall phải đau đầu, và hân hoan thắp lên ngọn đuốc vô thần của những người theo thuyết thần bí vô sản bị mê hoặc bởi lá cờ dịu dàng mà răn đe có hình một Mỹ nhân bị bảy nỗi đau đâm thấu, đang trân trân trông xuống những thống khổ của con dân mình?

Một buổi sáng nọ, tôi và Amparo lái xe dọc bờ biển sau khi tham dự một hội thảo chuyên đề về cấu trúc giai cấp của tầng lớp vô sản lưu manh. Tôi ngó thấy mấy món đồ cúng tạ ơn bay trên bờ cát, những ngọn nến nhỏ, những tràng hoa trắng. Amparo bảo tôi những thức ấy để dâng lên Yemanja, nữ thủy thần. Chúng tôi dừng xe và nàng ra ngoài, bước e dè trên mặt cát, lặng yên đứng đó một lát. Tôi hỏi nàng có tin không. Nàng giận dữ trả miếng: Làm sao tôi có thể nảy ra trong đầu thứ suy nghĩ đó chứ? Rồi nàng lại nói, “Hồi xưa bà em hay đưa em tới bờ biển này và bà cầu nguyện nữ thần phù hộ cho em lớn lên xinh đẹp, tốt bụng và sống hạnh phúc. Triết gia Ý nào đã có câu bình luận về mèo đen và sừng san hô ấy nhỉ? ‘Điều đó không đúng, nhưng tôi có tin vào nó không’? Ồ, em không tin vào điều đó, nhưng nó đúng.” Chính vào hôm ấy tôi quyết định dành dụm ít tiền đặng làm một chuyên đến Bahia.

Cũng chính hôm ấy tôi để bản thân mình được ru ngủ bởi những cảm giác về sự tương đồng: cái khái niệm rằng mọi thứ có thể liên quan tới nhau một cách thần bí.

Sau này, khi quay lại châu Âu, tôi chuyển hóa những lý thuyết trừu tượng kia thành cơ học và bởi vậy rơi vào chính cái bẫy mà giờ tôi đang nằm gọn bên trong. Nhưng khi ấy tôi đang sống trong buổi nhập nhoạng nơi mọi khác biệt đều nhòe mờ đi. Như một kẻ phân biệt chủng tộc, tôi tin rằng một người mạnh mẽ có thể coi đức tin của những người khác như một cơ hội để mơ màng vô hại, không hơn.

Tôi đã học một số nhịp điệu, những cách thả trôi cơ thể và tâm lý. Nhớ lại chúng vào buổi tối nọ trong cái kính tiềm vọng, để xua đuổi cơn tê nhức, tôi ngọ nguậy tay chân như thể đang lại một lần nữa gõ chiếc chuông agogô. Mày thấy chưa? Tôi tự nhủ. Để trốn chạy quyền năng của cái chưa biết, để chứng tỏ với bản thân rằng mày không tin vào nó, mày chấp nhận bùa chú của nó. Như một kẻ vô thần công khai tới đêm chợt thấy Quỷ sứ, mày lý sự: Gã chắc chắn chẳng tồn tại; bởi vậy đây chỉ là một ảo ảnh, có lẽ là kết quả của chứng khó tiêu. Nhưng Quỷ sứ lại chắc chắn rằng gã tồn tại và tin vào cái thần học lộn ngược của gã. Vậy thì khi ấy điều gì sẽ khiến gã sợ? Mày làm dấu thánh, thế là gã biến mất trong một làn bụi trắng.

Điều xảy đến với tôi cũng giống như điều có thể xảy đến với một nhà dân tộc học thông thái rỏm đã bỏ ra hàng năm ròng rã nghiên cứu tục ăn thịt người. Cậu chàng thách thức tính tự mãn của người da trắng bằng cách cam đoan rằng thực ra thịt người ngon lắm. Rồi một ngày kia có một kẻ ngờ vực quyết định thử xem và tiến hành cuộc thực nghiệm ngay trên chính cậu chàng. Trong khi nhà dân tộc học bị ngốn ngấu từng miếng từng miếng một, cậu chàng hy vọng, bởi vì cậu chàng sẽ không bao giờ biết được ai đúng, rằng ít nhất thì thịt mình cũng ngon, điều này sẽ biện minh cho cái nghi lễ kia cũng như cái chết của cậu. Vào buổi tối nọ, tôi buộc phải tin rằng Kế hoạch là thật, bởi vì nếu nó không có thật thì tôi đã mất tong hai năm qua để làm kẻ kiến tạo toàn năng cho một giấc mơ ma quỷ. Là thực thì tốt hơn mơ nếu thứ gì đó là thực, vậy thì nó là thực và anh không phải người có lỗi.